(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Słownik gwar polskich"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legał copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated ąuerying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we reąuest that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automated ąueries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be ąuite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznych pólkach, zanim została troskliwie zeska- 
nowana przez Google w ramach projektu światowej biblioteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 
dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 
dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 
dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 
długą podróż tej książki od wydawcy do biblioteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady użytkowania 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prace takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostarczać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 

Prosimy również o: 

• Wykorzystywanie tych plików jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w niekomercyjnych 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysyłanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tłumaczeniami maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości tekstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny "Google w każdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowych 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 

• Przestrzeganie prawa 

W każdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana książka została uznana za część powszechnego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób traktowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych krajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej używać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 



tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem http : //books . google . com/ 




i 



STANFORD U N lYERSITY LIBR ARIES 




STANFORD U N I YERSITY LIBR ARI ES 



SŁOWNIK 
GWAR POLSKICH 



i:ł-ozvŁ 



JAN KARŁOWICZ. 

n 




TOM TRZECI. 
L do O 



KRAKUW 
NAKLADKM AKADEMII I MIKJĘTNOŚCI. 

IIKIKAKNIA ('. K. U N I W K IŁS VT KT U J A (J I E L L<» ŚSK 1 E i; <» 
pod zarząilein Józclu l'i!ipow^kif^u. 



\J. 3 



Ś. p. Jan Karłowicz, który zszedł z tego świata d. 14-go 
czerwca 1903 r., przygotował do druku tom III > Słownika 
gwar polskich* prawie do samego końca, mianowicie do wy- 
razu *Otręta«. Od wyrazu tego aż do końca litery »ó« opra- 
cowali i przygotowali do druku rękopis z materjałów ś. p. 
Karłowicza pp. Hieronim Lopaciński i Wacław Taczanowski. 
Ponieważ i w tej ostatniej cząstce tomu 111 znajdują się wy- 
razy, opracowane przez ś. p. Karłowicza, zostały więc one 
dla odróżnienia zaopatrzone w znak t- 



La! » Przywoływania gi^<[ wołaniem 
'la la la!'/ Rozpr. X, 268. »'A la 
jia!' = uclp«,»dzanio gęsi« Wis^a 
III. 220. *Pojrnała gęsi na trzę- 
sawisko. Wołała: a la la!« Łęcz. 
lóO, n« 268. II » Wołanie na świ- 
nie z daleka: *la la la hn!'« Maz. 
V, 56. 

La |). Dla i dodaj: *LA = dla; la 
cego? = dla czego ?« Mil. >La 
niego = dla niego; la eego = dla 
czego* Spr. IV, 324. Por. La 
boga! L a b o d z i ć. 

Laba= » odpoczynek, próżnowanie, 
przyjemność. 'Labę sprawić' = 
dogodzić, sprawie |)rz\^emność« 
Pr. lii. V, 778. »Tego roku mam 
labę, bo mam kuchnię oddzielną c 
Usl. z Nałęczowa (= frajdę, grat- 
kę, bal K.). »'Labę sprawić ko- 
nni' = 1. pobić kogo, zrobić ko- 
mu niepi-zyjemność 2. sprawić 
uciechę, przyjemność: 'To ci do- 
piro była laba!'« Parcz. Por. 
Labja. 

L a b a <* h a = * leniwa dziewczyna « 
Spr. V, 112. 

Labać = »pić dużo« Spr. IV, 324. 
Por. O 1 a b a (i się. Z 1 a b a ć s i ę. 

L a b a r u c h a = > kobieta a. dziew- 
czyna rozwięzła< lldz. » Labom- 
cłia = wyzwisko kobiet* Pr. fil. 
V, 778. Por. FI a ba. 

L a b a s t c r = > alabaster* Parcz. Por. 
H a 1 a b a r d a. 

L a b d ó w k a = > błoto z deszczu « 
Spr. IV, 306: V, 872. Por. Za- 
l a 1) d a n y. 

Słownik T. Ml. 



L a b e r I y n p. Liberty n. 

Labet: >Lud zna grę., w 'labeia\ 
zwaną gdzieindziej 'pukiem', tu- 
taj także 'szewską grą'* Krak. I. 
330. Por. Lab ety. 

L a b i d n V = » narzekający, skarżący 
się* Śpr. IV, 324. 

Labidzić p. Labodzić. 

Labieda: »Labieda := ustawicznie 
narzekaja^cy, zrzęda* Święt. 701. 
II » Bieda- labieda* = postać mi- 
tyczna w Dygasińskiego 'Syn bo- 
ginki'. Por. Wisła VI, 477.' 

Labiedka: »Labiddka = kura* 
Rozpr. VIII, 244. Por. Labo- 
dzić. 

Labiedzić p. Labodzić. 

Labja: »Labija = uciecha, rozkosz* 
Bibl. Warsz. LXX, 625. .Labija 
= ukontentowanie, rozkosz, wy- 
goda* Kuj. II, 272. 279. »Gzy 
mra, czy się rodzą, dla dziada 
labija* Pozn. I, 275. >Labija = 
przyjemność, gratka* Zb. I, 34. 
»'To ci labija była', 'labija wy- 
prawiliśmy' = mówią na określe- 
nie wesołości, zabawy, przyjemno- 
ści* Parcz. » Labija = używanie* 
Mil. Por. Laba. 

Labodzić= » narzekać, biadować * 
Sand. 262. »Labodzieć, lebodzieć 
= (d)la Boga wołać, narzekać, 
lamentować* Krak. IV, 311. || •La- 
biedzić:* » Labiedzić* Rozpr. IX, 
161. 201. »(Panny) bardzo la- 
biedziujty* il>- 201. »Labiedzi = 
wyrzeka* ib. VIII, 244. » Labie- 
dzić = narzekać, zrzędzić, uskar- 

1 



La Boga — Lach 



żad si(*« Święl. »Labiedzić = bie- 
dzić, narzekać* Spr. V. 372. »Lfi- 
bićdzić = biedować* Pr. fil. V, 
778. > Lal)iedzić = narzekać Sab, 
13L llozpr. XXVI, 381. || >La- 
bidzić = narzekać* Spr. IV, 25. 
324. Zl). II, 248. »Indyczka.. od 
rana do wieczora 'labidzi^ (na- 
rzeka)* Kieł. II, 204, n^ 25. 
» Dusza (w piekle) iamenci, iabi- 
dzi* Krak. III, 26, n" 38. >La- 
bidzić = desperować, biadać* Pr. 
fil. III, 310. Por. Landzić. La- 
biedka. La Boga! 

La Boga! » Lii Boga! = wykrzyknik 
zadziwienia a. niechęci < Kuj. II, 
268. »La Bogaf* Sand. 262 p. 
w. Labodzić. »0 la Boga!* Bal. 
106. »Laboga!* Kozł. 54. 84. 
162. 261. 295. 334. »La Boga!* 
Lip. 143. Aten. 1879, I, 503. 
Zb. I, 19. > Zawołała: Xa Boga 
świillego!'* Maz. HI, 253, zwr. 9. 
• Woła Marynia: 'Hety, la Boga!'* 
ii). 257. » Krzycy i woła: 'la Bo- 
ga, zony!'* ib. 273. >La Boga I* 
Was. 199. >La Boga! zam. *dla 
Boga' = wykrzyknik ludowy, o- 
znaczający zdziwieni(» a. trwogę* 
Krasn. 304. >Ach a la Bogal* 
Łęcz. 109, n" 172, zwr. 6. Por. 
Dla boga. Labodzić. 

Labować: >Niecli je., niech labu- 
jc* Zb. IX, 198. »Labuj, duszo 
moja, Szak labować przestaniesz* 
ib. 245. »'Labuj, duszo, piekło 
gore!'= używaj, nie troszcząc się 
o przyszłość < ('Inc. 21, n® 429. 
Bibl. Warsz. LXXX, 625 ]>. w. 
Lal) ja. Por. Laba. L a b j a. 

Labus. »Lebnsz a. Lebus = chło- 
piec a. dziewczNTia zaspana, nie- 
zdarna* Pobł. 40-41. > Lebus 
= śpioch, leniuch, leniwiec, czło- 
wiek do niczego* Kam. 90. || La- 
buśniak -rr rozpustnik c Wisła 
III, 88. 

L a b n .'^ ! : » (W wigilję Bożego naro- 



dzeń ii) dziewki wychodzą za sto- 
dołę i tam wołają, każda po trzy 
razy: 'Lahuś labuś la la hi!', a 
słuchają, z której strony się głos 
odezwie, bo z tej strony kawaler 
do nich przyjedzie* Pozn. III, 141. 
>Labu labusie!* = wołanie na ła- 
będzie Słowacki 'Balladyna*, 176. 

Labwerk = > Laubwerk « Mrong. 
niem.-pols., 475. 

Labzdrykować = > próżnować * 
Parcz. 

Lacber >nacber .sam pan cuber..* 
= przyśpiew Rad. II, 22, n^ 41. 

Lach = »gąszcz, zarosły lei?zczyną< 
Zb. II, 248. »Lach«, = zwłaszcza 
w Im. » Lachy* = wielkie, cic^ 
nine, gęste lasy Ust. z różnych 
okolic. 

Łach = » mieszkaniec równin pol- 
skich: 'Na Labach'. 'Hłop od La- 
hów'* Spr. V, 372. »Lach = 
mieszkań ie(* z okolic Kęt, Oświę- 
cimia, Wadowic* Spr. IV, 357. 
^Nie wezmą mie Lachy, wezmą 
mie Górale* Zb. XII, 160. n'» 
577. »Podkówćarz = ten co ma 
buty, okute podkówkami, więc 
mieszkaniec równin w przeciwień- 
stwie do Górali, noszących 'kier- 
pce' ('Kyrpcarzy'); zwykle w po- 
łsiczeniu: 'Lachy pjdkówcarze'* 
Rozpr. X, 296. » Tańcowały La- 
chy po kolana w kasy. Górale się 
zbiegły i te kasę zj&dły. liciekaj 
se, Lachu. Ik) cie goni Góral; A 
jak on cie złapi, będzie tobom 
orał* Zb. XII, 178, no 190. >Je- 
hał Lach, jehńł Lach, mijały sie 
pola..* ib. 185, n^ 70. »Ćo jd 
porohieła. Co ja se u Lachów wia- 
necek słracićła: W polujek u La- 
chów wian(»cka odesła..* Zaw. 85, 
n® 56. W [)rzypisku tamże do- 
dano: > Mieszkańców nizin, a na- 
wet Podgórza Karpackiego, I^od- 
hjilanic nazywają 'Lachami'. Por. 
Dolać V. 



Lach — Lada. 



3 



Lach: »Bez ten Lachów dąb prze- 
leciał sokół* Zb. IV, 210, nO 12. 

L a c h = »rodzaj tańca* Pr. fil. V, 972. 

Lacha = »laga, duża laska, kij* 
Parez. 

L a c h a ć się p. L o c h a ć się. 

L a c h c i m » ciachcim bim boni . bom. 
Jak pan każesz, tak ja gram* 
Wisła VI, 567. »Lachcium ciach- 
cium biin bani barn. Gdy pan ka- 
że, to ja gram* Junosza wybór 
pism II, 256. 

Lachmano wa ty = >luźny: 'Kiec- 
ka trocłia na mnie przylechmo- 
nowata' (tak K.) Spr. V,"' 112. 

Lacho p. Licho. 

L a c h w a = > przezwisko, dawane 
w gniewie sukom* Chełm. II, 239. 

L a c k i = przymiotnik od Lach: » La- 
cka mowa. Mówić z lacka = 
mówić pięknie po polska* Pr. fil. 
IV, 837. 

Lacki? » Placki... kieby lacki* Rad. 
I, 187, no 199. 

Laoyk p. Hak. 

Lać: Formy: » Lać, Lali* Święt. Jll. 
»Lali* = leli list. z różnych oko- 
lic. Bar. 76. >Laty, ulały, nalaty 
= lany, ulany, nalany* Spr. IV, 
357. »*Lejać' niekiedy zamiast 
Mać'* Zb. I, 30. »'Laii' = leli, 
np. Hoff, 54, zwr. 3 i Ust. z ró- 
żnych okolic. »'Laly' = lany* 
Rozpr. Xn, 64. || Znaczenia: »Lać 
= bić*: Spr. IV, 365. Chełch. I, 
48; II, 134. 145. Swięt. II .Lać* 
o kurach p. Bure hi a. || >Lać< 
= lać się: » Idzie woda a nie 
leje* Pozn. V, 115, n^ 238. 
»Z góry woda leje* Zb. XII, 219, 
n° 71. II >Lać* = gadać: »Lać 
= gadać od rzeczy, mówić nie- 
przyzwoicie* Swięt. 701. »Lać 
baje* = bajać, pleść Mat. Szczep. 
3. II »Lać się = źle odpowiadać 
lekcję* Pr. fil. V, 778. 

Lada: »Lida*: >Leda jaka takń 
w taniec, A ją każdy mija* Pozn. 



IV, 119, nO 225, zwr. 3. »Daj 
me leda chłopu* Kuj. II, 37. »Le- 
da = lada; Leda -co = ladaco* 
Zb. I, 19. »Tyś leda co przyniós, 
sam sobie zeźryj!* Pozn. II, 106. 

• Teraz je juz lada jako nie do- 
stań ies* = tak łatwo nie dosta- 
niesz Zb. VII, 8. »Pamiętajże ty, 
bogaczu. Na ostatnią śmierć, Leda 
byś móg na ostatku swoje pracę 
zjeść* Kai. 1, 239, zwr. 34 (= 
gdybyś przynajmniej mógł K). 

• Lada = kiepski, zły* lldz. jj » La- 
dy*: >... Gęsty sad, Nie przeleci 
go tam ladv ptak* Zb. XIV, 76, 
n« 5. Toż Wisła VI, 233, n^ 8. 
Por. Lada co. 

L a d a = nowina, trzebisko, pasieka: 
»Ladę palić* = wypalać grunt 
na pole Niwa VIII, 650. Por. La- 
dżina. 

Lada = chw^ast w zbożu, groszek 
dziki Słownik wielki (z Kraszew- 
skiego i Dybowskiego). 

Lada= » narzędzie do rznięcia sie- 
czki* O. »Lada = przyrząd drew- 
niany z 'i-zezakiem* żelaznym do 
ręcznego rznięcia sieczki* Osip. 
»Lada = sieczkarnia ręczna a. 
.sama skrzynka tej sieczkami* 
Pleszcz. 36. »Lada = sieczkarnia: 
'Konie od lady'* Spr. V, 112. 
Fed. 415. Mil. Pr. fil. IV, 837. 
Was. 58. Chełch. I, 179; II, 131. 
Doman. Sand. 262. Aten. 1879, 
I, 224. Krak. I, 161: IV, 311. 
Pozn. I, 105; VI, 85 (»lada*). 
ZkX,203.|| »Lada = drąg, belka 
do podpierania* Pr. fil. IV, 213. 
II >Lada = prayrząd do dźwiga- 
nia wielkich ciężarów* Pr. fil. IV, 
837. J. Łoś. II >Lada = rama 
drewniana, wisząca pionowo u kro- 
sien* W^as. 57. »Lada = zawie- 
szona na rusztowaniu na dwóch 
większych a czterech mniejszych 
kółkach* Lub. I, 90. »Lady = 
przyrządy, służące do tego, aby 
1* 



Ladacnik 



Lada nasz. 



połowę... nici osnowy podnosić 
w gór(^, a druj^ą spuszczać na dół...« 
ib. 321. Pozn. I, 109. Święl. 32. 
Rud. 20, n° 3. »Lada = przyrząd 
skrzynkowy w warsztacie tkackim « 
Swięt. 701. II »Lada = ładowa- 
nie, np. wozowe Pr. fil. V, 778. 
II »Lada« = kram, kantor: >Za 
bankierską ladą* Rodoć Piosnki, 
134. » Lada = kram* Derd. 136. 
11. \0Ł Ram. 94. || »Lada« = 
skrzynia na obrok Mil. || >Ladra 
= lada, skrzynia przy sieczkarni'^ 
Pr. fil. IV, 213. .Ladra^ część 
sieczkarni, gdzie się kładzie sło- 
ma* Rozpr. XI, 185. || » Lądka* 
(napisano 'lodka' K.) Tyg. ilustr., 
ser. 2, nMlO. 

Ladacnik = niegodziwiec: »Trafi 
się ladacnik między chłopami* 
Kam. 35. 96. >Ladacniki prepi- 
natory* ib. 124. 

Lada co i La da co: >Leda* Rozpr. 
XII, 8. »Lada co* Kuj. II, 282, 
n° 36. >Dateś mi (Panie) takiego, 
co bardzok ladaco* Zb. XV, 102, 
n® 142. »'Go' odmienia się przez 
wszystkie przypadki w wyrazie 
'ladaco': 'lada-cego\ 'lada-cemu' 
itd.« Rozpr. III, 366. »Nie da- 
wać bvło ladacemu gcbv« Zb. 
XII, 221, n^ 103. II .Ladacy*: 
>Ladacy= 1, naprzykrzający się 
2, nic wart, nie dobry, np. czło- 
wiek 3, djabeł* Pr. fil. IV, 213. 
•Ladacy = zły, lichy, np. prze- 
tak* Hemj). »Ladacy=: przedmiot 
zepsuły i do dalszego użytku nie- 
zdatny: człowiek nieuczciwy i nie- 
użyty* Osip. Toż Ust. z Litwy. 
• Stary, ladacy płaszcz* Wisła VIII, 
436. >To stare i ladace* ib. 
»( Dziwce) ladace do robotv« Wi- 
sła VII, 123, no 34. »Ledacv, 
Ledajaki = lichy* Pr. fil. IV, 837. 
II »Ladaśty a. Zły = zły duch, 
czart, djabeł, potępieniec. 'Oczy 
ladaśte' = oczy urocze, klóremi 



baby urok narzucają^ na dzieci i 
osoby dorosłe. Gdy baba 'lada- 
śtemi' oczami 'kinie^ na człeku, 
trzeba trzy razy plunąć, mówiąc: 
'tfy, Ify, tfy, urok na psal' Lud 
jest przekonany, że za pomocą 
tej formuły urok złych oczu od- 
gania się od tego, kto ją wygło- 
sił* Osip. II >Ladaszczy*: •Po- 
zbyć się ladaszczych myśli* Pa- 
dalica 'Opowiad. i krajobrazy' I, 
20. 24. 

L a d a c z y n a : > Kie ja ladacyna, kto 
mię będzie chował?* Zejsz. 50, 
n« 58. 

Lad aj a k: »L&dajak« = jakożkol- 
w^iek, tak czy owak: »Ja ci po- 
wiadał... żebyś my nigdy na prze- 
korę nie gadała, jak }k bSde le- 
dajak sądził...* Pozn. VI, 307. 
»Ledajek = lada jak, nędznie, nie- 
dokładnie, niedogodnie: 'Dzisiaj 
bo jechać ledajek'* Osip. 

L a d a j a k i : > Szkodaby nmie była 
nie po-ladajaka (tak K.); Gdyby 
ja umarła, nie byłaby taka* Rad. 
II, 128, n« 316. 11^ L&dajaki*: 
»Nie chcę takej (tak K.) żony 
ledajakidj* Kuj. II, 29, n^ 158, 
zwr. 2. »Kulbaka była złota, A 
koń ledajaki* Pozn. V, 127, n** 
270. >Były tu i flaki. Obiad nie 
ledajaki*' Rad. I, 141, n« 81, 
zwr. 4. 

L ad aj e k = > pogardliwe przezwisko, 
dawano niechętnemu do pracy i 
niedbałemu parobkowi* Maz. V, 32. 

Lada kiej = »lada dzień* Krak. 
IV, 309 p. w. Kiej (raczej = byle 
kiedy, kiedybądź K.). 

Lada nasz? > To wszyst ko przemi- 
nie W lada-naszej godzinie... Jeśli 
wrócisz, nie zasmucisz lada na- 
szej chwili* Maz. II, 56, n^ 134. 
(Kolberg objaśnia wyraz 'ladana- 
szy' słowami » którykolwiek, spo- 
dziewany*; zdaje się, że tekst 
piosenki jest nie ludowy i że wy- 



Ladaszczy — Lajzdrygon 



raz powyższy jest skutkiem nie- 
zrozumienia innego K.). 

Ladaszczy p. Lada co. 

Ladaszczyca= >1, niemądra ko- 
bieta 2, rzecz lada jaka, nikczem- 
ność% głupstwo < O. 

L a d a ś t y p. Lada co. 

Lądować p. Lad o w ad. 

Ladra p. Lada. 

L a d r y p. L a t r a. 

Ładunek p. Ładunek. 

Ładzina: » L&dzfna = ściera, ścier- 
nie, końce ździebeł wraz z ko- 
rzonkami po skoszeniu zboża w zie- 
mi pozostało* Pobł. 42. 

Laga: >Laga = wielka laska « Pr. 
111. IV, 2 13. Hozpr. YIII, 174. 229; 
IX, 208. Święt. 701 ( » gruba laska* ). 
Krak. IV, 7 fi (»ioga*). Lub. II, 94. 
Mat. P. 25. Cisz. I, 208. 212. 254. 
Święt. 450. 488. Rozpr. XX, 430 
(»mocnapałka«).Zb.VII,66.|| •La- 
cha* Rad. II, 195. Pr. fil. V, 778. 
II »Lażka* (stoi 'Ijaszka') Hilf. 
170. II >Lażeczka«: >Lazecka« 
Zb. VII, 78. 95. II »Lola* (= 
lala K.) = laska jabłonkowa a. 
czerzniowa'* Pozn. I, 64. Pobł. 
p. w. Lola. »Lolo = kij (w ję- 
zyku dziecin.)* Spr. IV, 25. 

Lagier = »obóz* Zb. I, 70. »Pod 
laskem lager leży* Zb. IX, 259, 
u^ 311. »Bede w lagrze stajt* 
Zb. XV, 130. AV lagrze stali* 
Święt. 228, n^ 81. »Lagier = 
obf3z, obozowisko nocne w czasie 
ćwiczeń* Rozpr. XXVI, 381. Kuj. 
II, 279. 

Lagier:^: »sperma* Pr. fil. V, 778. 
» Lagry blp. = s[)erma* list. z Li- 
twy. 

Laglę p. Jagnię. 

Lago wać = >odpoczvwać« Zb. X, 
326, nO 362. 

Lagrowy >ulepek = ulepek ślazo- 
wy* Pr. fil. IV, 213. 

Lai >lai laj!« = przvśpiew (żydow- 
ski) Krak. I, 212, n^ 18.' »Laj 



laj...« =przyśpiew^ (góndski) Klecz. 
34, nO 34. 

Laik: » Lal ik = braciszek zakonny< 
Spr. IV, 25. Udz. >Laik = fryc, 
niepraktyk, niepraktykanł, niedo- 
świadczony* list. z Litwy. Por. 
Lajdos. Laj k. 

Laik = > rysik* (gryfelek do pisania 
na tabliczce szyfrowej K.) Pobł. 40. 

Laj bik = bochenek: »Lajbik chle- 
ba* Święt. 233, n° 88. 

L a j b i k = stanik Tygod. ilustr. ser. 
2, no 110. »Lajbik, Lajbitek = 
wierzchnie ubranie* Rozpr. XXVI, 
381. »Co z kosulki zbyło. Na 
lajbicek było* Krak. 1, 238, n® 
49. » Mężczyźni (noszą) zimą... 
lajbik, czyli kamizelkę sukienną 
a. f)ł(>cienna* Pozn. II, 165. •Ka- 
mizelkę... zowią *lejbik'« Zb. I, 
111. Wisła I, 153. > Spencer, ina- 
czej zwany 'lejbik'* Wisła III, 
497. Uoblek sie w lajbik* Zb. 
XIV, 243, n« 111. .Lejbiki = 
kaflany męskie granatowe, bez 
rękawów* W^isła VII, 237. » Lej- 
bik = 1, kaftan męski 2, a. Sta- 
nik = kaftanik żeński* Pr. fil. V, 
780. > Lejbik = kamizelka* Parcz. 
» Lej bik = stanik* Udz. Por. Liwk. 

L a j d o s = > braciszek zakonny, cho- 
dzący po kweście* Udz. Por. Laik. 

Laj drak » a. Łajn dra wy = o czło- 
wieku a. koniu leniwym i nieu- 
danym* Spr. V, 372. 

Laj k = >człowiek lekki, letkiewicz, 
wciąż się uśmiechającz* Pobł. 41. 
>Lajk = wMercipięla, trzpiot, śmie- 
szek* Ram. 90. 

Lajk p. Gromowy. 

L a j ś n i a = > wrzynek od tarcicy* 
Wrześ. 12. 

Laj tana = >altana* Rozpr. XXVI, 
381. Por. Altanka. 

Lajt(n)anł p. Lej ten ant. 

Lajzdrygon >(Niem. 'Landsdrago- 
ner') = mężczyzna wysoki, a do 
niczego niezdatny* Spr. IV, 25. 



Lak — Lainencid. 



II »Lajzdragan =: przednówek; 
używa się wyrażenia tego w zwro- 
cie: 'wypędzać lajzdragdna'; mó- 
wi się tak wtedy, gdy pierw^szy 
raz miócą nowe zboże « Rozpr. 
XXVI, 50. 

Lak= »so3 ze śledzi w beczkach* 
Pr. fil. IV, 837. 

Lak = lakowe naśladowanie korali: 
»Choć korali ni^ mam, Kupid so- 
bie laku* Zb. IV, 246, n^ 206. 
>Co w koralach były, U drzwi 
postaneły; A ja byJa w laku (= 
w lakowych koralach)* Fed. 220, 
nO 163. 

Lakmus: »Lachmus = farba nie- 
bieska, którą się miesza z wa- 
pnem* Pr. fil. IV, 213. 

Laków y: »Lakowe ziele = flores 
cheiranthi* Ciesz. 50. 

Lakremacyja p. Reklamacja. 

Laksender Parcz. dod. do Ale- 
ksander. 

Lakserka: »Lakserka* : »Bydło 
laksnje (ma 'lakserkę') Ij. roz- 
cieńczenie* Zb. V, 124, no 182; 
VI, 291, no 174, 2. »Lakserka 
= 1, biegunka 2, osoba dużo mó- 
wiąca* list. od J. Byslronia. 

Lala! = wołanie na gęsi: »Lala, gą- 
ski, lalal* Kon. 23, n« 140. Zb. 
IV, 136: XV, 85, n" 31. 142; 
X, 309. Krak. II, 431, n« 692. 
Kieł. II, 163. Pozn. II, 181; IV, 
294. Święt. 264. 310. 338, n^ 
20. »Lila, gąski!* Pozn. IV, 295, 
no 584. 

Lala = >w języku dzieci 1, Bóg: 
'Iść do lali' = umrzeć 2, niezna- 
jomym Pr. fil. V, 778. Toż Ust. 
z Litwy, a także ironicznie i po- 
gardliwie o człowieku złym: >0j 
to lala! « »Lala = (w mowie dzieci) 
obcy człowiek* Rozpr. XII, 108. 
»Lała = dureń* Ililf. 171. Ram. 
94. Lula* = cymbał: > Nasz eko- 
nom wielki »lula« Pozn. I, 157. 
Por. Lu I ej a. || »LaIka*: >Jajka 



'piszą' 'w lalki'* Wisła V, 704. 
II »Lalki = kopki zboża na polu 
po 6 a. 7 snopków. Por. Kozły, 
Panienki* Pr. fil. V, 779. ||La- 
luszka* Wisła V, 916, nO 6. 

Lala: >Tęgi kij, czyli *lala'« Bibl. 
Warsz. 1864, I, 290. Parcz. Pozn. 
III, 40, n« 3; V, 63, n<> 110, 
zwr. 2. » Podpierają się lalami* 
ib. 125, n^ 266. .Lala = kij 
owczarski, ołowiem napuszczany 
w główce (na Mazowszu *laga')* 
Zb. I, 19. 

Lala? »Na.<z jegomość w białej la- 
li* Nadm. 93. 

Lala! p. Lei a! 

L al al al = okrzyk radości Cen. 76. 

Lalatać = narzekać, zrzędzić. *La- 
latać o co' = żałować czego* 
Święt. 701. » Począł okropnie na- 
rzekać, lamentować i lalatać* ib. 
322. 

Lalik p. Laik. 

Laliny: »Te Laliny, to piękna wios- 
cyna* Maz. III, 327, n® 515. 
>'W Lalinach* ib. 288, n^ 411. 

Lam lam! = pi-zyśpiew w pieśni 
o baranie Krak. II, 127, n® 254. 

Lama i pooh.: » Lama = bramowa- 
nie* O. »Lama, Lamka, Lamówka, 
Lameczka, Lamować i złożone, jak 
Oblamować itp. w tymże znacze- 
niu Ust. z Litwy. 

Lambert: > Lampart « (w bajce) 
Pozn. VI, 24. 

Lamdać p. Landzie, 

Lamdzić p. Landzić. 

Lamencie i Lamentować: >La- 
męcących* Pozn. I, 53. >Lamen- 
ci* Zb. VI, 256. Krak. III, 26. 
Pozn. VI, 165. »Lamancą* Rozpr. 
IX, 276. »Lamoncił* Krak. III, 
98. Pozn. VI, 211. Zaw. 61. »La- 
mencili* Pozn. VI, 114. »La- 
mencą* ib. 237. »Lameńć« (roz- 
kaz.) ib. 338. »Co tak lameńcis?* 
W^isła VI, 144. II »Lamenlować* 
W^rześ. 12. » Lamentuje* Derd. 4. 



Lament — Landzid. 



»Lamyndowad« Zb. VIII. > Lamen- 
tować = rozpaczać, płakać, smu- 
cić się* Spr. V, 112. Fed. 416. 
lldz. > Lamentuje* == o głosie 
drozda Wisła VII, 175. Por. Lan- 
dzić. Mamęcić. 

Lament p. A 1 i m e n t a i dodaj : 
» Lament = aliment, dożywocie* 
Pr. fil. IV, 213. »Lamenta = ali- 
menta* ib. V, 779. >Alament= 
alimenta* Ust. z Łodzi. Por. Ele- 
mentarz i Lamę n tar z. 

Lamentarz p. Elementarz i 
dodaj: » Nauczanie na 'lamenta- 
rzach'* Kam. 182. » Lamentarz* 
Pr. fil. IV, 213: V, 779. .La- 
mentarz* Rozpr. XXVI, 381. Spr. 
IV, 25. Parcz. Udz. »Lamentaz« 
Rozpr. XX, 430. Fed. 415. 

L a m i e c = podkładka pod cbomąt, 
uszyta ze skóry, wypchanej filcem, 
a. z samego filcu Ust. z Litwy. 
II »Lamiec* = filc: » Włosy zbija 
się w lamiec tj. kołtun* Zb. XI, 
gdzieś u Rokossowskiej. 

L a m k a = >szieja, przywiązująca się 
do liny i wkładająca się przez 
ramię człowieka do ciągnięcia 'wi- 
ciny'* O. » Każdy (z ludzi holu- 
jących statek) ma przez jedno 
ramię założoną z szerokiej par- 
cianej taśmv *lamke* czvli szleję* 
Wisła II, 25fi. loi. Pelr. 

Lamoretki p. Amoretki. 

Lamować: »Lemować* Rozpr. XII, 8. 

Lampa: »Lempa* Krasn. 306. »Laj- 
pa* Pr. fil. IV, 213. .Lam- 
pa = gęba* Mil. » Lampa* = 
tłusta, duża, brzydka twarz Ust. 
z Litwy. II .Lampa* =lampeczka, 
szklaneczka: .(Wypijmy) po lam- 
pie* Pozn. VI, 183. II .Lampy 
= oczy wilka* Przyj. ludu VI, 1 1 1. 

Lampartka: >Pirsze moje zako- 
chanie w tobie lampaitce* Zb. 
XV, 178, n« 6. 

Lampreda: .Minogi, tak zwane 
w tych stronach (w Szawelskiem) 



'lampredy'* Kłosy VII, 211. Por. 
Lampetra u L. 

Lampucer: .'Lampucer' od gazuc 
Wisła IV, 832. 

L a m r z e ć p. Landzie. 

Lam za = mazgaj, niedołęga Ust 
z Litwy. Por. Lam rżeć. Łam- 
zak. 

Lancary p. Janczary i dodaj: »Lan- 
oary = bęben, z janczary', 'jan* 
Czarska muzyka'* Rozpr. XVII, 87, 

*L a n c e k : . Landzk = żołnierz * Hilf. 
170. 

Lancia = .wylób, cz. kanianka 
(cuscuła, Leinwiirger)* Spr. IV, 
324. Por. Wy lub. 

Lanckorona: .Nieckorona* Spr. 
IV, 379. 

Łańcuch p. Łańcuch. 

Land = kraj: .Jest kanonjerem i był 
nie w jednym landzie* Zapolska. 

Landara= * niezgrabna, wielka ko- 
bieta* Pr. fil. V, 779. .Landara* 
= coś wielkiego a niezgrabnego 
wogóle Ust. z Litwy. 

Landsman: . Lancman = towa- 
rzysz* Udz. .Lacman = mieszka- 
niec tej samej wsi* Spr. IV, 25. 

Landszep: » Pan landszeb boro- 
wy* Kętrz. 90. .Pieniądze... n& 
landszepy wy.sły* ib. 91. .Wach- 
mistrze, L&ndszepy* ib. 92. .Land- 
szepów jest cłeiynaście* ib. 93. 

Land w era i poch.: .Langwer* 
Rozpr. XII, 39. Zb. XV, 129. 
.Langwera* Rozpr. XXVI, 381. 
.Wyciągaj, landwero, Z gwerem 
do pola* Rog. u^ 16. || .Lamle- 
rowy bilet = bilet do wojska land- 
werowy, tj. do pospolitego ru- 
szenia* Pr. fil. V, 779. 

Landwójt Połuj. 275. Pozn. III, 3, 
ods. 2. 

Landzić= . prosić uporczywie, do 
uprzykrzenia* Rozpr. XVH, 43. 
.Lędzić oprosić, .sklamrzyć, mo- 
lestować* Spr. IV, 324. .Lam- 
dzić* Rozpr. XVII, 43. .Lamdać 



Langietka — Larnio. 



= żebrać, nalarezywio prosie o 
co< Spr. V, 872. >Laiiirzoć (mo- 
że *Iamżeć? K.) = prosić* Udz. 
» Landzie = prosić* Hdz. Por. 
Ł a II d z i ć. 

Langietka= »breza, brezka, rrez(k)a, 
biaJa falbanka, jrarnirowanie u 
czepców i kołnierzy niewieścich* 
Pr. fil. IV, 802. 887. Por. Fryza. 

Lang w- p. L a n d w-. 

Lanie = bicie: »l)oslać lanie* Wi- 
sła IV. 889. » Lanie im sprawiuł* 
Świętek, 328. » Potężne lanie go 
nie minęło* Kosiakiewicz 'Rodzi- 
dzina Łatk'., 129. Spr. rV, 2L 
865. Pr. fil. V, 779. Ust. z War- 
szawy. II >Po laniu chodzić* = 
po śmigusie Pr. fil. V^ 779. 

Lankor p. Ra n k or. 

Lanka = » piłka lana* Pr. fil. IV, 
213. > Lanka = piłka lana, nie 
wydrążona* Spr. V, 186. 

Lankotka = rodzaj łańcuszka z je- 
dnej nici, który za pociągnięciem 
pruje się* list. z Lii wy. Por. O. 

L a n n y j). L n i a n y. 

Lanszaft= » każdy obraz, czy to 
widok, czy rodzajowy, czy nawet 
portret, czy jakibadź inny świe- 
ckiej treści, oprawiony i na ścia- 
nie zawieszony, u gminu i u śre- 
dniej klasy nazywa s!ę 'lansza- 
flem': treści zaś religijnej zowie 
się *ol)razem'* Roezn. 212. Toż 
na Litwie; mówią: 'paniui jak 
Ianszaft\ 'koń piękny jak lan- 
szafr, 'pokój obwieszony lanszaf- 
lami' ilp. 

L a n u s z k a =: >konwalja* O. 

Lany: >Czepek (^oczepintłwyi je>t to 
'ezapka Iana\ czyli ślubna, zwana 
czasami V-za|)ka lita', z malerji 
.^Zychem >rebrnym i złntym prze- 
tykanej* Pozn. 1. 202. j| >'Lany 
poniedziałek* = śmiirus. dvngus« 
Pr. til. V. 779. 

Lan y p. L n ia n y. 

LapI i poeh: 'Lap ! r= chlap, klaj)! 



(o cieczy, cieście itp.). > Łapać, 
Lapnj|ć* 3= 1, chlapać, chlapnąć 
2, gadać, obgadywać Ust. z Litwy. 

Lapa= »pysk w-yżła (myśliws.) Pr. 
til. V, 779. Por. Japa. 

Łapa = w wyrażeniu > Załamać, za- 
giąć łapę* używa się podobno 
w grze w faracma; słyszałem na 
Litwie też w przenośnym zna- 
czeniu: >Zagia^e łapę a. łapkę a. 
parol* na kogoś a. na eoś= za- 
mierzać coś nieżyczliwego, upro- 
jektować coś na szkodę <*zyją. 

Lapietka= » przezwisko panów* 
Rozpr. X, 287. i^or. ib. XVII, 48. 

L a p 1 i w y -.=: gadał li wy : > Lapliwa 
babami list. z Litwy. 

Lapszuk = stary, robaczywy grzyb 
Ust. z Litwy. 

Laptacz: > La{)tac = człowiek, hi- 
biący mówić o rzeezacłi niepi-zy- 
zwoitych, niepowściągliwy w mo- 
wie; taniec nieprzyzwoity, w sło- 
wie tylko znany* Święt. 701. Por. 
L a p t o ń. 

Laptaczka: »Laptacka:^ rozwolnie- 
nie: mowa nieprzyzwoita* Święt. 
701. 

L a p t a ć = > 1 , mówić nieprzyzwo- 
icie 2, (o krowie) trawić na rzad- 
ko* Święt. 701. 

L a p t o ń = » człowiek, mówiący bez 
namysłu * I dz. Por. L a p t a c z. 

L a p t u I a = y plol karka * Cer. 

L a p u I : ^ Podskoeyła do ocapu, A cycki 
ji (=jej, powinnobv być ij K.) 
lapu lapu* Zb. XII, i71,'n« 102. 
Por. Chlap u. 

L a r m o i L a r u m : (Kolędowniey 
śpiewają) » Myślimy, że nie dar- 
mo Czynimy nasze larmo* Rog. 
n« 426. >Larm« Risk. 20. >'Już 
je darmo robić larmo* r=: już prze- 
padło. VVi>ia II, 80S, n^ 1080. 
• Larmo = Liirm* Rozpr. Xn, 9. 
II » Larum = łKUa.>, zgieJk w po- 
łączeniu ze zbiegowiskiem: 'Zro- 
bili taki larum, jakl)y się gdzie 



Laruga — Lasak. 



paliło'* Spr. IV, 357. > Larum = 
hałas o coś: 'Powstało iariim o 
to'« Mil. » Larum = hałas, zgiełk « 
Osip. 

Laruga = »błoto« Krak. IV, 311. 
Por. C i a j) a , Jaruga. 

Larum p. Lamio. 

Larwa = 1, pof-zwarka liszek 2, 
liszki, wylęgające sie w lecie pod 
skórą jelenia (myśl.)* Pr. (ii. V> 
779. II Larwa = kohieta niechluj- 
na Petr. > Larwa = kobieta roz- 
lazła i nie.^chludna* Osip. Pleszcz. 
lOf). Zh. II, 257. Maz. V, 32. 
• Wstaj, umarjy, do ty larwy. Bę- 
dziemy ją oba żarli* Cisz. I, 171, 
nO 123. »C6ż to jest 'larwa^? — 
No, tak wyzywa sie« ib. ods. 2. 

L a r y f a r y! = terefere: Bibl. Warsz. 
GXLVI, 32 (Fredro). Bałucki, Krew- 
niaki. 

L a r y t a s p. Rarytas. 

Las: »Do łasa* Ghełch. I, 68.115. 
^Do lassa* Wisła IX, 347. Ma- 
tyas, Świat i przyroda, 14. Szczep. 
7. Zb. XV, 12. 24. 171. Święt. 
334. Pr. fil. IV, 837. »W lasie* 
(Ihełch. I, 114. »W lessie* Ma- 
tvas Św. i przNT. 15. »Po lessie* 
Wisła VII, 108. 120. ^Po lejsie* 
Zb. XV, 64, >W lejsie* ib. 110. 
171. »W lassach* Święt. 334. 
338. II W dwandwach: »Góry 
lasy skopać* Rud. 147, n° 131. 
Wisła Vn, 149. »Po boru po les- 
sie* Wisła IX, 345. »Borv lasy* 
ib. IV, 810. Pozn. IV, 112.' > Idzie 
żołnierz borem lasem*. »W lasy 
w guy* Zb. XI, 110. »W boru 
w lesie* Pozn. IV. 229. » Do łasa 
do boru* Zejsz. 159. || » Lasowi 
ludzie, co 'lasem chodzą'* = w^ le- 
sie mieszkają Krak. III, 37. || >La- 
sek* Lis. > Typowy las Podlaski 
('laski, piaski, karaski')... cichy i 
apatyczny* Was. 11. || »Lase- 
czek*: »II lasecka* Zaw. 95, n° 
74. II »Lesisko*: »W Scepano- 



wie ...był przedtem las i na tern 
lesisku zbudowali kościół* Ma- 
tyas. Szczep. 7. Por. Lach. Le- 
s i n a. 

Las: »Na Lasoskiem [)olu* Zb. IV, 
223, no 53. 

Lasa=»wrota pi-zy oborze z chró- 
stu uplecione* Bibl. Warsz. LXXX, 
625. » Lassa, Lassecka = rodzaj 
wrót, zwykle z tarcic, nieco od 
siebie odstawionych, do zamyka- 
nia drogi ogrodzonej a. ogrodu* 
Święt. 701. Krak. I 139. »Lasa 
= wrotka, nakształt drabinki, prze- 
plecione chróstem* ib. 159: IV, 
311. »Lasa= rodzaj z suszu ple- 
cionych wrót, zamykających wchód 
na ścieżkę, prowadzącą do chaty* 
Wisła II, 367, ods! *.W środku 
płotu umieszczona jest brama, 
zwana *lassą'< Rud. 41. »Lasy 
= hurty* Pobł. 43 p. w. Le- 
seca. II » Lassa = ogromny prze- 
tak, upleciony z wikliny; na tej 
'lassie' rozłożone są owoce, które 
w jeden dzień... suszone są go- 
towe* Rud. 29. Por. O. p. w Łasa. 
II »*Lasv' do suszenia = ruszt* 
Pr. fil. IV, 837. || .Laska= ple- 
cionka z wikła do suszenia ow^o- 
cu i grzvbów^ na ogniu* Krak. 

IV, 311. II .Laski< bip.: »Płot... 
'tyczkowy', zwany także 'laski', 
gdy ułożone w poprzek (tj. po- 
ziomo) żerdzie a. drągi {)rzegra- 
dzają tyczki pionowo w nie po- 
zatykane* Lub. I, 57. >Laska = 
rama, przej)leciona chróstem, słu- 
ży za drzwi do chlewa a. obórki* 
Roczn. 204 p. w. Kahła. || »Lesa 
= w strądze gęsie drabiny, słu- 
żące za przegrody dla owiec* Spr. 

V, 373. II »Liszka = kobiela, ko- 
białka* Pobł. 43. Por. Brani c a. 
Dranica. Lesie a. 

Lasak i po(?h.: »L&sak<: Wyśmie- 
wając niedołęstwo czyjeś, 'Rf bacy' 
mówią: »To jes czfsty KWik!* 



10 



Lasfera — Laskowy. 



Nadin. 33. »Kuba szedł... do swaka 
Leszaka* Rog. n^ 95 (por. ib. n® 
96). »Lesak = 1, mieszkaniec 
lasów 2, Lesiak, Lasak. 'Lesafcf 
= szczep kaszubski, osiadły w po- 
wiecie Kartuskim* Ram. 91. »Le- 
saczka = Lesiaczka, Lasaczka< 
ib. >Lesal = Lesak* ib. »Lesal- 
ka=Lesacka« ib. »Lesaisfei = 
lasacki* ib. »Lesacfei = lasacki< 
ib. »Lesak i Lasak = mieszkaniec 
lasów, człowiek w okolicy le.sistej 
mieszkający, leśniak* Pobł. 43. 
•Lesal i LasaU = toż znaczenie 
ib. » Nazwa 'L&saków' oznacza 
mieszkańców lasów i jest bardzo 
niestała: północni Kaszubi na- 
dają ją mieszkańcom powiatu 
Kartuskiego i w części Weje- 
rowskiego, Kociewiacy natomiast 
nazywajji Lasakami n)ieszkańców 
z okolicy Czerska, którzy już nie 
kaszubią* Wisła VI, 2 i 8. »Le- 
.siakci ja lesiak, na zimem nic 
nie siśjt. Na lato nie bede i le- 
.siakiem bede* Zb. XV, 164, n^ 2. 
Por. Leśniak. || »Losiaki == 
jabłka leśne* Pr. fil. V, 781. 

Lasfera »a. Laswóra = Lachsfo- 
rello* Nadm. 148. 

Laska = »kij; żerdź flisacka* Krak. 
IV, 311. > Laska* u pługa »po 
lewej stronie, a po prawej 'kul- 
ka'; jak si(» orze, trzvma się za 
'laskę' i za 'kulkę'* Zb. Vin, 260. 
• Laska = 1, pałka, 2, łokieć 
(miara)* Hilf. 171. »Ljaszka (zap. 
= *lażka K.) = pałka* ib. 170. 
»'Prysy' = kilkosażniowe mocne 
tyki, zwane nad Narwią 'laska- 
mi'* Wisła II, 83. » 'Laska' u ce- 
pa* (nie objaśniono, zap. =^ dzier- 
żak K.) Hozpr. XII, 95. ^Moto- 
widło = kij z laskowego drzewa, 
zwany także 'laską'* Lub. I, 86. 
• » Laska «=miara długości: » 'Staje' 
zawiera dwadzieścia 'lasek' dzie- 
sięciołokciowych* Homp. » Laski 



= drewniane grabowe walce wce- 
wiach, służące do przeno.szenia 
ruchu z koła młyńskiego na ka- 
mienie* Spr. IV, 365. Do *raa- 
śniczki' należy 'laska' = tłuczek, 
osadzony na kijku, za pomocą 
którego porusza się śmietanę* Zb. 
X, 203, n<> 3. II »Laszczka*: 
>Lascka = laska* Czark. Chełch. 
I, 128; II, 141, no 84. || .Laska* 
= leszczyna: »Trzy krze lasek* 
Zb. IX, 63, n^ 1. ^Zakukajtaku- 
kułecka na lasce* ib. XIV, 112. 
n« 128. Por. Dęty. || »Leśka 
leszczyna* Rozpr. XXVI, 382. 

• Siedzi ptaszek na leśce. Szyje 
buty Teresce* ib. III, 372: XII, 
172, n^ 114. »Nie daleko leska 
leski* Zb. XII, 139, n^ 274. 

• Leszka* = stara leszczyna (mło- 
da zaś zwie się 'leszczyna') Ty- 
god. ilustr. ser. 1, t. XII, str. 25. 

• Leska*: • Łyska = leszczyna* 
Matyśs, jakaś odbitka, str. 9. •Les- 
ka = leszczyna* Spr. IV, 357; 
V, 373. • Le.sk a = leszczyna* 
Rozpr. XXVI, 382. Rozpr. IX, 
347. •Leszczynę zowia Górale 
Uszka', 'liszką', 'liska'*' Zb. VI, 
244, n« 67. || »Liszkowy* = 
leszczynowy, laskowy Krak. III, 
50. II Laseczka: •Laseczki pana 
Jezusa* = jakaś roślina do leków 
Pozn. I, 143, no 3. Toż •do o- 
zdoby obrazów* ib. III, 148, n^ 
7. li' .Lazecka* Cisz. I, 18. 68. 
118. 188. Zb. XI, 113. Por. La- 
ga. Łasa. Leszcza. Leszczyna. 

Laskowice: »IJ Laskowic* Rog. 
n® 330. » Laskowski las* ib. n^ 
183. •Laskowskie pole* ib. i\^ 
463. » Laskowscy pachołcy* ib. 

• Laskowianka* ib. n^ 330. 
Laskac= » Klaskać, plaskać: 'La- 

skad biczem'* O. 
L a s k o w V = » leszczynowy * ( ). » Kierz 
laskowy* Kuj. II, 33, n^ 164, 
zwr. 3. •Pręt laskowy* Pozn. VI, 



Lasować — Latarnia. 



11 



290. II »Laskawy«: >Kij łaska- 
wy* Zb. V, 114, no 48. || .Leś- 
kowy = leszczynowy: 'Leśkowy 
uorzech'. Rozpr. XXVI, 382. 
>'Liskawy' orzech* Rozpr. XII, 
str. nie wiem. » Czechy (tak K.) 
liskowne* Pauli, 38. »Leskowy«: 
»Listecek leskowy« Kon. 111. 
» Laskowe pręty* Zb. VI, 246, 
no 7. » Pręty leska we « (tak K.) 
ib. n® 8. »Kraki lesko we* Fed. 
299. II >Leszczowy«: » Kole krza 
lescowego* Wisła III, 685. •Lesz- 
czowa góra* ib. 564. »Leszcowe 
drewka* ib. V, 432, n® 1. 

Lasować (o wapnie) »Lusować = 
wapno gasić wodą* Roczn. 214. 

Lasowiacy = »lud ...mieszkający 
w dawnej 'Puszczy Sandomier- 
skiej', między widłami Wisły i Sa- 
nu, w pobliżu Sandomierza. Na- 
zwisko 'Lasowiaków' sam sobie 
nadaje i tak jest nazywany od 
mieszkańców nad samą Wisłą, 
których on znowu nazywa 'chło- 
pami z pola'* Matusiak Kw. 10. 
Archiv, V, 631. Rozpr. VIII, 70. 

Lasowik= » (żartobl.) mieszkaniec 
lasów* O. Por. Lasak. 

Laso wy = »dziki, w lesie wycho- 
wany: 'Oj wy, niby lasowe radzą, 
a żadnej nie w skład'* Kam. 136. 
O mrówkach Wojtek mówi Ży- 
dom naumyślnie, że to są > laso- 
we wsy* Krak. IV, 195 ods. Je- 
den z Żydów mówi o mrówkach, 
że »nas lasowe pchły gryzom* 
Zb. XI, 74. »W Jameryce tacy 
są 'lasowi' (= dzicy) ludzie, co 
lasom chodzą, nie tak, jak my* 
ib. III, 37, ods. 2. » Motyka la- 
sowa* Święt. 16, n<> 34. »Laso- 
wy = leśny* Rozpr. XX. 430. 
W Galicji powszechnie 'lasowy' 
zamiast 'leśny', np. » Szkoła la- 
sowa*, » Urząd lasowy* itp. Ust. 

Lasówka a. Gajówka = pole po 
lesie Ust. od Olkusza. 



Lassa p. Łasa. 

Las wora p. Lasfera. 

Lastówka= » jaskółka* Zb. I, 45. 
Hoff, 40. Spr. IV, 357. || .Lasz- 
tówka*: >0 jedną lasztówke (== 
jaskółkę) będzie lato* Cinc. 28, 
n® 621. II »Łastawka* Ust. od 
Wilejki. »Łastówka* O. Aten. VI, 
119. »Łastóweczka* Zb. IX, 221, 
no 145. II »Łaszlówka* Zb. IX, 
216, no 132, zwr. 9. Rozpr. XII, 
95. Pr. fil. IV, 215. Por. Chwa^ 
stówka. Jaskółka. 

Lasy p. Łasa. 

L a s z a == » sztabka żelazna, łącząca 
szyny kolejowe z pomocą śrub* 
Pr. fil. V, 779. 

Łaszczą k: »Lascak«: »Siedzi las- 
cak na plascakn. na lascaku pu- 
dło...* (zagadka o kądzieli) Zb. 
VI, 23, no 252. 

L a s z c z k a p. Laska, 

Laszczyna p. Leszczyna. 

Lasztówka p. Jaskółka. La- 
stó w k a. 

Laśnią »a. Lasienka = drewnia- 
na wazka listewka* Spr. V, 372. 
»Łaśnia a. Laśnia* p. Koziaty. 

Latactwo = latanie, gżenie się, 
swawola: » Przebaczyłyby jej la- 
tactwo, ale nie mogły darować 
sieroctwa i biedy* Sewer-Macie- 
jowski. 

Latać: » 'Latać' odmienia się po- 
dług ki. III, 6 (Leskiem kleve8tą)* 
Rozpr. XII, 67. > 'Szeroko Idee' 
(= lata) = poczyna sobie, jest 
hardy, dumny* Cinc. 36, n^ 799. 
• Lajtaj* rozkaźnik Pozn. VI, 316, 
no 84. II » Latać, Lecieć = biegać, 
bieżeć* Rozpr. III, 372. || >Ślatać 
= latać* pod Wągrowcem, List. 
od Dra Łęgowskiego. Por. Le- 
cieć. 

Lataj k a = » wahadło u zegara* 
Rozpr. X, 287. 

Latarnia i Latarka: » Latarnia 
= głowa wilka* Przyj, ludu VI, 



12 



Latarnik — Latercyna. 



III. »Laternia« (mylnie tu stoi 
'za łba', zamiast 'ze łba' K.) Pozn. 

IV, 306, nO B06, zwr. 5. ^La- 
ternia* Ram. 90. »Lechlarka< Pr. 
fil. V, 779. II >Latarnisko«: Bajka 
»0 iatarnisku* Wisła II, 468 — 
474. Takaż ib. VI, 588—592. 

Latarnik p. Notarjnsz. 

L a t a w (• o w y : » Latawcowe ziele = 
roślina « Spr. V.372. »Latowcowe 
ziele polne* Zb. VI, 202, 6. 

L a t a w i v. a = » próżniaczka, ladaco, 
obieżyświat* Krak. IV, 'Ml. >La- 
tawica = 'pol&Uiclia', kobieta 
wietrzna a. lubiąca jazdę Ust. z Li- 
twy. II »Lalawioa = duch napo- 
wietrzny, z rzędu zły cii, w postaci 
gwiazdy latającej... (opis)* Kłosy 
Kłosy XVII, 223—24. Por. La- 
tawiec. 

L a t a WM e c: » Przed piorunem leci 
'Latawiec'*. Na pytanie, co to 
'Latawiec', odpowiedziano mi, że 
raz w izbie przy otwartych oknach 
siedziały dwie kobtety. Latawiec, 
wpadłszy oknem do izby, obleciał 
ją dokoła, jedną babę zabił, a dru- 
giej, nic nie uczyniwszy, wyleciał 
drugiem oknem. Byłby więc 'La- 
tawiec' błyskawicą V* Zb. VI, 245, 
n® 4. » Pieron zawsze poluje na 
ptaki szkaradne. Te ptaki nazy- 
wają się 'Latawce'..* Matusiak 
Kw. 1 5. Obszernie o 'Latawcu' 
mitycznym Roz|)r.Vni, 165—166. 
174. Krak. IIL 60, n^ 121. Ma- 
tyas. Świat i przyr. 12. Zb. XIII, 
78, n<* 3 (> Latawiec*). > Latawiec 
= nazwa ogólna meteorów, ogni- 
ków błędnych, gwiazd spadają- 
cych* Pr. lii. IV, 837. > Piorun 
bije najwięcej za 'latawcami', tj. 
duchami dzieci ('bąków'), uduszo- 
nvcii przez matki.. (opis)« Swięt. 
512. 701. Archiv V, 642 (»Lata- 
wiec*). >Djabeł, zwany także 'Sza- 
taniec'.. 'Latawiec'..* Pauli, 76 
od.s. » Latawica czvli 'Latawiec'* 



Kłosy XVII, 224. Por. Wisła VI, 
87—140. 318—71. Kłosy I, od 
181. W^isła VII, 114. Por. Pr. lii. 
V, 423 Latalcy. Gdy ktoś z nie- 
wiadomych źródeł miewa dużo 
pieniędzy, na Litwie żartem za- 
pytują go: »Gzy ci latawiec nosi 
pieniądze?* Ust. z Litwy. > 'La- 
tawcami' są dzieci bez chrztu 
zmarłe..* (opis) Rad. II, 145, n° 
6. Rosenblatl, Czarownica powo- 
łana 25 ods. L. p. w. Latawiec. 
• Latawiec = potępieniec, który za 
karę za grzechy zniewolony jest 
po całych nocacłi przebywać wiel- 
kie [)rzesLrzenie po powietrzu 
i ziemi, zionąc skry ustami, no- 
sem i uszami i znosić skarby tym 
Ludziom, których skrzywdził ma- 
terjalnie za życia. Podczas dnia 
ukrywa się w dziuplach drzew 
lub ruinach «,Osip. || » Latawiec = 
człowiek, który nigdzie długo miej- 
sca nie zagrzeje* Rozpr. XX, 430. 
»Nie odsądzać (= odstawiać) dzie- 
cka od piersi wtenczas, kiedy 
ptastwo odlała, bo będzie z niego 
latawiec* Zb, III, 27, n^ 38. •La- 
tawiec = próżniak, obieżyświat, 
ladaco* Krak. IV, 311. || •Lata- 
wiec* = taniec ludowy Kuj. II, 
207. II > Latawiec = wir powie- 
trzny a. wodny* Spr. IV, 25. 
II »Lataniec*: łączą 'Czajczaduka' 
z 'Lalańcem' tj. Latawcem, który 
w ciemnych nocach biega po ba- 
gnach z zawieszoną na ogonie 
latarnią* Wisła III. 729. Por. 
G h o w a n i e c. I n k 1 u z. Kurz e- 
jek. Niedopad. Oć wiara 
Skrzat. Smok. Sporysz. 

L a t a w k a = » latawiec papierowy* 
O. II >Latawka = figle: 'Słał fo- 
musia.. na latawkę do dwora'* 
Kam. 17. »Latawka = bie^^anina, 
zakręt, rozgardjasz* ust. od Do- 
nie wic. 

Latercvna = »cvna* Roczn. 212. 



Latko 



Latorośl. 



13 



Latko: » Przed Wielkanocą, w kwie- 
tniu, jest 'Lłitko', czyli 'Nowe la- 
tko'* (opis szczegółowy) Pozn. II, 
64. »Lantko, czyli Lauteczko 
(w innych stronach 'gaik' a. ma- 
ik'), tj. choinkę ze świerkowego 
drzewa, którą przedtem przystra- 
jają we wstiiżki, obwieszają sko- 
rupkami z jaj i ozdabiają dokoła 
siefzką, ponawlekaną na nici. 
Z tern 'lautkiem' wracają do wsi, 
ś[)iewaja,c pieśń, która się zaczy- 
na lemi słowy: 'Marzena ze wsi, 
a lautecko do wsi'€ (opis) Aten. 
VI, 631. » Latko = 1, kukiełka, 
pieczona na dzień nowego lata... 
(opis) 2, panna o czystość i schlu- 
dność ubrania dbająca: To latko'. 
'Chodzi, jak latko'* Pol>ł. 41. Por. 
Nowe latko. 

Lato: Formy: > Lecie* 7 pp. bez- 
przyimkowy: »Kiej lecie zagrzeje, 
to ziareczko zajarzeje* Krak. III, 
28, nO 41. Rozpr. X, 35. »0j 
lec-ie, lecie Słońce gorące* Kieł. I, 
132, no 218. » Pszenica.. Lecie 
Kwitnąć będzie* Wójc. I, 191. 
Maz. I, 153, no 56, zwr. 7. Rad. 
II, 4, n^ 8. Łęcz. 89, n^ 129. 
»Jak lecie, tak zimie, wszystko 
w jednej porze* Maz. V, 292, n^ 
321. II Ld. >Za karę dał im p. Je- 
zus żvcie niedługie, bo tylko dwa 
lecia*' Zb. VII, 114, n^ 23. *Nie 
wyszło jabłónyszce dwóch leci, 
A już moja jabłónyszka ma kwie- 
cie* Wisła Vni, 707, zwr. 10. 
II Lm. » Teraz są ciężkie laty. Nie 
utrącaj swojej cnoty*, Rog. n® 
268. »Jak jej latmi na gębie?* = 
ile z twarzy ma lat Kam. 174, 
>W leciech szesnastu dzieweczka* 
Oles. 62. »W leciech = w latach* 
Wisła III, 84. II Znaczenia: •La- 
ta* = wiek: »W latach być* = 
być starym Pozn. I, 169. > Dzie- 
cka lata majo* = .<ą dorosłe Wi- 
sła V, 868. >Cńowiek w lecie* = 



dorosły Cisn. I, 26. »Gdy dzie- 
wczyna a, chłopiec 'swoje lata 
przejdzie' = dorośnie* Wisła VIII^ 
270. II »Lato* = rok: >W pierw- 
szym lecie* Derd. J. 18. »Pojón 
żonkę w siódmem lecie, Ta mu 
izby nie zamiecie* Rad. II, 35, n^ 
68, zwr. 2. II »Latko*: »Cztery 
lalka* Kuj. II, 237. »Moje młode 
łatki* Rog. no 51. »Idze latko, 
idze zima, Mego Janka doUid ni- 
ma* Ram. 80 p. w. Latko. » Lat- 
ko to rodzona matka, zima to gor- 
sa od ojcyma* Pleszcz. 161, n^ 
73. II »Lateczko*: »Śtyry late- 
czka* Kuj. II, 11. II *Lata* do- 
myśla się: » Jałówce będzie po go- 
dach trzy skończone* Kam. 101. 
>Jemu jedy naście mniej od dzia- 
dusia* ib. 128. || »Po leciech* 
= po wielu latach: »Jak po le- 
ciech u mar, zostało dzieciom gro- 
sza sporo* Kuj. I, 325. || » Lecie* 
n.: >Na leciu* Krak. II, 151. Fed. 
323. »A to było w parne lo- 
cie* Kjel. II, 259. Por. Latko, 
Nowe lat(k)o. Na lecie. 

Latocha = » nazwa krowy* Spr. 
V, 372. » Latocha = krówka je- 
dnoletnia* Ust. z Galicji. 

La toć p. Latoś. 

Latoperz p. Nietoperz. 

Latorośl iLatorózga:> Latorośl 
m.. Latoroślą ż.* Rozpr. VIII, 128. 
>Trzy latfiorośl rośnie* ib. 166. 
>Nie dajaś mi doróś, Poglądajaś 
na mnie, jako na latoroś(l)* Zb. 
XV, 107, nO 22. Tyg. ilustr. 1, 
XII, 26. II »Latorość = latorośl* 
Pr. fil. V, 779. »ljobrocka, zro- 
biona ze śliwkowych latoróści* 
Wisła IX, 246, > Zakwitała » biała 
róża Na trzy latoróści..* Zb. X, 
322, n° 340 (rymuje z 'opuści', 
więc może ma być 'latoróści' K.). 
» Drobne latoróści* Kieł. I, 117, 
n® 174. »Latorość« 4 pp. Ip. ib. 
II, 100, n^' 329, zwr. 4. .Lato- 



14 



Latoróz^a — Lato wad. 



rośd rośnie t Rad. II, 88. n« 183, 
zwr. 4. »Latoroś« Aten. VI, 629. 
II »Latoroszcz< : »Trzy latorosz- 
czy« Aten. VI, 641. || »Latorosz- 
czka« Aten. VI, 639. 642. »Przy- 
niesjtychmy latoroszczek do w.sit ib. 
629. Ciekawy okaz niezrozumie- 
nia wyrazu: »Naśliśmy (wianek), 
ale juz nie cały: Ćtyry lata z nie- 
go róscki wyleciały* Zb. XII, 157, 
n" 542. II »Latorostka« Zb. XI, 
103. »Latorostka« Rad, I, 136, 
n^ 73. II »Latoróstek = latorośl: 
'Juz sie latoróstek rozwinón'* Pr. 
fil. IV, 213. II »Latorózga«: «La- 
torozga« Hilf. 170. »Latorózga« 
Rarn. 90. >()dłomał latorózgę 
w^ierzbową* Kuj. I, 175. » Trzepać 
latorózgą z głogu* Krak. HI, 89, 
nO 186.^ 

Latorózgą p. Latorośl. 

Latoś i = » tegoroczny* L. O. Wisła 
III, 88. 745. Rozpr. IX, 208; XI, 
185. Zb. VI, 93. Was. 242. »La- 
tosie zboże. Latosie zbiorki. La- 
tosi rok* Rozpr. XXVI, 381. Fed. 
401. Mil. »Latosiego roku = lego 
roku* Farcz. Czark. Osip. >Latosi 
owies pikniejsy od łoiiskiego* Spr. 
V, 3 72. » Prosimy.. Na latosie 
wyłuszczaki (= tegoroczne orze- 
chy)* Wójc. I, 207. »Trzeciole- 
tnie zboże latosiem przywalał* 
Kozł. 78. » Latosiem żytem łoń- 
skie poprzywalał* Maz. III, 274, 
n^ 385, zwr. 5. Pleszcz. 61, n® 
32. Toż Was. 177. ^W tym la- 
tosim roku* Pozn. IV, 43. >Ja 
n tatula po latosi rocek. Po la- 
to.sią zimę* Was. 218, n^ 153 
(wydrukowano 'polatosi', 'polato- 
sią' K.). > Chustki., grube wełnia- 
ne i cienkie 'latosie' (? K.)* Swięl. 
49, n® 12. »(Nie ma żyta) Ni łoń- 
.skiego, ni latosiego* Pleszcz. 61, 
n® 32. Por. Latosiny. Latoś. 

La to siak = » tegoroczny, np. cielak, 
jagniak, źrebak* Pr. fil. IV, 837. 



L a t o s i n V = latosi, tegoroczny Przyj, 
ludu VI, 91. Zb. I, 19. Por. La- 
tosi. 

Latość p. Latoś. 

Latoś = » tegorocznie * L. » Latoś « 
= 1, ([)rzestarzałe) tegorocznie, 
w tym roku, w bieżącym roku; 
2, (pospolicie) w przeszłym roku* 

0. (To drugie znaczenie jest myl- 
nie podane, podobnie jak na str. 
578 'Latar'! K.). » Latoś = w tym 
roku* Zb. VIII, 251. Rozpr. X, 
287. Wisła I, 153, 318. Tygod. 
ilustr. 1, X, 295 (od Suwałk). 
Knj. II, 282, n« 37. Krak. IV, 
311. Zb. I, 19. Pozn. II, 179, ods. 

1. 331. Rozpr. XI, 185: XXVI, 
381. Mil. Was. 242. Czark. Wrześ. 
12. Wisła III, 88. 745; VII, 724. 
Pleszcz. 36. Spr. IV, 25; V, 112. 
372. .Ljatos* Hilf. 170. > Latoś* 
Cen. 70. Bisk. 29. » Stało się te- 
go latosia* Kon. 41, objaśniono 
(mylnie zap. K.) >zeszłego roku*. 
>Lutoś* (zap. mylnie, zam. 'latoś* 
K.) Zb. II, 254 p. w. Tchnąć. 
» Ciężki latoś rocek* Lecz. 81, n^ 

110. »Loni mi umarła żona, A la- 
toś zaś Karolinka* Rog. n® 59. 
»L&toś byłd letka zim& »Kętrz. 
71. » Latoś = na rok przy.szły* 
Rozpr. III, 372 (chyba mylnie K.). 
II » Latość = tego roku* Pr. fil. 

111, 306. 310. II »Latoć* Jastrz. 
II Po latosiu = na przyszły rok* 
Was. 242. 

Latować = » przepędzać lato w je- 
dnem miejscu* Osip. > Latować* 
= leżeć, spoczywać: 'Żyto u mnie 
od kilku lat latuje«= leży (w ziar- 
nie) Ust. z Litwy. » Bydło 'latujc' 
= utrzymywane jest przez lato 
na paszy* Chełm. I, 92. > Lato- 
wać = przebyć na letnim pa- 
stwisku* Pr. fil. IV, 837. » Lato- 
wać = latem przechować na pa- 
szy (o bydle)* Kuj. II, 272 p. w. 
Latówka. 



Latowad się — Lawanda. 



15 



Latować się: > Krowa się latuje = 
ma ochotę do bujaka* Krak. IV, 
311. »Latować się a. Biegać się 
= o popędzie płciowym u krów* 
Kuj IK 272 (z Bibi. Warsz. LXXX, 
625). » Krowa., kilka razy się 'po- 
pędza*, czyli 'pogania' a. 'latuje'* 
Zb. V, 117, nO 92. Toż Wrześ. 
4 p. w. Biegać się. » Krowa latuje 
się* Zb. XIV, 158. Hemp. Rud. 
24. Spr. V, 112. Mil. .Kro- 
wa się 'latuje', 'polaiuje*, 'poga- 
nia'* Dvg. Rozpr. XI, 185; XX, 
430. 

Latowcowy p. Latawców y. 

Latowanie = » letnia pasza »Kuj. 
i, 76. » Latowanie a. Letowanie = 
parzenie się, bieganie bydląt w po- 
lu; czas ich parzenia się* O. 

Latowicz: »Przez Latowice* Maz. 

III, 145, n^ 131. »Latowicanie* 
ib. 

Latow^nik = >pora letniego pa- 
stewnika: 'Zadać bydło na lato- 
wnik' = na czas lata* Pr. fil. 

IV, 837. Por. Latówka. 
Lato wy = »letni* Spr. V, 136. 

> Spodnie latowe* Kuj. I, 70. 
»W porze latowy* ib. 121. > La- 
towe kucie = kucie koni na la- 
to* Krak. IV, 311. Por. Ostro. 
> Ubiór latowy* Pozn. II, 383. 
II > Latowy = letni, tj. mający pe- 
wną ilość lat, np. 'Dziesięciolato- 
wy'** Wrześ. 12. 
Latówka = » przechowanie inwen- 
tarza przez lato (na pastwisku)* 
Kuj. II, 272 (z Bibl. Warsz. LXXX, 
625). » Oddał krówkę na latówkę 
(przysłowie)* Kuj. IV, 200 (wy- 
drukowano 'oddal' K.). Bibl. Warsz. 
LXXX, 625. » Latówka = 1, prze- 
żywienie bydła przez lato: 'Od- 
dać na latówkę'; 2, surdut letni* 
Pr. fil. IV, 213. »Latówka = pa- 
stwisko letnie* Mil. » Latówka = 
ubranie letnie* Mil. Por. Lato- 
wnik. 



Latra: *Latry a. Gnojownice a. Po- 
mosty = deski, kładzione na wóz 
przy wożeniu nawozu i przy in- 
nych czynnościach gospodarskich* 
Hemp. >Latry a. Ladry = 1, gno- 
jownice; 2, wóz do gnoju* Pr. fil. 
IV^ 213. »Latry = doski boczne 
w wozie* ib. V, 779. » Latra = 
gnojnica, czyli deski, spojone i po- 
łożone na wozie, między które 
kładzie się nawóz i wywozi w po- 
le* Sand. 262. > Deski a. Gnoj- 
nice a. Gnojownice a. Latry a. 
Pomosty = zbite z kilku desek, 
złączonych na końcach słupkami, 
opierające 3ię na kłonicach* J. 
Łoś. Por. Leterka. Letry: Li- 
try. 

L a t y w a ć : » Latować * : > Chołota tam 
latuje codzień = dobiega, docho- 
dzi* Kam. 10. »0n (Gaćkowski).. 
latywa po ptakach* Maz III, 91, 
zwr. 9. 

Laufer: » Lofer * : » Buł (= był)., za 
lofra* Pozn. VI, 87. >Ląfer = 
laufer, włóczęga* Pr. fil. IV, 213. 
> Lofer = u licznik, rozpustnik* 
Święt. 702. Rozpr. XVII, 91. »Lo- 
fer = latawiec* Mil. 

Laur: »Leorami pi-zekwitają me kró- 
lewskie lata* (z Szopki) Wisła VI, 
582, SC. 1. 

Laurka (— ) =^ arkusz papieru, 

ozdobiony rysunkiem, na którym 
dzieci piszą powinszowania dla 
starszych Ust. z różnych okolic. 

Lawanda i poch.: »Lewenda* 
(obok » Lawenda*) Kuj. I, 309. 
314. Pozn. V, 156. Hiłf. 77 (.le- 
węda*). Pozn. IV, 56. 327. »Le- 
wanda* Lub. I, 171. Wisła VI, 
316. » Lawanda a. Lawenda = 
lavandula offic* Ciesz. 50. »Kierz 
lewandy* Lip. 90. »Ij lewandy 
grzędy* ib. 184. » Wianek z le- 
wandy* Zb. IX, 182, nO 30. || »Le- 
wendowy wianek* Kuj. II, 8. Pozn. 
II, 255. 360; V, 204. >Wianecku 



IH 



Lawenda 



Lad. 



lawandowy!* Maz. III, 109. »Le- 
wandowy« Lnh. I, 257. Kai. I, 
178. Rad. I, 236. »Lawandowa 
okowita = spir. lavandulae« Ciesz. 
50. > Lawendowy c Maz. II, 37. 
»Liwaiidowy« Nadm. 105. >Le- 
windowyt Pr. fil. IV, 214. »Le- 
bendowy* Lub. I, 251, »Lebien- 
dowy< Wisła VL 858. »Lawen- 
drowy. Wisła UL 590. || »Le- 
wandeczek = wianek lewando- 
wv: 'wianeczkn, iewandoezku!'* 
Pr. i\l V, 781. 

Lawenda p. Eleonora. La- 
wa n d a. 

L a w a t y w a: » Lewatywa* Ust. z Li- 
twy. »Limatyna« Zb. VIII, 252. 

Lawor = umywalnia list. z Ja- 
worza. 

Lawować = »pod!nalowywae plan 
na kalce farbą* Pr. fil. V, 779. 

Lazaret: > Lazaret* Was. 237. Toż 
Ust. z Litwy. 

L a z e e z k a p. Laseczka. 

Lazurek: »Lazurek« = farbka, 'sin- 
ka' Ust. z Litwy. Wal. p. t. w. 
II »Łaznrek = genliana latifolia« 
(liesz. 51. II Lazurki = spodnie 
ważkie z białego sukna* Wisła 
VIII, 66, nO 4. zwr. 3. Por. Farb- 
ka. 

Lazurowy p. Lazurowy. 

Ląb, »Ląb 2 pp. lamb^ (? K.) = 
snop* Hilf. 170. >Lębf = snopy* 
ib. 181 p. w. Snope. 

La brać: >Labrac = łuskać (tylko 
o orzechach); obierać orzechy z ob- 
słonek miękkich, zewnętrznych, 
wierzchnich. Orzechy, gdy z drze- 
. wa spadną, są zwykle już 'wylą- 
brane\ zerwane 'ląbra się' palca- 
mi* PoW. 41. RcW. 94. II Ląbrac 
sę = łuskać się: 'Dojrzałe orze- 
chy same 'się ląbrają'* Pobł. 41. 
Ram. 94. 

La brak: >Ląbnik = orzech, obra- 
ny z obsłonki, orzech 'wyląbra- 
ny\ łuszczak* Pobł. 41. Ram. 94. 



Ląc i Legać: »Za|)rzągnę cie w jarz- 
mo, Juś cie nie wyprzęze, Jaze 
w grobie lęze* Mat. Z ust. ludu, 
11. II .W grobie lęzes* Zb. XII, 
194. »Gdy krowa., leże na prawy 
bok, to będzie miała cieliczkę* 
Zb. X, 97, n« 224. » Moich syn- 
ków (mówi kogut) po sto na dzień 
lęze (= polegnie, padnie K.), a ja 
wesół* Pleszcz. 153. n^ 4. •(Pan- 
na) Pościele mu, przykryje go, 
Leże przy nim, zagrzeje go* Zb. 
XV, 68, n° 106. » Jeżeli ty masz 
leżeć, to i ja niech lężę!« Kaspr. 
121. » Gdzie słonecko zachodzi, 
a tam sie ptaszki lągną* (rym: 
'ciągną*) Zb. XV, 99,n° 123. »Figle 
we łbie sę legą* Derd. J. 12. 

• Gąsięta lągną się* Święt. 23. 
»Jak ja sie napije, lada kady lęge* 
(rym: 'bede') Zb. XV, 149,^ n^ 7. 
» Chart se ląg kiela nogów* Kam. 
149. » Pijana baba se lągła w kar- 
czmie* Kam. 131. »Lągby se pod 
jabłonką* Kam. 51. »Lóg potym 
i spajt* Zb. XV, 3. »Legnuł se 
na ławce* Swięt. 352. »Legnuł 
.se na kobylicy* ib. 428, n® 51. 

• Lążze (tak K.), synowa, bo ci 
sie juz drzymie!* Zb. XIV, 109, 
n® 115. »Ląż sobie., na zielonem 
łożu I* Skrzyń. 71. » Zmory .są to 
kobiety, lężone pod pewną pla- 
netą* Fed. 428. > Lęgnąć se = 
położyć się* Rozpr.* XVI, 382. 
Por. Lec. Legać. 

Ląd = kraj, ziemia: »W pruski ląd 
wm&sierował* Kętrz. 85. »Sta- 
niemf^ na znajomym ladze* Derd. 
63. >Sążmy Warmijacy.. lądu 
Warmijskiego* Sień. 260. »Z tam- 
tej strony lądu Jedzie chłop na 
drągu* Wójc. I, 163. » Suchy ląd* 
(nie woda) Zb. XI, 16. || »Ląd* 
= brzeg (wody): >Wszyćkie pan- 
ny do landu (się) schodziły* 
Święt. 166. »Lala, gąsecki, z wy- 
sokiego landu!* ib. 310. »Idzie^ 



Lądować — Locha. 



17 



woda... llod lądu do ladn« Zb. 
XV, 75, n^ 170. 

Lądować = V »Po większych rze- 
kach (w marcu) ląduje woda« 
W. Pol w Tyg. i lustr. 1, XIII, 
241. 

Lag p. Blank. 

Lągiew: »Bark (u wozu) przymo- 
cowany jest do półwozia Uongwia- 
mi' a. 'higwiami' żelaznemu Pozn. 
III, 188. L. podaje »Łągiew€. 

L ą n p. L e n. 

La tras = » golec, próżniak, włó- 
częga* Rozpr. XVII, 43. 

Laty p. L o n t y. 

Łbów p. L w ó w. 

Le p. Ale. Li. 

Lob- p. Lub-. 

Lebend- p. Lawanda. 

Leberber j). Rewolwer. 

Lebleusz p. Jubileusz. 

L o b i d ł o = przynęta z mięsa: » Ra- 
ki łowią na lebidło« Ust. z Ihu- 
meńskicgo. 

L e b i e n d p. Lawanda. 

Lebioda = »chenopodium« Rozpr. 
XII, 108. » Lebioda = człowiek 
bardzo słaby* ib. 95. || » Lebiodka 
= roślina leśna, żółto kwitnąca, 
używana przez Kurpiów do far- 
bowania przędzy na żółto* Pr. 
fil. IV, 837. »Majeran a. Lebiod- 
ka =origanum majorana* Pleszcz. 
128. » Lebiodka* Wisła V, 904, 
no 4. 

Łebo = »albo (na Szląsku)«O.Rozpr. 
XII, 9. »Lebo, Abo = albo* Zb. 
I, 29. »Będę kolebała, Łebo pia- 
stowała* ib. IX, 271, nO 346. 
II >Lebo« = byle: »Jaćby dała 
(córkę), Ale uboga. — To nie 
szkodzi, pani matka, Łebo chę- 
doga* Kieł. I, 144, n^ 248, zwr. 6. 
Por. L i b o. 

L e b u s z p. L a b u s. 

Lec i Legnąć: Formy: » Legnę* 
Rad. II, 67, >Ligne« = legnie 
Hilf. 97. »Lignje« = legnie ib. 

Słownik. T. III 



108. .Lognios* Zb. V, 220; XII, 
186. »Legne sobie* Zb. X, 174. 
>Legek« = położyłem się Zb. 
VII, 24. >Lóg* = legł Zb. V, 
199; VII, 70; XV, 40 Ogoiiczyk, 
W kolibie, 7. »Leg* ib. 220. 
245. .Legło* Zb. VI, 226, no 29, 
14. .Lóg .so* Rozpr. X. 233, 242. 
.Legła* Wisła VII, 159. Zb. Xn, 
174, no 134; XV, 20. >Legnuł. 
Święt. 369. 449. .Legnąn* Zb. 
V, 248. >Legnuł* Rozpr. IX, 340. 
356. »Pies se legnął* Cinc. 19, 
n® 888. .Legnąć = lec, położyć 
się: 'Legnij se na kwilę'. 'Lógek 
so przy watrze'* Spr. V, 372. 
.Legnąć* Swięt. 345. Zejsz. 57, 
n^ 108. .Legnąć = położyć się, 
iść spać* Wrzos. 12. .Legnij se« 
Zb. IX, 195. Por. Ląc. Legać. 

Lec a k p. Łyczak. 

Lecejp. Lekko. 

Locha: .Żniwiarze posuwają się na- 
przód, żnąc każdy swoją 'lechę', 
czyli pas zboża równej szerokości, 
przeznaczony każdemu do zżęcia* 
Kłosy VII, 180 (od Grójca, Czer- 
ska). .Dziesięć 'lich' ziemi* Wi- 
sła II, 755. .Licha = większy 
obszar pola zoranego* Rozpr. XX, 
430. .Lecha a. Licha = szeroki 
zagon* Pleszcz. 86. .Licha = 
zagon mający 20 prętów długo- 
ści* Spr. V, 112. .Licha = wiel- 
kie stajanie pola, np. 'On ma li- 
cha (tak K.) pola'* Udz. .Licha = 
kawałek roli, 4 — 6 zagonów* Dyg. 
.Lecha = grzęda. W^isła III, 88. 
.IJorali 20 lich* Chełch. II, 108. 
.Liecha (w roli, orce) = wyora- 
ny na niwie zagon polny a. ozna- 
czona liczba skib, wyoranych pa- 
som, a. też miejsce na pewną 
ilość niewyoranych jeszcze skib* 
Chełm. I, 89, ods. 2. .Orzą (od^ 
łóg) 'na liche', t. j. większy ob- 
szar, raz koło razu, bez włóczki* 
Zb. XIV, 149. .Lecha = wiek- 
2 



18 



Lecheyjka — Lecy. 



>zy obszar gninłii nawzdłiiż; po- 
lana* Swięt. 701. L. O. > Lecha 
== zagon, grzęda* Zb. II, 23, n® 
10. II >'Lechy w pisani'* = wier- 
sze, iinje Bisk. 21. || »Licha< Im. 
n. = wielkie, obszerne łany. 
II »LesIca = kupa; stajanie* Hilf. 
171. (Należy raczej do Łasa). 
II > Leszka* = grządka Ust. ze 
Swięciańskiego (Litwa), > Liszki 
= grziidki* Parcz. 

Lecheyjka = » rzecz, nabyta ta- 
nim sposobem, tanim kosztem; 
przysłówek 'lecheyjka* Święt. 
701. »0n zawse lecheyjka nabę- 
dzie majątku I* ib. 44:1. 

L e c h m a n k o w a d = » bąki zbijać, 
próżnować* Spr. V, 372. 

L e iM e [). Lato. 

Lecieć: Formy: » Lej tę. Lej cisz, 
Lej tą* Krasn. 305. »Letę, Letemy, 
Leta* Zb. I, 8. >LeUi« 3 os. Im. 
Kuj.' I 137. 138. 171. 191. 327; 
IL 63. 283, n« 42. Pozn. L 118. 
Zb. I. 5. Pozn. VI, 13. 50. Kai. 
L 36. Kaspr. 92. »Letę* Pozn. 
VL 335. »Letcie:* Kuj. L 169. 
Pozn. VI. 345. »Leeiąc* Pozn. 
VI. 50. » Lejcie* Krasn. 305. 
II Znaczenia: > Lecieć* = biec 
[l>i. z różnych okolic, oraz w przy- 
kładach powyższych. || » Lecieć 
= spadać, ciec, kapać (bardzo 
też rozpowszechnione): »(Tak się 
pocił, że) mu z kazdygo włoska 
leciało* Chełeh. II, 127. »Łzy 
leciały na głowę* Zb. IV. 196. 
> Deszcz leci* Pr. fil. V, 779. »Ja- 
Wuszka (z jabłonki) same zaczęły 
lecieć* Kozł. 30H. *(0 guzie) Że- 
by sie to rozpękło, żeby brzyda- 
stwo leciałol* Chełeh. II, 84. 
II > Lecieć = biec (O drodze): 
• Droga leci do Biadolin* Lud I, 
128. » Jedna droga leciaja ku ty 
stronie, gdzie ociec jeich był, a te 
drugie w inną stróne* Cisz. I, 38. 
II » Lecieć* = oblatywać, spadać: 



*(Po chrzcie nie roz[)owijają za- 
raz dziecka), żeby w życiu nie 
'leciała' z niego prędko przyo- 
dziewka* Zb. XIV, 81, n^ 'l. 
II » Lecieć* o pociągach: »Leei 
kolej żelazna* Lud I, 126. »Gdy 
idzie pociąg osobowy z Wiednia, 
mówią: 'Leci siódma' I (dom. 'go- 
dzina' K.), i)oteni 'leci dziewią- 
Ui!'...* Kud. 108. II »Lecieć« = 
spadać, walić się (z nóg): »Ta- 
kem się na roztrząsał, że aż z nóg 
leciałem* Myszkowski, Powieści 
o strachach, 6. || »Lecec = cu- 
chnąć, śmierdzieć: '.Mięso stare 
leci'. 'Od tego tru[)a' a. 'len trup 
leci'. 'Nogi nm lecą'* Pobł. 42. 
II » Lecieć* na coś = rwać się 
do czegoś, mieć pociąg, np. »Ja 
na to wcale nie lecę* Ust. z War- 
szawy. Por. Latać. 

L e c i ę t a p. Nowe 1 e c i ę t a. 

L e c i p ę d p. W e 1 o c y p e d. 

Lecirz (zapewne 'lacirz K.) »2 pp. 
Lecerza = klamka* Ram. 91. >Le- 
cyrz = klamka, klinka: 'Dwi^rze 
są zamknięte na lecyrz'* Pobł. 42. 

Leciwy = > podstarzały* Pr. fil. III, 
306. > Leciwa kobietka* Przyj. 
ludu 1891, <\r. 101. »Leciwa 
kobieta* Wisła VI, 676. 

Leck a p. Lejc. 

Lecy »w złożeniu odpowiada ogólno- 
polskiemu -bądź a. -kolwiek: 'Le- 
cyfto' = byle kto, 'Lecyco' = 
cokolwiek. 'Lecvkadv' = gdzie- 
bądź* Spr. IV. 25. Pr. fil. V, 779. 
>(iorzalinka łyku łyku lecy kany 
na kamyku* Cinc. 16, n® 293. 
Autor List. tak objaśnia: >Idąc 
z largu a. jarmarku do domu, 
wyciąga się butelka z 'kieszyni\ 
siada sio przy drodze na kamie- 
niu, aby <obie >począć i łyka; 
'Lecykany' znaczy gdziekolwiek, 
łam i sanu. Lecy jaka zbroja, 
kio jeny je swoja* Cinc. 21, n** 
432. *Za te twoje wybieranie 



Lecyrz — Legać. 



19 



A lecy (= lada) jakie dostanie* 
(lak grozi ciiłopiec > przebierają- 
cej* dziewczynie K.) Rog. n® 165. 
• Proszę, byś swojej cnoty lecy 
szelmowi.. nie dała* ib. n^ 268. 
»Mnie tu za lecy dzióchę masz* 
ib. »Nie jest ja lecy dzieweczka* 
Ib. » Nazbieram (kwiecia) lecy 
gdzie* Zb. IX, 197, n» 80. ^ Ubo- 
gą dzieweczkę lecy gdo obmóhvi« 
ib. 257, n^ 304.' »Lecy kaj. a. 
Leczę kaj. = gdziekolwiek* Zb. 
II, 8. 

Lecyrz p. Lccirz. 

L e c z II s z c z y : » 'Leczuszcza żmija': 
Lud mniema, że są na świecie 
żmije latające na skrzydłach skó- 
rzanych, tak jadowite, że samem 
spojrzeniem zdolne są człowieka 
życia pozbawić* Osip. 

Ledać: »Lćdac = znosić, cierpieć, 
niemiec. 'leiden'* Ram. 93. 

Lederwerki: »Liderwerki * = czę- 
ści ubioru i ozdób żołnierskich ze 
skóry Ust. z Litwy, około r. 1860. 

Ledwo: »Ledwa« Kozł. 260. » 'Le- 
dwie nie ledwie' = zaledwo, 
z ledwością' list. z Litwy. »Le- 
wdv« Sab. 131 »Ledwieć* Chełch. 

I, 78. 

Ledwoch = >niedojda, leniuch, 
ledwo się poruszający* Pr. fil. 
V, 779. » Ledwoch = niedołężny, 
ledwo lizie* Łęcz. 12. 

Ledwość tylko w j)olączeniu z 'z': 
»Z ledwością* = zaledwo, z tru- 
dem: ».. Ciągnąc z ledwością pró- 
żne sanie* Kurjer Codz. 1876, 
n^ 4r5. Wal. p. w. Ledwość. 
»Z ledwoś(!ią pokórasz colek = 
ledwo wskórasz cośkolwiek* Kuj. 

II, 272. >Z ledwością zdołał za- 
trzymać szkapę na miejscu* Ba- 
łucki. >Lisieski z ledwościo uciek 
do łasa* Chełch. I, 87. 

L e d w u c h n a » a. Lelaszka = sko- 
wronek leśny* Pr. fil. V, 780. 
L e d z i n a (= *Lędzina, od Ląd ? K.): 



• Ledzfna = żniwo* Hilf. 171. 
(Domyślam się, że autor źle zro- 
zumiał objaśnienienie wyrazu; za- 
pewne mu powiedziano 'rżysko'; 
por. niżej Pobł. K.). »LedzIna 
('ladzina', objaśnia autor, ale to 
wątpliwe K.) = ścierń, końce 
zdziebeł wraz z korzonkami po 
skoszeniu zboża w ziemi pozo- 
stałe..* (dałsze wywody są nader 
wątpliwe K.) Pobł. 42. Toż Ram. 
91. 

Lefembor = »stolars. rodzaj świ- 
derka łyżeczkowatego (niem. L5f- 
felbohrer)* Pr. fil. V, 973. 

Legać i Legować: »Na grocho- 
winach lega* Lip. 185. > Lu- 
dzie wiedzą. Ze u cie (= ciebie) 
legam* Zb. X. 270, n^ 120. 
>Z nią nie legam. Legają sem 
drudzy* Zejsz. 97, n® 370. >Długo 
Ićgas* Zb. XII, 139. » Wskazuje 
do trumny i lega* Przyj, ludu 
1891, str. 111. » Legam* Święt. 
315. >Kto w piecu ligI^ na dru- 
giego zyga* Bibl. Warsz. LXXX, 
633. » Konie rżą i ligają, (będzie) 
deszcz* Zb. II, 134. »Gdo długo 
legi, tego chleb odbiega* Cinc. 
14, no 243. >Dzićwka legała (= 
sypiała) na izbie* Zb. VII, 3. 
>Legała« ib. 42. Zb. XII, 156. 
159. 171. 176. 195. 219; X, 
129: XIV, 238. Kai. I, 183, no 
198. »Lygaio* Zb. X, 150; XrV, 
251. > Legał* Wisła III, 584. »Tu 
se ligam* Rad. II, 76. » Legamy* 
Kieł. II, 143, zwr. 21. » Legałam* 
Zb. VI, 130. . Legało* Zb. I, 131. 
>Na noc nie ligajma* Pozn. V, 
137. >Ligaj, ścirwo, kiej nie ro- 
bisz* Kuj. I, 208. »Tu se ligaj, 
tu pokładaj!* Rad. II, 76, zwr. 6. 
> Legać = kłaść się* Pr. fil. III, 
306. >Ty, kocie, ligaj na komi- 
nie* (= połóż się) Wisła VII, 686. 
» Legał* Rog. n^ 101. || •Lego- 
wać*: »Ja legowała do dnia* Zb. 

2* 



20 



Loganie 



Loj^iir. 



IX, 195. >LogawAł« (lak K.) ib. 
247. >.)a z la weredą leguwae nie 
bedę-^ Wisia VIII 221, n« 16. 
»Fsy (na grobie) legowały* Święt. 
496. II Nioja<:ne jest: » (Sierota 
uciekła i nocowała w sopie prz^ 
lesie). »ro północy prz^cliodzi 
cosik i gfida: 'Siedąm legiam dziew- 
ka spać!' Ina gada: 'Żebyś ty 
nie siemą legowało, nie pielego- 
wało, a przłniesło mi co zjeś, bo 
mi sie bardzo kce\..« Zb. VII, 79, 
no 137. 

Leganie: »()j jak bede ślub brała, 
bede wymawiała, Zebyk z kocha- 
neckiem w nocy nie legała. I wy- 
brać sie może i wydać sie może, 
Ino se legania wvmówić nie mo- 
że* Zb. XII, 159. no 561. 

Legar: *Do 'przyciesi*... przytwier- 
dzone sa 'ligary\ belki sześcio- 
calowe... na których spoczywa po- 
dłoga* Pozn. I, 87. »FołozuJt ją 
(beczkę) na wozie, na legarach* 
Ci.sz. I, 265, n° 211. *Legar = 
tarcica a. okrągłe drzewo na po- 
wałę 'loclnr* Święt. 701. •Po- 
dłogę układają z desek na belkach, 
zwanych 'ligarami'* Wi.słaVI, 426. 

L e g a r t = » legawiec. leniwy, doma- 
tor* O. » Legat = człowiek leni- 
wy, leń, legart* Hibl. Warsz. LXXX, 
625. » Legat = leniuch m. i ż.: 
To legat dziewka!'* Czark. > Le- 
gat = ospały, próżniak* Osip. 
»Lcgat« = o nieroboczej dziew- 
czynie Maz. V, H2. »Ligat, Le- 
gat = f)różniak: 'Dziś świętego 
legata, co po piecu lata'* Pr. fil. 
IV, 214. »Ligant, Ligat, Legat = 
próżniak, piecuch* Pr. fil. V, 781. 
Patrz Rardziejszy. || »Lega- 
ci>ko« Czark. Por. L e g i e j d a. 
Leguś. Leżu eh. L i g i e z a. 
Lugaj. 

Legat p. Legart. 

Legaty=>rury z 'cza|)ki' do dy- 
mnika u 'komina'* Maz. V, 47. 



L ega w y : » 'Legawa pieczeń '=(myśl.) 
tvlna część uda zwierzyny* Pr. 
fil. V, 780 

Legejda p. Legiejda. 

L e g i e j d a i poch . : » Legejda = czło- 
wiek leniwy, niezgrabny, rozlazły* 
Roczn. 213. Zb. I 70 p. w. Ge- 
rega. » Legiejda = ciemięga, nie- 
zdara, niedołęga* Ust. od Tarno- 
pola. »Legejda = gap, nieroztro- 
pny człowiek* Spr. V, 112. II •Le- 
gejda* Bar. 121. || >Lygiejda=: 
człowiek powierzchownie opu- 
szczony, na którym odzienie w nie- 
ładzie; włóczęga, włó(*zykij« Kolb. 
1 1 » Lygiejdować = włóczyć się bez 
celu, wałęsać się, próżnować* 
Kolb. Por. Legart. Leguś. Ły- 
goń. 

L egier p. J egi er. 

Legło = *wyrko\ 'kociurzyna' Dyg. 

Legły = »krivoj* Hilf. 171 ('krivoj' 
znaczy 'krzywy' i 'jednooki' K.). 

L e g m a , L i g m a > leżeć = leżeć 
obłożnie, obłogiem* Pr. fil. V, 781. 
L e ż m e m. L ó ż m a. 

Legnąć p. L e c. 

Legnien ie = leżenie: >Ptt^j (nió- 
wi zbójca do chłopca, idącego do 
piekła), gdze ja })rzWft do legnie- 
•nia(=gd6 mne pridetsja leżatfc)* 
Hilf. 91 — 94 ('wo ich zu liegen 
konnne' K.). 

Lego w ać p. L egać. 

Legowisk o (źwi erza) : »Logowisko * 
Ust. z Litwy. 

Log rady [>. Ren ki ody. 

Legul- p. Reguł-. 

Lęgu min a: »Legumija* Pozn. IL 
111. »Weselnicy... drugiego dnia 
(po w(».*ielu) znoszą ojcu weselne- 
mu t. zw. 'leguminy', składające 
się z jednej gęsi żywej, jednego 
bochenka...* Pozn. II, 288. »'Le- 
gumina od skolnika' = zapłata za 
żywność, za stół ucznia w szkole* 
Zb. VIII, 251. 

Lęgu r- p. \{ egu 1-. 



Leguś — Lejcowy. 



21 



L e g u ś = » śpioch, próżniak « ŚwięŁ. 
^ 701. » Leguś, C!o wsyćko przepinJ 
i robie sie mu nie chciało* ib. 394. 
Por. Legart. Legiejda. 

Legutko p. Lekko. 

Logutka::::? » Świcta Lęgu tka rano 
wstawała...* (pieśń religijna) Pau- 
li, 74. 

Lej: »W drugi dzień Wielkanocy 
istnieje zwyczaj oblewania się wo- 
dą. Dzień ten nazywają tutaj 
dniem św. Leja* Was. 106, n® 
7. »Lej, Święty Lej = dyngus: 
'Dziś świętego Leja', mówią, lejąc 
wodę w śmigus* Pr. fil. IV, 213. 
» Dzień ś. Leja* (opis) Matyas, Za- 
pust, 16. Por. Lejek. Lej ko- 
nik. Lejus. 

Leja »a. Lija = deszcz ulewny* Zb. 
I, 20: VI, 307, n^ 9. >Nie wy- 
ganiaj, owczaryszku, owiec na liją. 
Bo ci owce pomarnieją, ciebie 
obiją* Pozn. IV, 289, .n« 570. 
»Leja = ulewa* Mil. Por. Lej ba. 
Lid. II »Leja m. i ż. = człowiek, 
nie umiejący trzymać języka za 
zębami, papla* Zb. 1, 45. IJdz. 
>Leja, Lejoń = człowiek, lubiący 
rozprawiać o rzeczach nieprzy- 
zwoitych, nieprzyzwoity gaduła* 
Święt'. 701. 

Lejba = »ulewa* Spr. V, 372. 
Wrześ. 12. Sab. 132. Por. Leja. 

Lejba: »Mój Lejbuś!* Maz. II, 220, 
no 586. 

Lej ba = »rozkisły, rozlasły, basały- 
kowaty* O. IJdz. » 'Wygląda jak 
lejba' = mówią o takim, co ma 
za duże na sobie ubranie* Parcz. 
^ Lej ba, munia, nahuła, gamoń, 
pień, olszowy Marcin* Potocki 
Słownik pols.-ros. p. w. Tjnlenb. 
Por. Lejbuś. 

Lej bi k p. Laj bi k. 

Lejbrun p. Wielbłąd. 

Lejbuś = Mirwis* Spr. V, 372. 
> Lejbuś = wyrażenie napół po- 
gardliwe, napół żartobliwe: 'Ty, 



lejbusiu!' mówi się niby z po' 
gardą, ale zarazem z życzliwością* 
(?K.) Hozpr. X.XVI, 381. »Lej- 
buś = ladaco, urwi.«<z, łotr* ib. 

X, 287. » Lejbuś (tak K.) = la- 
daco, urwis* Wrześ. 12. 

Lejc: »Lic*: > Licem, konia, licem I « 
Ust. od Szkalmierza. Święt. 306, 
n^ 484. »Kasinia lic podała* Zb. 
IV, 86. »Lejc = uzdeczka* ib. 
VIII, 260. »Nie utrzyma lira wo- 
źnica* Krak. II, 512. Lecz. 246. 
»Fernalu, gdzieżeś podział lice?€ 
Pozn. III, 40. Rzzpr. IX, 138. 
Zb. IV, 248. .Lvce* Święt. 12. 
306. 527. 702. Cisz. I, 259. Rozpr. 

XI, 185. II ^Lejca* ż. Ust. z Li- 
twy. »Na lecy* = na lejcy (pro- 
wadzić) Pozn. II, 67. II »Lecka* 
Hilf. 171. »LeckI« 4 pp. Im. Derd. 
20. Ram. 93. >Lecką = lejcą, 
powrozem* Derd. 7, 39. »Lejcka« 
Pozn. VI, 326. || >Lenc = lejc* 
Pr. fil. V, 780. II >Lejczyki = 
lejce* Wisła III, 88. >Lejczyki = 
Jagdleine* Mrongovius, Słownik 
Niem.-Pols, "LiczYki drutowe* 
Kolb. 383, no 243.' 

Lejcać p. Lej co w ać. 

Lejcak: »Licak = powróz łykowy* 
Zb. XI, 73. » Liczka: 'Spętał ko- 
nia w iiczkę'* Gdzieś w Tygod. 
ilustr. 

Lejcarek: » Licarek a. Pobudek = 
sznurek chłop*<ki zamiast lejc do 
koni* Krak. IV, 311. »Licarka 
= sznur, zastępujący lejre w za- 
przęgu* Krak. IV, 318 p. w. Po- 
stronek. Por. Lejcak. 

Lej co w ać: Lecz. 212, n® 426. 
>Locować* Maz. U, 202, n'^ 509. 
» Lejcać = przypiąć, przywiązać 
lejce, zalejcać* IJsł, z Litwy. 

Lejcowy: » Licowy*: » Licem ko- 
nia, licem. Lejcowego biczem* 
I st. od Szkalmierza. »'Licow^y koń' 
= 'podsobny'*, lewy w parze 
Krak. IV, 311. 



22 



Lejek — Lekko. 



Lejek: »Lik (*Jijk)< Hilf. 171, •Lej- 
ka* ż. Ust. z Litwy. Wal. p. t. 
w. Petr. II » Lejki* = rodzaj grzy- 
bów Lud I, 207. 
Lejek, »Lijek = oblewanie wodą 
w poniedziałek wielkanocny, dyn- 
gus, śmigus* Pr. fil. IV, 2J4. »Pod 
Sandomierzem dzień drugiego świę- 
ta wielkanocnego nazywają dniem 
'świętego Lejka'* Rad. L lOi. Toż 
w Zdrowiu 1878, str. 63. Por. 
Lej. Lej konik. Lejus. 

Lajkonik: » Konik Zwierzyniecki, 
czyli 'Lei konik', jak mówi prawy 
Krakowiak* Wisła IV, 594. »Lud 
nazywa obrzęd ten (konika Zwie- 
rzynieckiego) 'Laj' a. 'Lalkonikiem'* 
Krak. L 302. (Zaf)ewne rozumieć 
należy 'Laj' jako 'Laj-' = 'Lajko- 
nikiem' K.). Por. Lej. Lejek. 

Lejoii p. Leja. 

Lej ton ant: >Lajtnant* Zb. VIL 11. 
»Lajtanl* Kozpr. XXVL88J. >Lej- 
tnant* Pozn. VI, 171. >Lajtmont« 
Pr. ni. V, 778. »Leutmant* Krak. 
IL 188, zwr. 1(). 

Lejus = »śmigus* Pr. fil. IV. 276. 
Por. Lej. Lej ko n i k. 

Lejzak p. Lonzak. 

Lek: >Leki, Loka = remedium* Ciesz. 
51. »Liki bip. = lokarst\vo« Parcz. 
Rozpr. XL 185. »'Na lek boży' 
= na lekarstwo, trocha: 'Niema 
midka na lek boży := ani troszki« 
Pr. fil. V, 780. *»Niema conci- 
ka ani na lik boski* IJdz. »Nie 
mam grosza ani na lik boski* Zb. 
I, 45. >Do liku = w żaden spo- 
sób, wcale nie* ib. »Leki= słaba 
pod-^tawa: 'Tak jak na lekach'* 
Święł. 701. 

Lękać: »Lekac, Lekaję (zap. lekaja 
K.) = leczyć (czarami)* Ililf. 1 71. 

Lekk- p. Letk-. 

Lęka rnik = •lokai-z wiejski-- i*r. 
ni. V, 78U. 

L o k c e i L (» k c e w a ż y ć : » Kochajże 
mię pani. Nie poważaj lekce< Oles. 



120. >Ti-za ci letko nie ważyć < 

= nie lekceważyć Kam. 314. 

> Kiedy (»miluśka*) nie chce... 

Wsiądź na konika... Pusce wlekce« 

Zb. iv. 213, no 16. PoV. Lech- 

c y j k a. 
Lekcja: > Lechcyja < Hozpr. VIII, 

112. 
Lekki: »Letki* Czark. Mil. Udz. Zb. 

I, 59; XV. 57. Krak. IL 170. 
Rozpr. IX, 139. 169. Ram. 91. 
Hilf. 128. 171. Derd. 64. ]VIaz. II, 
206 (rvm. 'bedki'). Wisła III, 595. 
736. Lub. IL 15. Kuj. I, 285. 
Bisk. 14. 48. >Leki* Wrześ. 12. 
Sab. 131. Spr. V, 372 (> nigdy 
'letki'*), Rozpr. IX, 169. »Lefki« 
Rozpr. XII, 32. » Lelki* Hemp. 
Sand. 262. || Stoj)niowanie: »Lek- 
szy* Parcz. Krak. I. 151. »Leksv« 
Święt. 435. Rozpr. VIII, 211; IX, 
178. »Lekcejsy* Spr. V. 372. 
»Lekciejszy* Rozpr. IX, 168. Za- 
polska. »Lechciejszy. Lefciejszy* 
Rozpr. XII, 44. || > Odejść z do- 
mu tutejszego (rodzicielski(»go) let- 
kiego, żeby pójść do inszego, cięż- 
szego (mężowskiego')* Knj. I, 285. 
II >l)jabeł jest niezmiernie lekki 
na wsponuiienie, skoro po^yszał. 
skoczył...* Wisła I, 102 -103. 
II »Letka = cicha (msza)* Udz. 
Por. Lekkie. || Zdrobnienia: 
»Leciuśki* Kam. 118. Kuj. L 305. 
Pr. Iii. V. 779. » Leciutki* Chełch. 

II, 128. »Lekuśki* Pr. fil. V, 973. 
>Lekutki* ib. 780. Por. Lekki- 
d uc h. 

Lekk id uch: »Lekiduch = lekko- 
myślny* Święt. 701. 

Lekkie bip. »a. Le t k ie = j)łuca« 
O. I*etr. Czark. »Letkie = tlaki* 
Parcz. » Letkie* = płuca (zwie- 
rzę<-e) Hemp. »'Letka wątnłha' =: 
płuca ( zwierzęce) < Osip. 

Lekko: .Letko* Wi-ła III, 84. Chełch. 
II. 128. Had. II. 88. Pozn. V 
173: VL 11. Cen. 93. Kętrz. 51. 



Lekkomyślny — Lelom. 



23 



71. Zb. I, 45. Dord. 33. || »Le. 
ko« Wisła II, 308. || Stopnio- 
wanie: >Lecej« Krak. III, 125. 
»Lekcej« Maz. III, 64. »Lekc^j« 
Rozpr. X, 36. Pozn. VI, 14. .Let- 
cz^ a. Lżfc Cen. 71. || .Po lek- 
ku«: »To leku'« = powoli Wi- 
sła II, 471; VI, 145. >Po leku 
= leicht, sachte* Opól. 37. »Po 
leku == lekko, zwolna, nie spie- 
sząc s\ą€ Spr. V, 372. II >Z lek- 
ka* = powoli: »A po malutka 
z moja, A poinalutku z lekka, Da 
bo ją nóżki bolą« Maz. II, 189, 
no 453. »Pomalutku z letka* Kieł. 

I, 112, nO 161. II »Lekutko« 
Łęez. J31. || »Lekuśko« Pozn. 
VI, 177. »Koń lekuśko podhysy- 
wał« Kam. 165. » Położył ko- 
chankę lekuśko w krzaki* Krak. 
IV, 115. II .Legatko* Cisz. I, 142. 
Fed. 401. II »Lecruśko* Zb. III, 
56. II »Po legutku* Fed. 94. 

Lekkomyślny i pochodne: >Le- 
kómyśny = żartowniś* Cisz. I, 
210. »Lekkomyślący« Konopnicka, 
Na drodze. > Lekom yśnie = nie- 
dbale, niestarannie: 'Uón wesela 
lekom yśnie nie zrobiójt'= nie urzą- 
dził wesela lichego, ale sute* 
Rozpr. XXVI, 381. »Lekomyśnie 
= łatwo* Święt. 701. »Lekómy- 
śnik = żartowniś* Cisz. I, 210. 

L e k r a m - p. Reklam -. 

Lekować= » leczyć * Osip. > Liko- 
wać* Chełch. I, 80. Spr. V, 112. 
Rozpr. XI, 185. Parcz. Czy tu 
należy » Kasia likowana* Pozn. 
IV, 133, n« 249? 

Lekseder: »Lekseder = Aleksan- 
der* Święt. 701. Por. Aleksan- 
der. 

Lei a, »LalaI = głos na gęsi* Kuj. 

II, 272. Ribl. Warsz. LXXX, 625. 
»Lela! = nawoływanie kaczek* 
ib. I, 60. >Lela, gąski!* Zb. VIII, 
96. »Lelo, gąski!* Pozn. III, 64. 
>Lela! = na gęsi* ib. 135. 



Lei a wy = > wolny, rozpuszczony, 
np. suknia niezapięta* Rozpr. 
Vm, 229. 

Lelek: »Djabeł, zwany także... *Le- 
lek'* Pauli, 76, ods. »Toszedł po 
leleka' = poszedł po złote góry, 
a wrócił z próżnemi rękami* 
Krasn. 305. »Lelech a. Lelek: 
'Gonić lelecha' = pusty wiatr go- 
nić, chodzić na próżno: To le- 
leka tamś chodził** Pobł. 154. 
» 'Lelecha gonić' == biegać bez 
celu* Wisła III, 748. 745. || >Le- 
lek = gatunek sowy* O. » Lelek 
= mała sowa wszelkiego gatun- 
ku* Wrzcś. 12. »Lelet = mała 
sowa* Spr. V, 372 (może po- 
myłkowo, zamiast 'lelek' K.). »Le- 
lak* Ust. z Litwy. || »Lelak, Le- 
laczek = pieszczoch, pieszczoszek < 
Parcz. »Lelasek = pieszczoch* 
Piątk. »Lelaszka* p. Ledwuclina. 
» Lelek = człowiek roztrzepany, 
głupi* O. »Lele = człowiek znie- 
wieściały, słaby, niewieściuchc O. 
L. Por. Łytyk. 

L e I (3 ń p. Jeleń i dodaj : Sand. 94. 
263. Kolb. 405. 418. Udz. Krasn. 
305. Spr. V, 136. Pr. fil. IV, 214. 

Lelicz »a. Lemicz = olsza górska 
(alnus yiridis)* Zb. VI, 222, n. 18. 

L e I i j a p. L i 1 j a. 

Lelito p. Jelito i dodaj: »Lelito 
= jeHto* Udz. Tyg. ilustr. ser. 2, 
no 110. Sand. 63. 263. Krak. 
IV, 21. Pr. fil. IV, 276. Spr. V, 
112. Krasn. 305. Święt. 701. 

Lelkać »kogo a. się z kim = pie- 
ścić* Krasn. 305. 

Lelkować = > robić coś od nie- 
chcenia* Udz. 

L e I k o w y O. »Lelikowe skrzydła* 
Olizarowski, Paladyn Czorcz. 13. 

Lelom!: »0j lelom lelom!* przyśpiew 
Krak. I, 233, n^ 38. »Lelum ta- 
dum!* przyśpiew Lub. 1, 219, n<* 
272. 273. »Wielom tado!* i »Le- 
lum tadum!* przyśpiewy ib. 220, 



24 



Leio-zki — Lemiesz. 



n'^ 274 i 277. Toż ib. 221. n» 
279. >A ielii ieiii Ielu!« Zb. IV. 
iMl. n'^ 32. »Lf-iija!« = przv- 
i|»iew Rad. L 213. n« 277. 

L e i o > z k i p. J t- 1 i l o. 

Lelów: »\V nowym mie>cie, W no- 
wym Lelowie* WisJa IX. 349. 

Leluja |i. Aieluja. Lii ja. 

L e I II m: >Leium poleluiii = 1, czło- 
wiek 4aby. niedołężny 2, opie- 
.>zale. leniwie, pomału: 'Jakoś le- 
lum poleium idzie <*i robota' « O. 
»Leium poleium = o^^pale* Piątk. 
'Leluin-polelum = 1, niedojda: 
'Taki lo ielum poleium' 2, opie- 
j-ziile* Pobł. 154. >Lelum- pole- 
ium = 1, leniwie, powoli, opie- 
szale I coś robić) 2. niedbale, ob- 
wisłe (być ubranym^i* Zb. I, 45, 
»Na człowieka powolnego, odkła- 
dajacegłj wszystko na przyszłość, 
mówią w Wielkopolsce 'Lelum 
Poielum". To prawdziwe Lelum 
Poleium*. Gdy kio stoi nierucho- 
my, a. idzie powoli, wtedy często 
można usłyszeć: 'Stoi niby Lelum 
Piileium na górze\ a. 'Idzie jak 
Lelum Poleium* Bibl. Warsz. 1 8()4, 

I. 265. » Chłopi mówią o próżnia- 
ku, że rubi 'lelum-polelum'* Zb. 

II. 210. ods. 5. > 'Jodzie a. idzie 
iłium-poleium' = idzie powoli, 
wle«ze -ię« Knik. IV, 255. u^ 207. 

Lem = » tylko. Stąd nazwa 'Łem- 
ków'. Encyklop. roln. II. 829. 
• Nazwa 'Lt»mków' powstała od 
wyrazu 'leni' = tylko... Wyglątla 
łina na przezwisko żartobliwe a. 
nr.iganił' >ię z 'lemkującycir, tj. 
łiżywiijąrych ttiio wyrazu 'lem'* 
Zb. I. 1 l«.ł. »Nii- irodneiro nie przy- 
nie-ie. Lem -z;ibliczkę ukrwawio- 
wj.jiią. Lem ko^zuikę uziiojoną« 
Tyir. iin-tr. 1. XII. 51.|| >Lemze 
= iv)kł» iv: Ty palr di»brze bite, 
lemzH...* Iiozpr. XVIL 43. »'Leni- 
Zf -wit* = -kuro świt* Sab. 131. 
»Lerijz'' w dowiuilym po<t'ł, a ba- 



zara hyr hyr i;yr. Kaśkę biere!« 
ib. 362 p. w. Hyr. >Lemze = le- 
dwie, zaicdwic. tyiko że: Lemze 
usnon. jużci ?«.» budzi* « Spr. V. 
373 łw drugim przykładzie nie- 
ma 'lemze'. iecz "tflem ze'... K.), 
Por. Jeno. 

L e m a ń > k i : » Lf*mań -kiego lokaj « 
Kozł. 16^. n^ 26. 

Lemenlarz p. Elementarz i do- 
daj: >Lemenłar2« Kam. 4. 

L e m i ą ż = » dniżki cztery <topy dłu- 
gie, spojune z xjba, gwoździem 
drewnianym, położone na wierz- 
chowaniu dacii u dla ochrony od 
wiatru: ukiAo Gniezna zowią ten 
roiłzaj kozi«»Jków 'siodła** Pobł. ^ 
43. Por. Lem i er z y.- ko. Le- 
nue<z. 

L e m i ć p. Leni ć. 

Lemiec = » kołnierz* Rozpr. XII, 
95. S7 p. w. Bruclek. Aten. VI, 
112. Zb. IX. 230, n» 173. 
\Vi<Ja VL 491. ^Wyiskaj se 
wszy z i>oza It-mca' i kołnierza) = 
pilnuj, pati"z -iebie* Wisła II, 31 1, 
n^ 1129. .Lemce* Im. Hue, 614. 
>Lomieczek* \Vi>ła VI,491. || »Le- 
mieszki = olwzy*ie koszuli około 
rękawów* Iloff, 40. »!* 'Kaba- 
tok... przy ramionach 'lemieszki' 
s;i wyhaftowane rzerwonemi nić- 
mi i związane kolorowemi wstąż- 
kami* ib. 45. 

L e m i e c h a p. L v m i c > z k a. 

L e mi e r z: »Limierz = 0'jni<ko, za- 
wożono {= rozłożone K. » przez pa- 
sterzy w pohi podizas nocyc 
Świi't. 7n2. II Lemierzy<ko = 
miejsie po wypaleniu węgli « Spr. 
V, :n:>. Por. Lomiąż. Lemiesz. 

L e i\\ i e «- z — - - żłlazo u płuira* O. 
• Lemic-z a. Lomic-ik a. Skiba = 
boczne przedhiżenie blachy' a. 
*iie>ki' w phitra J. ł'-oś. »*Grzą- 
dziel' w phiLHi = LiNiwna żerdka, 
na której o^atizone j»»>t 'trzósło', 
'lemie^// i ni)ytłwie 'nogi'* Spr- 



Lemieszka — Lenisko. 



25 



V, 359 p. w. Grządziel »'Narogi' 
żelazne... zwane gdzieindziej le- 
miesz'* Maz. III, 49. II »Lemież 
był królem po Piaście* Choć. 78. 
Por. Lemiąż. Lemierzysko. 

Lemieszka = » potrawa, inaczej 
zwana 'mieszanka', 'brajka', 'bry- 
ja'* Zb. 1, 46 p. w. Mieszanka, 
»'Czyr', Ij. wodą rozpuszczona le- 
mieszka* ib. X, 5. Encyklop. roln. 
II, 822. »Lemiszka » ciasto goto- 
wane* Roczn. 213. » 'Kwaszą' je 
się z chlebem a. lemiszk^-^ hre- 
czaną* ib. 211. > Papka rozma- 
itej bywa gęstości... i rozmaite 
nosi nazwiska: 'bryi'... a. 'iemiesz- 
ki'* Wrześ. T. 21. » Lemieszka 
= kluski* Wrześ. 12. .'Sałama- 
cha' = lemieszka, prażucha* Maz. 
II, 218, n'^ 575. » Lemieszka a. 
Prażucha = jadło z mąki pytlo- 
wanej gryczanej, wyprażonej i spa- 
rzonej ukropem, w postaci zsia- 
dłej w jednolitą niassę bryły; daje 
się z omastą ze słoniny skwa- 
rzonej lub z masłem* Osip. || » Le- 
ni ięsk a = potrawa z mąki razo- 
wej z wodą, zwana pięciorako: 
'syto'... 'lemięska'...* Zb. VIII, 263. 
265 b. »'Paparacha jest to 'le- 
mieszka', gdzieindziej zwana 'pra- 
żucha'...* (opis) Maz. III, 36, n^ 
16. »Lamięszka = lemieszka, ro- 
dzaj prażuchy z mąki tatarczanej* 
Pr. fil. IV, 213. if »Lemiechaa. 
Lemięska = prażucha z mąki...* 
Pr. fil. IV, 837. »Lemięcha = 
1, lemieszka 2, człowiek niezdar- 
ny* ib. 214. Por. Lemięga. 

Lemięga= > człowiek do niczego < 
Spr. V, 112. Por. Lem i echa 
pod Lemieszka. 

Lemieszka p. Lemieszka. 

Len: »Ląn* Spr. IV, 378. >Len Ma- 
tki bożej* = roślina Wisła VIII, 
140. » Lenek Matki boskiej = ro- 
ślina żółto kwitnąca, pospolita na 
polach i przy drogach* Pr. fil. 



IV, 837. >Lonek* ib. V, 782. 

• Pośliśmy... ■ lonku rwać* Wisła 
VIII, 823. »Posły... panienecki... 
Lenku rwać* Kozł. 201, n^ 3. 

Lenc p. Lejc. 

L e n c u c h p. łl. a ń c u c h. 

Lendak: »Lendak = mała osełka 
do ostrzenia kosy* Spr. IV, 378. 

Lendak: >Las lendacki* Zejsz. 81, 
n« 264. 

Len der p. Lendler. 

L e n d 1 e r = rodzaj tańca Pozn. II, 
192. .Len der* Kuj. II, 207. 
»Landler* Zb. IX, 241, n^ 243. 
(może stoi zamiast 'Landler' K.). 
»Linder* Pozn. V, IX. 

Lendziaj = » próżniak* Pr. fil. IV, 
276. 

Lengrody p. Henklody. 

L e n g u t = » gospodarstwo które obej- 
muje syn po ojcu, idącym na 'li- 
nik' (dożywocie)* Pozn. III, 120. 
» Jeżeli ojciec odda gospodarstwo 
swe 'lenguf synowi, to wtedy 'oj- 
ciec pośli na linik'* Zb. I, 34. 

Leniak: >Liniak = (myśliw.) zając 
w porze letniej, gdy lenieje* Pr. 
fil. V, 781. 

Lenić = wykręcać (o piszczałce): 

• Pastuszkowie 'lenią' (wykręcają) 
na wiosnę piszczałki z kory wierz- 
bowej* Kuj. II, 210. 272. .Li- 
nić piszczałki* Pozn. IV, 278 ods. 
> Lemie = linić, wykręcać piszczał- 
ki z kory* Pobł. 43. »Pipt le- 
mic* Ram. 92. Por. Kieł. II, 200, 
n® 10. Frischbier, Preuss. Sprich- 
wórter II, 205, n^ 3034. Por. 
Opukiwać, ni inić. 

Lenija p. Linja. 

Leni k p. Linik. 

Lenieć: > Linieć = gubić sierść* 
Czark. Osip. Ust. z Litwy. 

Lenik p. Linik. 

Lenisko a. Len o w isk o = skórka, 
opadaj«ąca przv lenieniu: >Lino- 
wisko* (węża)"Zb. V, 168, n^ 83, 
2. 1 69, n° 3. » J^enisko węża * ib. n°4. 



26 



Leniuszka — Lepić. 



Ł o II i u s z k a p. L i n j a. 

Leniwiały: » Lini wiat.ń « (o krowie) 
Wisła V, 923. 

Lennik p. L i n n i k. 

Lenny p. Lniany. 

Leniwczyk: > Tkiicyki ieniwcykic 
Zb. XIV, 16. Toż ib. XV, 160, 
n« 40. 

L e n o r a p. Eleonora. 

L e n o w a ć s i ę = » ociągać się z ro- 
botą, lenić się* Osip. Tyg. ilustr. 
1, X, 267. Ust. z Litwy. 

L e n o w i s k o p. L e n i s k o. 

Lenta = wstęga (jako odznaczenie 
urzędowe) Ust. z Litwy. »Lentka 
= wstążka* Wisła III,' 88. 

Lenia p. Lin ta. 

Lentem = > chyłkiem, ukradkiem, 
niebaczkiem: 'Jść lentem' = pod- 
chodzić nieznacznie, skradać się. 
'Mówić lentem' = zwolna, powa- 
żnie « Kolb. Por. Lento. L e n t y. 

Len to = » opieszale, leniwo* Pr. fil. 
IV, 838. Ust. z Lilwy. 

Len ty = > opieszały* Osi[K Ust. 
z Litwy. 

Leń = > próżniak* Udz. O. »Nie 
przylecą do lenia pieczone gołą- 
bki* Krak. IV, 262, n^ 442. »Le- 
niu, nać jaje! — A czy obłupione?€ 
Siar. przysł. 19. »Posłaci ja za 
młodego lenia* Zb. IV, 163, n® 
278. Daliście mie za takiego le- 
nia* Zb. XV, 101, n« 138. ^Bar- 
lek był wielgim leniem* Święt. 
354, ńo 26. 

Leń ż. = > woda, marznąca z pada- 
jącym na nią śniegiem* Pr. fil. 
IV,'838. II »Kiedy kto stojąc przed 
kimś 'wyciąga się' (= przeciąga 
się), to mówią: 'Idź precz, bo całą 
leń na mnie zrzucisz a. wycią- 
gniesz'* Ust. od Wilna. 

Leon: >Lewon* Święl. 701. Toż 
Ust. z Litwy. >Lewón* Pr. fil. V, 
781. »Lewan* Kuj. II, 272. 285, 
n« 67. 318. Bibl. Warsz. LXXX, 
625. II »Leszk* (= Leszek K.j 



Nadm. 146. || »Lewanka = Leo- 
nowa* Kuj. II, 272. 

Lepa, » Lepka = gatunek trawy na 
łąkaeh i bielach rosnącej...* Pr. 
fil IV, 838. II »Lepa = 1, coś 
tłustego, ulepionego: 'Tłusta jak 
lepa' 2, niezdara: 'Taki lepa, nie- 
dołęga'* Pr. fil. V, 780. >Lepa 
m. i ż. ^ tłusta, dobrze wyglą- 
dająca osoba: 'Tłusty jak lepa'* 
Parcz. 

Lepa p. Lipa. 

L e p a ż ó w k a = strzelba roboty Le- 
page'a w Paryżu Ust. z Litwy. 

Lepciejszy p. Lepszy. 

Lepek = » przezwisko, nadawane 
samouczkom mularzom, garnca- 
rzom ilp. rzemieślnikom* Parcz. 
II > Lepka m. = lichy mularz* 
Pozn. I, 89. »Lepka m. = lichy, 
samorodny mularz, glino - lepiarz, 
czasem zwany 'potrafisz'* Zb. 1, 20. 
II Zapewne tu należy 'lepiarz' 
Rozpr. VIII, 191. 

Lepeńka = osoba lgnąca, przyle- 
pka: >Pan niby lepeńka (= mile, 
grzecznie, uprzejmie) wy[)ytuje ze 
mnie, a ja ślejiak kieby do uści- 
wego wywnątrzałem się* Kam. 
185. Por. Lepki. Przylepka. 

Lepiak: »Lepiak a. Mazak = ptak 
(drozd ?i Spr. V, 373. 

Lepianka: >Dom... stawiany z gli- 
ny w strychuiec (= 'w lepian- 
kę') a. \y reglówkę'* Pozn. I, 86; 
II, 50. »W lepiankę* ib. II, 175. 
• 'Lepianki' w strychuiec* ib. III, 
30. Por. Wisła II, 368. 

Lepiący = lepki: » Wzion maści 
lepiącyj i włosy im (stróżom ko- 
ni) do kupY zlepiuł* Zb. VIII, 
311. 

L e [) i ć: »'Le[)ić chajpę' = <zpary mię- 
dzy belkami zapycha się mchem 
('(•hatpe sie msy'), poczem ten 
mech zalepia się glina^, w końcu 
ł)ieli. To zalepianie nazvwa się 
'lepić chałpę'* Rozpr. XXVl, 382. 



Lepiej — Lepszy. 



27 



II »Lepić się«: > Serce się do niej 
lepiło* Łęcz. 104. 
Lepiej: » Lepszej a. Lepszy = le- 
piej* Pr. fil. V, 780. » Lepszej 
jest... na wojnę iść, Niźli się o- 
żenić* Rog. n® 55. Podobnież Rog. 
no 142. 221. 276. 364. 486. 
• Lepszyć mi też tu płuży. Jako 
(= niż) w polu p^g« Zb. IX, 
261, nO 320. »Lepszyć niż nosić 
łrzy roki kamieni, Jak z tobą... 
mieć raz rozłączeni* ib. 266, n® 
333. » Lepsi a. Lepi = lepiej* 
Rozpr. VIII, 126. » Lepszy je mieć 
chleb w kapsie,jak pióro za czapką* 
Wisła II, 309, n^ 1049. »Lepszy 
być pierszym chłopem, niż osta- 
tnim panem* Cinc. 21, n® 449. 
» Lepszy krzywdę cierpieć, jak ją 
robić* ib. 22, n^ 452. » Lepszy 
rano co, niż cały dzień nic* ib. 
n° 455. » Lepszy mało a dobre, 
niż moc, a złe* ib. n^ 456. »Dś- 
wnij to lepszy bywało i trawa le- 
pszy rosła* ib. 10, n^* 142. •Le- 
psi* = lepiej Święt. 701. Archiv, 
V, 645. Spr. IV, 378. » Lepsi, 
Najlepsi = lepiej, najlepiej* Rozpr. 
XX, 430. » Lepsi, Nalepsi = le- 
piej, najlepiej* Rozpr. VIII, 211. 
229. > Teraz go król lepsi poko- 
chał* Święt. 357, n« 26. 701. 
II • Lepiej = bardzo, więcej* Rozpr. 
III, 372. » Paniczowi po godach 
będzie jnże lepiej jak 22* (dom. 
'lata') Kam. 10. »Lepi było jak 
po śniadaniu* (= później) ib. 32. 
>Lepi jak wośm niedziel* ib. 
33. »Lepi jak 300 korcyków* ib. 
40. »Lepi jak 30 osady* ib. 47. 
»Pola było lepi jak póćwierci* 
ib. 92. » Lepiej jak póczwarta 
kwartału* ib. 97. » Wojtek lepi 
jak 5 niedziel jeszcze żył* ib. 
108. • Dziewki w śmiech, aże 
Jantkę na lepi wzieno< (= je- 
szcze bardziej się rozgniewała) ib. 
136. »Kulaszka lepi się zasumi- 



tował swaru od kobiety o zba- 
nek, jak wprzódzi, co mu nie 
stanie ...gorzałki* (= więcej do- 
znał, wycierpiał gderania, niż...) 
ib. 149, »Miał lepi jak ćtyrdzie- 
ści lat* Zb. VIII, 317, no*13. 

Lepieszka: »Lepieska = taka je- 
dnoroczna owca, *co się odściga' 
i ma jagnię; mówią także 'zle- 
piescyła się'* Spr. V, 373. »Le- 
pieska* = nazwa owcv Wisła V, 
923. 

Lopietać się = kołatać się, *ba- 
ładać się\ plątać się: »(Noga) le- 
piecze się w pantoflu* Kraszew.ski. 
•Język ci się lepiecze, by nogi* ib. 

Lepka p. L e p e k. 

L e p i o c li = > rośliny wodne, na któ- 
rych ^przywiera' ikra* Prac. 

Lepiory: »Lipiory = strupy* Udz. 

Iw* p k a = rodzaj przedłużenia ku- 
chni angielskiej, z cegieł, które 
rozgrzewając się ogrzewa izbę Ust. 
z Grójeckiego. || > Lepka* = ja- 
kaś roślina polna Was. 14. Por. 
Lepek. 

Lepki: > Lipki* O. Ust. z Litwy. 
• Lipki* = garnący .się, miły: 'Ta- 
ka lipka dziewczynka'. 'Lipkie 
dziecko' Ust. z Litwy. Por. Le- 
peńka. Przylepka. 

Lepnąć: >Lipnąć* = lgnąć: » Palce 
lipną do szyby*. »Taki miły chło- 
piec, lipnie (= lgnie) do każdego* 
Ust. z Litwy. 

Lepszy: » Lepciejszy * Parcz. 1 1 > Le- 
pszy* = zdrowszy Ust. z Litwy. 
» Lepszy = przytomniejszy, zdro- 
wszy* Kam. 45, ods. 90. || > Le- 
pszy = zamożniejszy, bogatszy* 
Kam. 53, ods. 95. || » Lepszy* = 
silniejszy: »Mróz coriiz lepsy brajf* 
Cisz. I, 264. II > Lepsze*: »Idze 
do lepsza == jest już lepiej * Ram. 
26. • Lepsze było nie znać się, 
Jak kochawszy rozstać się* Wójc. 
I, 288. Chłopi w lepsze robili* 
Kam. 32. >Slare grusze juże nie 



Lepszyca — Leszczyna 



zrodzji lepszem* (= lepiej) ib. 46. 
> Nasze chłopy nie lubią, jak 
nowa modła na jaką robotę na- 
stanie, choćby i z Jepszeni dla 
nieli« ib. 57. » Jeszcze lepszym 
kużdomn cWopu i to, co teraz 
niema w karczmie katarynki* ib. 
138. >Wnli lepszego dla wszyć- 
kich« = dla dobra ogółu ib. 193. 
II » Lepsza = w grze w karty 
w kiksie odpowiada totusowi 
w preferansie* Pr. fiil. V, 780. 
Por. Najlepszy. 

Lepszyca » leżąca = asperugo pro- 
cumbens* Ciesz. 51. > Lepszyca 
przylegająca = gallium aspari- 
ne« ib. 

L e p t a ć » a. (chłeptać = łeptać, 
pić wodę ze źródła, nie używając 
naczynia < Święt. 

Lerent p. Rejent. 

Les- p. Las-. 

L e s a p. Las a. 

L e s a c y p. L a s a k. 

Lesie a: »Leseca = 1, plecionka 
z wikliny do suszenia owoców itp. 
2, [)łot przenośny, przy pomocy 
kiórego robi się zagrodę na pa- 
stwisku dla owiec* Kam. 91. >Le- 
sica = miska żelazna w olejar- 
ni* Święt. 701. 29. >Lesica = 
bal z rowkiem, w który opiera 
się podpora i pobij aj ąc ją, pro- 
stuje się nachyhmą ścianę, przy- 
czem jeden koniec podpory stale 
utkwiony (jest) w ścianie, drugi 
dolny ślizga się po leżącej lesicy* 
Spr. IV, 365. Toż na Litwie na- 
zywa się 'lisica' K. Toż na Ukrai- 
nie Hoczn. 213. » Łosice = dra- 
biny, przegrody drabiniaste do gro- 
dzenia w owczarni* Fed. 401. 
»Le<eca = kupa: staja (autor 
pi-ze: 'kuca, staja' K.) Hill'. 171. 
>Les('ca = płot przewoźny do 
ogradzania na polu owiec, hurt, 
la^-a* Pobł 13. >Le<ira = kojec 
na kurv* Pr. til. V, 781. >Lisi- 



123. 167. 
leszcz* Pr. 



»Lesca<: 
Was. 



ca* = 'kłopot', miejsce przymo- 
cowania 'mionu' w żarnach Ust. 
Litwy. » Lisica = praska ręczna 
do wytłaczania miodu z wosku 
a. z wygotowanych suchych pla- 
strów* Roczn. 213. >Lisica = 
w olejarni duży 'kłat' jaworowy, 
z okrągłą dziurą do (dla, na K.) 
makucha, z dwiema z boku dziur- 
kami, klóremi ścieka olej* Spr. 
V, 373. Błażek. Łasa. 

Lesie w: »Lesiewskie parobki* Kolb. 
328, n^ 61. 

Lesina = las: » Ptaszek na owej 
ciemnej le.sinie* Pozn. III, 72. 

Leska p. Laska. 

Lesk o wy p. Laskowy. 

Les tryka p. Elektr... 

Leszcz: » Kleszcz* Hilf. 
• Lescówka = młodv 
fil. IV, 838. 

Leszcz- p. Laskowy. 

Leszcza = leszczyna: 

»Dozeniśmv żytka do lescy* 
III, no 7. ' 

Lesze za k = rodzaj grzyba Lud I, 
197. 

L e s z c z a n y : I ihor i Leszczany (wsie 
w Ciiełmskiem), może siadać mię- 
dzy pany* Chełm. II, 75. 

Leszczoty: »Lescoty = dwie de- 
seczki do wieszania sadła na stry- 
chu: 'Sadło wisi w lescotach'* 
Spr. V, 373. »Lescotki = dwie 
deseczki, służące do obwiązania 
złamanej kości u ręki a. nogi* 
Pr. fil. IV, 838. Por. Leszczotki 
O. Por. ( ) k I e s z c z y n y. Słysza- 
łen) na Litwie: >Rrać koty w le- 
szczoty*, ale nie pamiętam, co 
znaczy K. 

Lesz czy ć = > rozlegać się: 'Śpie- 
wa, że jaż w oborze leszczy'* 
Pr. fil. V, 781. 

Leszczyna: Tyg. ilustr. 1, Xli, 25. 
Pozn. IV, 158. »Lc<cyna = krzak 
orzecha* Rozpr. Xl, 185. Fed. 
170. II »La>zczyna*: Kuj. I. 315; 



Le.-izczyna — Letnik 



29 



II, 33. 58. 272, 283, n^ 48. Pozn. 
W, 5: VI, 314, iio 84. Zb. VII, 
117. Łęcz. 227. || »Leszczynia«: 
>Pod leszczyn ia« Pozn. IV, 157, 



1® 293. Por. Leszcza. 



»Le- 
.Le- 



szczyneczka* Sand. 144. 
szczyneńka€ Wójc. II, 292. 

Leszczyna: > W Leszczeńskich za- 
grodach* Zb. IX, 189, n^ 52. 

Leszczyn nik = gaik leszczyno- 
wy list. z Litwy. >Leszczynnia- 
czek« Ust. z Litwy. 

Leszno: > Niedaleko Leszna* Pozn. 
V, 154. no 358. 

Leska p. Laska. 

Lesko = nazwisko psa Wisła VIII, 
812. 

L e ś k o w y p. Lasków y. 

Leśna: » Leśna* = żona 'leśnego', 
tj. leśnika, gajowego Święt. 421. 
Lud 1, 198. II » Leśna suka* ^ 
wilczyca: > Piętrze Pawle, weź te 
kluce, zaniknij pasc(^»kę leśny su- 
ce..* Zb. III, 29, zwr.'5. 

Leśniak = mieszkaniec lasów, bo- 
rów Kieł. I, 39. Por. Lasak. 

L e ś n i a n k a = > dzika, leśna gru- 
szka* Pr. fil. IV, 838. 

L e ś n i c k i p. Leśniczy. 

Leśniczówka = mieszkanie le- 
śniczego Ust. z różnych okolic, 
np. Tyg. ilusł. 1, IX. 68. 

Leśniczy: ^Leśnicza*: > Leśnice* 
2 pp. Rozpr. VIII, 96. 1 29. LJdz. 
Rozpr. XX, 430. »Z łeśnicom* 
Rozpr. VIII, 105. 1 22. 1 74. || *Le- 
śniczY* = gra dziecinna (opis) 
Zb. XIV, 220, no 8. || »Lośnicki 
= leśniczy, dawniej 'panic'* Spr. 
V. 373. II Leśnicyna* = żona 
leśniczego Święt. 433. || »Leśni- 
czna* = żona leśniczego: » Idź- 
cież do leśnicnej* Kieł. II. 38, 
no 108, zwr. 4. 

Leśniczy n: >Leśnicvn* Rozpr. VIII, 
126. 

Leśnik = >gajowy* (izark. Ust. 
z Litwy. O. »W jednem lesie mnię- 



skali sobie leśniki* Chełch. I, 189. 
II > Leśnik* = rodzaj grzyba Lud. 
I, 197. II »Leśni(zek*: » Szedł 
Kuba., do stryka Leśnicka* Rog. 
no 96 (por. ib. n^ 95). 

Leśników: »Do leśnikowy chału- 
py* Chełch. I, 189. 

L e ś n i n a : > Trzeba będzie zbierać 
Rydze po leśninie* Oles. 127. 

Leśny = leśniczy, leśnik, gajowy: 
Krak. IV, 311. Rozpr. IX, 201. 
Wrześ. 12. Wrześ. T. 41. 44. 
Hilf. 63. Zejsz. 99, n^ 382. Spr. 
IV, 317 p. w. Zgabać. » Kiedyś 
dobry leśny, pilnujze se gaja* Zb. 
XII, 124, ń^ 51. »Ten pan był 
leśnym tego łasa* Zb. XV, 12. 
Spr. V, 344 [). w. Bojno,. Święt. 
497. .Panie leśny!* Wrześ. T. 
32. > Leśny* w gi-ze 'w zajączki' 
Zb. XIV, 222, nO 14. 

Letarg: »Latarg* list. z Litwy. »Na- 
targ* Pr. fil. V, 802. 

Lete r czak: * Literczak « = wóz 
z drabinami Tygod. ilustr. 1, XII, 
25. 50. II >Letrzak = \yóz dra- 
biniasty < Wrześ. 12. 

L e t k a \y i c z k a ; >Letkawicka = ko- 
bieta lekkiego obyczaju* Was. 242. 
»Jemu trzeba letka wieki, nie zo- 
ny* ib. 182. no 115 (nie ludo- 
wa K.). 

Letkoroba = » leniuch, próżniak* 
Kolb. 

Letni = » wiekowy: 'Letni czło- 
wiek'* Pr. fil. V,'781. Pi*zvj. lu- 
du IX, 94. Zb. VIII, 252. Hemp. 
• Ma.^z ojca letnego' (= w latach, 
starego)* Pozn. VI, 28. || » 'Le- 
tnia niedziela' = niedziela pal- 
mowa* Tygod. ilustr. 1, XI, 159. 

Letnice = wyraz zapewne zaim- 
prowizowany przez autora Pauli, 
31. 

Letnik = »letnia suknia żeńska* 
Pr. fil. V, 781. »Kup mnie do 
tanecka lełniki* Kozł. 59. >Le- 
tnik = spódnica* Aten. VI, 1 10. 



30 



Letniówka 



Lewentarz 



» Lipnik ^= -podiiica z grubej 
materji wełnianej w pa-y różno- 
barwne* Rotzn. 213. » Kobiety 
no^za ciemne spódniki* a. 'letni- 
ki'.-« Pozn. III, 124. »Lelnik = 
letnia suknia kobieca* Rozpr. XII, 
95. Por. Letniówka. || » Letnik 
niaterja^ łkany w domu ze lnu, 
w kralv białe z niebieskiem (na 
s|)odnie)* \Vi<ła V, 319. || •Le- 
tnik* = lelnia drojra Tsl. z Li- 
twy. II » Letniczek* Wójc. I, 45 
(nie ludowa K.) >Jakże mu nie 
dać, kiej się pięknie prosi. W gą- 
bkę ucałuje, letnicka podnosi* 
Pozn. IIL 195, no «1. 

Letniówka = > letni surdut, bluz- 
ka* Zb. I, 45. Por. Letnik. 

Letno = » letnio, lekko: Ja, słara, 
bede tam letno cliodzić. kiej mi 
zinmo'* Krak. IV, 311. 

L e t r y , » Leterki = drabiny do wo- 
zu* Wrześ. 12. »Lelry = rodzaj 
bryczki jednokonnej, szerokiej 
z tyłu. węższej z przodu* Wisła 
Ul. 325. » Drabiny u wozu, wię- 
ksze i małe drabki. maja nazwę 
'letry'. litry', 'literki'. Kai. L 43. 
• Litra = drabinka na wozie* 
Rozpr. XVn, 87. »Letry = wa- 
sąg* Pr. fil. IV, 214. .Letry, Le- 
terki = drabinki., z pła.skiemi 
szczeblami* ib. 838. »Mój ojciec 
bardzo chyiry. Bo mie wrzucił 
miedzY litrv, A ja go tez miedz v 
sceble* Zb. Xn, 221, n^ lll'. 
W odsyłaczu objaśniono: >pół- 
ko^zki u wozu*. » Litry = szcze- 
ble u woza< Roz|). III, 372. » Li- 
try = drabki większe € Pozn. IL 
52. > Zamiast drabin, do przewo- 
ż«'nia <-iężarów kładą się wzdłuż 
wozu dwa grube drągi, zwane 'li- 
try** J. Łoś. »Lytry = wielkie 
drabiny wozowe, używane przy 
z\\i//A'i\\\i -iana, koni<zynv itd.« 
HoZ|ir. X, 287. Spr. IV. 333. •Li- 
try a. Wa^ąg = >zkieiet wierzch- 



niej części wozu do wy plecenia* 
Pleszcz. 36. » Litry = drabiny 
w wozie* Spr. V, 374. »U wozu 
drabiniastego są 'literki' = dra- 
biny sienne* Rud. 18. || >Leterka«: 

• Leterka = drabina* Rozpr. XVII, 
43. Wrześ. 12. » Leterki* Święt. 
10. 394. 701. » Leterki = mniej- 
sze drabiny u wozu, z płaskiemi 
szczeblami* ib. 701. » Literki € toż 
znaczenie Rozpr. XXVI, 382. Krak. 
IV, 311: I 17«. .Żebyś był do- 
bry mąz, Naprawiłbyś w literki 
wóz* Ust. od Stradomia. •Liter- 
ka = mała drabinka* Mil. > Li- 
terki = drabiny u wozu* Udz. 
»W literkach babę woził* Wisła 
IX, 349. 

Letrzak p. Leterczak. 

Letuś =? >Gdy w ogródku kwia- 
tki rwkIL Kwiilt letuś urywa..* 
Kętrz. 05. 

Leutmant p. Lej ten ant. 

Lewa = »na Besarabji i na po- 
graniczu używane nazwanie mo- 
nety, wartości 20 kop. srebrem* 
Roczn. 213. 

Lewada = > czyste miejsce, okolo- 
ne wierzbami a. topolami* O. 

• Lewada = lasek na nizinie 
z krzaków, zwła.^zcza z leszczyny* 
Roczn. 213. 

Lewand- p. Lawanda. 

Lewar: >Liwar*: >'Stępor' (w stę- 
pie), którym się tłucze proso itp., 
przymocowany jest do li wam'. 
'Li war' oparły jest na 'palcach', 
a wznosi się i zniża za naciśnię- 
ciem nogi* Lub. I, 85. || »Lu- 
war = lewar, li war, dźwignia* 
Krak. IV, 311. || »Liwar* = he- 
war, lewar ido płynów) Ust. z Li- 
twy. 

L e w a t y w a p. L a w a t y w a. 

L e w e 1 w e r |). R e w o 1 w e r, 

L e w e II (i - p. L a w a n d a. 

Lew cza »a. Lowsza = mańkut* O. 

Lewentarz j). I n w e n t arz i dodaj : 



Lewer — Leżuch 



31 



»Lewentarz, Liwentarz* Pr. fiJ. 
IV, 214. »Lewentarz = dobytek, 
inwentarz* ib. 838. Kud. 

Lewer- p. Rewolwer. 

LewMaezka= » lewa ręka « Rozpr. 
xii", 95. 

Lewica: » Lewica € Zb. V, 147 (je- 
dyny przykład na e K.). Por. Le- 
wy. »0d lewice« (np. bić) Zb. 
VII, 66; XI, 11. Święł. 494. 

Lewizor p. Rewizor. 

Lew ko = nazwa psa Wisła V, 923. 

Lewocza: >W Lewocy* Zejsz. 94, 
n'^ 353. .W Lewoczyc ib. 157, 
n« 67. 

L e w o n p. Welon. 

Leworwer p. Rewolwer. 

L e w r o n y przez niezrozumienie wy- 
razu 'wrony', zamiast *po wro- 
nych' w pieśni: >Po czemś po- 
znała?... — Po konikach lewro- 
nycb* Lip. 7. 

L e w s z a p. L e w c z a. 

L e w u I w e r t p. Rewolwer. 

Lewy: >Liwy«: » Przy liwem boku « 
Chełch. I, 127 (jedyny przykład 
na e K.). Por. Lewica. 

Leziwo = > przyrząd bartników do 
włażenia na grube sosny, w któ- 
rych sa barcie* Pr. fil. 'lV, 838. 
Por. Lezą jo, Leziwo, Lazi- 
wo u O. 

Leźd: »Lózę, leziesz itd.« Ust. z wie- 
lu okolic. >Laźć, lazie = leźd, 
lezie c Sand. 262. »Lvzie lasem « 
Zb. XI, 122, n« 23. >Liźd = 
leśd, iść: 'lazie' = lezie, idzie, 
wlecze się« Lub. II, 211. »La- 
zie« ib. 196. > Lazie w zbanek* 
Wisła VII, 158. »Laźć ib. 159. 
Pr. fil. V, 779. 

Leźli p. Dleli. Jeżeli. 

Leźny = » człowiek pilny, dbały, 
bazny, gospodarz pracowity, ofi- 
cjalista troskliwy o dobro swego 
pryncypała* Pr. fil IV, 838. 

Leża = legowisko zwierząt Przyj, 
ludu VI, 111. O. Por. Leż aj. 



Leż aj: »W^ołki pożenę na leżaj* Zb. 
IX, 238, n^ 206. Por. Leża. 

Leżak = >ul leżący, dla odróżnie- 
nia od 'stojak', tj. ula stojącego* 
Osip. Toż O. i Ust. z Litwy. 
II > Leżak = leniuch, leżuch* 
Pobł. 43. Por. Leżuch. 

Leżałka: »Lezałka = uleżałka* 
Święt. 701. > Owoce z dzikich 
drzew... przechowują w sianie na 
'lezałki'« ib. 25. >Pod gruską by- 
ło duża grusek lezałek* ib. 450. 
Por. Dziczka. Uleżałka. Ulę- 
gałka. 

Leżanina = gałęzie i pnie leżące, 
suche, nie rosnące, 'pował' Upo- 
minek Wileński dla Kraszewskie- 
go, 141. Bibl. Warsz. 1869, III, 
66. W^isła III, 246. 

*Leżączek: » Jasiek., zerwał sie z le- 
zącka* Święt. 378. Por. Leżączki 
O. Por. Leżmem. 

Leże = łoże: »Na śmiertelnym le- 
żu* Derd. J. 35. 

Leżeć: »Leże* = leży Bar. 56. 
>Lezyć = leżeć* Czark. Rozpr. 
VIII, 118 i Ust. z różnych oko- 
lic. > Leżeć opodal (o jamniku) 
= gdy w norze znajduje się 
z daleka od zwierza (myśl.)* Pr. 
fil. V. 781. » Leżeć przed zwie- 
rzem (o jamniku) = gdy w no- 
rze jest tak blizko zwierza, że 
ten ani go uciąć, ani uciec nie 
może (myśl.)* ib. »LezAny* = 
leżący: »LezAnfch ni mam du- 
kat^ówc Rozpr. VIII, 119. •'Le- 
zący cas' = czas zupełnie wolny, 
w którym się leży, nic nie robi* 
Spr. IV, 324. 

Leżeli p. Jeżeli. 

Leżka i poch. p. ł. yżka i poch. 

Leżmem = > leżąc* Osip. Por. L e- 
żączek. Leg ma. Łóż ma. L i- 
czma. Niemo. 

Leżni ca: »Z Łożnicy* Rog. n^ 99. 

L e ż u c łi : > Leżuch = śpioch, próż- 
niak* Święt. 701. » Leżuch = 



32 



Leżuchowaly — Li 



1, lubiący długo spać 2, próżniak* 
Rozpr. IX, 209. »Leżóch = leń, 
próżniak, piecuch* Ram. 92. »Le- 
zuk = 1, 'cap a. rogac, co sie 
z bydłem pasie', wyrażenie my- 
śliwskie 2, 'lezuch' = górna częśd 
ramy okiennej w chacie góral- 
skiej* Spr. V, 378. Por. Lega(r)t. 
Leżak. Lęgęć. Liga(r)t. Li- 
gięza. 

L e ż u c h o w a t y : » Lezahowaty = 
powolny, leniwy: 'Celadź lezuho- 
wala'* Spr. V,'373. 

L e ż y s k o: » (Jasio) Bił mnie na polu, 
bił mnie na leżysku* Pozn. IV, 
231, no 44r4. >(Śmok) wraca do 
jaskini, kładzie się na leżysku* 
Kieł. II, 249. Por. O. i L czy- 
szczę. 

Leżyszcze: >Leżfszcze = legowi- 
sko, łoże* Hilf. 171. Ram. 92. 
Por. Leżysko. 

Lęby: >Lębt a. Snopf^ = snopy « 
Hilf. 181.' 

Łęczno: »Lęcno = strach, oba- 
wa: 'Lęcno jechać'* Was. 242. 

Lędziaj p. Lędźwian. 

L ę d z i ć p. L a n d z i ć. 

Lędziej p. Lędźwian. 

Lędźwian: » Lędziej* O. »Lendzian 
= vicia saliva* Was. 14. *Lę- 
gżan* Maj. »Lędziaj = dziki czar- 
ny groszek w zbożu* Pr. fil. IV, 
838. > Lędziej = roślina grosz- 
kowa, błękitno kwitnąca, uprzy- 
krzona w zbożu = Lędźwian (la- 
thyrus)* Osip. 

Legać p. Ląc. 

Lęgęć = » 'legat', 'leń'* Bibl. Warsz. 
LXXX, 625. Por. Leżak. Le- 
zuch. 

Lęk = »bojaźii, przestrach, zlęknie- 
nie* O. »Bez bojaźni, bez lęku* 
Zb. VII, 48. »Miał lęk* Dygasiń- 
ski, Beldonek, 28. 

Lękać = > lękać się* Petr. »'Goś 
mi się lęka' a. 'Coś sie we mnie 
mnie lęka" * Wisła VIII, 294, sc, 1 1 . 



Lętk- j). Lekki. 

Lgi = > część .sań, inaczej 'włóki'* 
Udz. »Lgi = przyrząd drewnia- 
ny, który kładzie się na sanie do 
podtrzymywania drzewa* Zb. II, 
248. »Lgi = tylna część u sani 
wiejskich, składanych* Zb. I, 45. 
>Lga = jeden z dwóch drążków 
do potrzymywania pniaków na 
wozie* Swięt. 701. 

Lgi = »łagodny: Teraz jest zima 
Iga'* Zb. I, 45. » Śniegi będą wiel- 
kie, ale zima 'Igła' (= Iga = lek- 
ka)* Zb. XV, 51, n^ 102. 

Lgnąć: >Lnąc« Ram. 93. 

Lgnów p. Lwów. 

Lgo = łagodnie (nie mroźno): ^Dziś 
jest Igo = niema mrozu* Zb. I, 
45. Udz. II »Lgo = odwilż na 
polu* Udz. »Lgo = mówi się 
o odwilży w zimie tj. że mróz 
zelżał* Spr. V, 373. 

Li!: > Będzie w kolebecce li li lil< 
Maz. IH, 167, n^ 183. Toż Zb. 
XIV, 112. > Jakże cię płakać, pa- 
nie Sewerysiu? — Li li li ha ha 
ha, serdu.^^zko Marysiu!* Rad. II, 
80, no 165, zwr. 8. 

Li = czy: »Żyję, nie wiem, długoli? 
Umrę, nie wiem skoroli?* Zb. IX, 
241, no 239. » Obejrzyj się... 
wszystkoli twoje* (= czyś wszyst- 
ko zabrała z sobą) Zb. X, 272. 

• Rachujze, stanieli za twoje* 
(= czy dość będzie) Maz. II, 73, 
no 171, zwr. 10. Toż Lęez. 100. 
Kai. I, 166. »Ghcesli moja być?* 
Zb. II, 44. Kieł. I, 136. » Poznali 
mnie Kasia moja?* Fed. 181. 

• Nie jedzieli kto do nas?* ib. 201. 
> Pogadamy., wieleli nas, siłali nas., 
do kościoła pojedzie* Rad. I, 210. 

• Wyjrzyj., nie jedzieli* ł.ęcz. 87. 

• Dziewce wyglądało, odjechałli 
daleko* Maz. V, 249. >Dawnoh 
to!* Zb. IX, 14, zwr. 15. .Mo- 
gęli doma nockę spać?* Rog. n® 
132. »Spojzdrzę na słoneczko, wy- 



Liba 



Lic 



33 



sokoli jeszcze* ib. n^ 455. || Jak 
'jeżeli' czasami = 'czy', lak też 
odwrotnie 'li' = 'czy' (jak np. 
w 'dali Bóg' itp.): » Wstaj, cze- 
ladko, robić, Chceszli pięknie cho- 
dzić* Kog. rf*' 87 (autor pojął 'li* 
tutaj, jako = 'czy' i z tego po- 
wodu dał niewłaściwe przecinko- 
wanie: » Wstaj, czeiadko, robidl 
Chceszli pięknie chodzić?* K.). 
Tu należeć wyodrębnione za po- 
mocą niby spójnika 'mali' (= 
maszli) zwrotv, które p. pod Mieć. 
II .LI = tylko* Hilf. 170. »LI 
= jedno, jedynie, wyłącznie; no, 
że: 'Zgniły chłop, b^ II spał I jadłl' 
'PójlI tu' = pójdźno tu* Pobł. 
41. »LI = li, tylko, no (jeno): 
'Pójl! tu!' 'llón li wzdycha a pła- 
cze'* Ram. 90. Derd. 136. »Weź- 
II! = weź jeno!* Nadm. 115. 
»Tf ję II cłicesz straszyć* ib. 
i ind. »Tako II lik zdrzf * = tak 
tylko wciąż patrzy Hilf. 96. »GalI 
= ^^Y Ły^ko* i^- 1^5- »Nen nic 
II stojał* = on tylko stał ib. 130. 
>WeiI* = patrz tylko, seh' nur 
ib. 140 (por. Wej pod Widzieć 
K.). Inne przykłady Hilf. 27. 116. 
123. 128. 142. >PójlI!* Derd. 137. 
»ZdrzyjII! = t)atrz tylko* ib. 138. 
•Jakell będze służąc nama szcze- 
sce* = jakiekolwiek Derd. J. 25. 
»Ju II ju! = dosyć! Ju II ju ga- 
daj! = gadajże już!* PoW. 27. 
>Byli dobrze było* (= abv tyl- 
ko) Pozn. III, 182. .Polisa!* = 
pójdźno tu! Hilf. 179. .DożdżtH! 
zaczekaj! ib. 191 p. w. Żdac. 
W przykładach następującycli 'li' 
= że, no, ci, to: » Sroka z wro- 
ną rozmawiają: 'Czyjli to? — Mój, 
mój'* Zb. XI, 45, n° 3. »Ej po- 
znaćli, poznać. Kiery je młodzie- 
niec. Bo idzie do karczmy, Ma 
na ręce wieniec* Zb. IX, 256, 
n® 301. » Witaj, jutrzeneczko! Nie 
tyleli jutrzeneczko, Ale gwiazdo 

Słownik T. III 



morza!* Zb. VIII, 95, n^ 148. 
Niezwykła przestawka: »Gzyśli.. 
gadała?* = czyliś gadała Lip. 6. 
Por. Bali. Coli. Jakoli. Kę- 
dyli. Ktoli. Toli. 

Liba! p. Liwa! 

Li bać się = całować się: »Oni 
się wspołem li bal i.. A jak się po- 
libaH, to szli spać* Kog. n^ 166 
(autor mylnie tłumaczy »z Nie- 
miec, 'lioben' = kochać*; wyraz 
pochodzi z Czeskiego K.). 

Li belka: »Lubelka = libella, li- 
belka, równowaga wodna* Pr. fil. 
V, 782. 

Libera = > słabość, choroba : 'Libera 
go gryzie'* Udz. 

Li be rata: »Liberanta*: »Za co 
księdzu liberante wzięto?... Nie 
trza księdzu liberantv wrócić* Zb. 
XV, 161, no 44. 

Liber ja i poch.: »Liberyja = ubiór 
dworski, skarbowy* Fed. 415. 
>Luberyja*: Kozł. 165. Zb. IV, 
129. Pr. fil. IV, 214. Cisz. 1, 36. 
Kud. Zb. XV, 113. Rozpr. XXVI, 
382. Pr. fil. II, 457. »Luberyjka* 
Zb. II, 108. » Lokaj a nie chcę, 
bo ón liberyjny* Kozł. 104. 

Liberować = dostarczać (liefern): 
•Jajki, skórki., swemu wojsku li- 
berowali* Wisła VI, 265. 

Libertyn: >Laberlyn = libertyn, 
bezbożnik* Kam. 25. 

Libezny = miły, kocliany: »Libe- 
zne twoje ręce* Rog. n^ 271 (au- 
tor objaśnia wyrazem 'pulchny', 
uwodząc się Cześ. libivf, liboTf, 
Pols. lubawy K.). 

Libiuszczek p. Lubieszczyk. 

Libo = »albo, lub też* O. (nigdzie 
nie spotkałem K.). Por. Łebo. 

Li boje = »nać, prawdopodobnie* 
Zb. I, 70. 

Libraja = ? »I)o libraje* Rozpr. 
IX, 283 (nie objaśniono K.). 

Libu(ś) p. Liwa. 

Lic- p. Lejc-. 

3 



34 



Lictaniec 



Lichv 



Lice: > Dziewka., na licu zamorusa- 
na< Kam. 58. >Dziadaś się wy- 
kręcali, kieby ich pan na licu nie 
doźrał« (= żeby twarzy jego nie 
zobaczył) Kam. 94. >LIce« Derd. 
136. »Lice = [)oliczek< Ram. 
92. »Lico« Wrześ. 12. Rozpr. III, 
372. Zb. V, 254. Wisła VI, 310. 
Spr. V, 112. »Lico = 1, poli- 
czek: 'Zdarzyło mi lico' := po- 
liczek mi spuchł 2, w budynku 
front i każda ściana z obydwóch 
stron, od zewnątrz i od wewnątrz 
w izbie 3, w ścianach murowa- 
go domu a. piwnicy, obrobiona 
powierzchnia ściany nazywa się 
'licem' 4, oprócz ścian i inne 
przedmioty, jak oto 'tragarz*, sza- 
fa, mają powierzcłmię ścian ze- 
wnętrznych, którą Górale 'licem' 
zowią, np. 'tragarz do lica trza 
ładnie wykrzesać'* Spr. V, 373. 
^ Prawe lico* Kieł. I, 14Ó. •Licz- 
ko*: » Córeczce liczka całowała* 
Derd. 35. »Kasiunia (kalinę) ło- 
mała, Do liczka ją przykładała* 
Lub. 1, 154, n^ 84. »Licko* Rog. 
n« 197. 297. » Liczko* ib. n0 320. 
458. > Liczka* Im. (= policzki) 
ib. n°422. »Liczko prawe* Kętrz. 
82. » Tobie licko pobielało* = 
zbladło Kozł. 42. Rad. II, 113. 
• Liczejko = twarzyczka* Pr. fil. 
IV, 214. Patrz Boże liczko. 

Lic er- p. Rycer-. 

Licha p. Lec h a. L is. 

L i c h e n e k =^ V » Nie roztrząsajcie 
mi Po lichenku roski* Kuj. I, 314. 

Lic berka a. Trzęcionka (może 
Hrzęsionka'? K.) = febra, co trzę- 
sie* Zb. III, 48. ods. 1. Por. Li- 
ch o r a d k a. 

Lichman i poch.: »Lichman = 
marnotrawca: Liclnnanić = trwo- 
nić* Krak. IV, 311. || >Licłiman 
= lichwa? 'ŁaKonisłwein i lich- 
manaini Równają się wraz z Ży- 



dami', pieśń dziadowska* Pr. fil. 
V, 781. 

Lic li o = złe, djabeł: » Bodajby wa- 
sza koza trzysta lichów zjadła!* 
Wisła VII, 520. >Licho* w znacze- 
niu powyższym Często się w gwa- 
rach spotyka: tutaj zapi.sano tyl- 
ko z powodu Im. 

Li cli o = mało: >Tabaki licho w ro- 
gu mają.. Licho więcy Jako (= 
niż) i ja mają (tabaki)* Lip. 206 
— 207. »(Oni) już mieli licho do 
śmierci* Kuj. I, 148. >Ga jem hf\ 
mlod^, bj-lo Ucho Niemieckich, 
a nynia je wszytko Niemczyzna* 
Hilf. 22. »(Za proścaka) licho co 
dają* Zb. VI, 96. || >LIcho -= 
unpaar* (licho, liczba nieparzy- 
sta) Cen. 69. »Lich = licho (nie 
'cetno') Czark. »Cetno czf licho?* 
Hilf. 170. II »Lacho« = mało: 
• Hertofel starych lacho je* Hilf. 
121. 170. » Lacho = licho, źle* 
ib. 130. II »Laszo = gorzej* Hilf. 
170. 

L ich o rad k a: »Ciotka = zimnica, 
także 'lichoradka'* Roczn. 189 
p. w. Ciotka. Por. L i c h e r k a. 

Lichota = » nędza* Rozpr. XX, 
430. > Lichota = mówi się o lu- 
dziach pogardliwie: Ty, lichoto 
jakisik'* Rozpr. XXVI, 382. •Da- 
łam się uwieść tej lichocie* (o 
chłopcu) Kieł. II, 70. »Co uzbija 
łakola, to pożyje lichota* Zb. VII, 
102, n" 93. »Cy cie lichota (= 
licho) przyplątała do mnie!* Tst. 
z I)omani(»wic. •Przyszła lichota 
Przed pańskie wrota, A pudława 
się dowiedziała I panu powie- 
działa...* (= przyszedł złodziej, 
pies zjiszczekał) Zb. II, 182, n^ 
100. Pur. L i eh o t a rz. 

Lich ot a rz: »Lichotarze pan Bóg 
karze* Cinc. 22, n*^ 460. Por. 
Lich o ta. 

L i c h t a n i e c , L i c h t a ń c z y k = 



Lichigans — Liderajstwo 



35 



»bat pomniejszy, rodzaj 'szuha- 
\e\\ na który przeładowują cię- 
żary z większego statku, gdy osią- 
dzie na haku'« Wisła II, 66. 256. 
Lichtgans = może uczta dożyn- 
kowa? Patrz Wiek 1882, n» 218 
(wycinek zgubiłem K.). 
Lichtuga = > sposób zmniejsze- 
nia ciężaru z przeładowanego stat- 
ku, który osiądzie na kamieniu 
a. mieliźnie* Kondratowicz, Nie- 
men. 111. Wisła II, 56. 256. Por. 
O. p. w. Lichton. 
Lichw^a i poch. »Lichwa = pro- 
cent* Rozpr. X, 287. Wrześ. 12. 
Spr. V, 373. II .Lifiarz* Zb. V, 
195. II .Lifnik* Zb. I, 59. 70. 
Lichy = »1, słaby 2, zły« Spr. V, 
112. > Lichy = bardzo osłabiony 
chorobą, wiekiem* Parcz. »Ratuj- 
ta me, bo licliy zgun ze mno!« 
Chełch. I, 220. » Lichy = słaby, 
niezdrowy* Zb. II, 248. ^ Stopień 
wyższy 'lissy', nie 'lichsy'* ib. 232. 
»Lachf, Llch^ = złv, nędzny* 
Hilf. lVo. 
Lico p. Lice. 

Licować i pooh.: »'W murowanicy 
mur sie licuje z obuch stron' = 
obrabia się powierzchnią, zewnę- 
trzną, ściany z obydwóch stron; 
takie obrobienie i wygładzenie na- 
zywa się ^licowaniem'; 'licowana 
płaza' = 'płaza, okrzesana do li- 
ca' = obrobiona i zheblowana* 
Spr. V, 373. » Licowany płaz = 
płaz z obu stron heblowany* 
Wrześ. 12. 
Licówka = cegła do okładania 
ścian zewnętrznych, zamiast tyn- 
ku list. z Warszawy. 
L i c y p e r p. L n c y p e r. 
Licytacja: >Litacvja« Kam. 99. 

116. 
Liczarczyk: » Wy, licarcyki. Go 
gwiazdy licycie. Co wy o mojem 
Kochaniu nie wiecie?* Wisła IX, 
IX, 346. 



Liczba: >Nie cyniłem Bogu lichy 
Ni z komory, ni z pieniędzy* 
(z pieśni 'O końcu złego człowie- 
ka') Zb. IV, 93. 

L i c z b e r (właściwie *lidżber K.) = 
przyśpiew w pieśniach wesołych: 
» Liczber liczber tom com comber* 
Kuj. II, 47. >Licber nader lup 
cup ceber* Kozł. 115, n° 41. 
» Liczber naczber własny cumber 
łup cup..* Lecz. 96. » Liczber 
naczber wachter cuber łup cup* 
Rad. II, 22. Maz. II, 42, n^ 103. 
104. 

Liczenie = męłowanie Wisła II, 
362, nO 6. 837, n^ 31 c. »Li- 
czenie = mętowanie, 'losowanie'* 
ib. III, 338, n« 47. Por poszuki- 
wanie w Wiśle o 'mętowaniu'. 

Liczka p. Lejcak. 

Licz ma > leżeć = twarzą do ziemi* 
Pr. fil. IV. 214. .Liczma (łożący) 
= plecami do góry* Wisła IV, 
98. Por. L e ż m e m. Niemo. 

Liczny i poch.: »Licny a. świecny 
= ładny, przystojny: 'Licna so- 
baka'. 'Licnie wygląda'. To je 
koń licny'* Spr. V, 373. 

Liczyć = męłować, losować Wisła 

III, 60, no 1 a. Por. Liczenie. 
II » Liczyć się*: >Nie lic mi sie 
s^nem* = nie poczytuj się za 
mojego syna Zb. VII, 21. 

Li czy kopa = konik podjezdek 

gospodarski Enc. roln. II, 842. 
Liczykrupa = » skąpiec, sknera* 

Święt. 702. 
Liczv mieszek = » skąpiec* Pr. 

fiL V, 781. 
Lić! w przyśpiewie: >Lić bic barbar 

Lup cup carbar* Pauli, 119, n^ 24. 
Lić = Milowa, deszcz nagły* Spr. 

IV, 306. »Lić = gwałtowna ule- 
wa* ib. V. 373. Enc. roln. II, 
827. Por. Lej(b)a. 

Liderajstwo = hultajstwo: > Nie- 
szczęsno kamrajstwo Przywiedzie 
go w liderajstwo* Rog. n° 407. 
3* 



36 



Lif — Lilja 



Lif- p. Lichwa. 

Lif tynk = » dożywocie* Zb. I, 20. 
»Liftyng = pobierana przez żo- 
n^» płaca, jaką dla niej wyznaczyJ 
mąż w chwili przymusowego a. 
dobrowolnego z nią rozłączenia* 
Pozn. III, 120. »Miał(bym) li- 
ftynk (= utrzymanie) przy tobie 
do śmierci* (mówi przyszły teść 
do swego dobroczyńcy) ib. VI, 18, 
n^ 4. » Synowie., wzbraniają się 
dad ojcom umówioną ilość liftyn- 
gu' (stoi 'littyngu') czyli 'wymia- 
ru' (w jadle i utrzymaniu)* ib. I, 
53. Por. w Wiśle poszukiwanie 
o dożywociu i tu dalej Linik. 

Liga p. Liga wica. Ligawka. 

Ligać = »bić nogami, kopać, wierz- 
gać* O. »(Druchna) liga go (p. 
młodego) nogą jak koń« Maz. III, 
124-. »Lignąć = kopnąć* Wisła 
III, 88. » Ligać (o krowie przy 
dojeniu) = kopać* Ust. z Doma- 
niewic. » Ligać = kopać nogą* 
Pr. fil. V, 781. >Lignąć = kop- 
nąć nogą* ib. 

Lig ar p. Legar. 

Ligać s i ę = ślizgać się Ust. z War- 
szawy. 

Ligar: »Byłci tu Ligar, Ligar Liga- 
rowic* Kozł. 54. n^ 15. Por. Wi- 
sła IV, 408—409. 

Liga tor p. Delegat. 

L i g a w i c a » a. Ligawka = miej- 
sce pokryte lodem, ślizgawka* O. 
>Liga= ślizgawka* Pr. fil. V, 781. 

Ligawka = długa trąba bla.*<zana 
a. najczęściej drewniana, używana 
przez pastorzy do oznajmiania go- 
spodarzom, iż 'żywina' wyrusza 
już na pa.szę* Osip. »Tony melan- 
cholicznej ligawki* Del. 98. » Li- 
gawka = tra^bka z kory olszo- 
wej, którą pastuch m. Węgrowa 
co nmo znak daje. aby bydło 
zganiano na rynek, skąd je na 
wspólne pastwisko pędzi* Maz. 
III, 46, ods. 3. » Ligawka = dłu- 



ga 2 a. 3 łokcie trąba..* (opis 
szczegółowy) ib. V, 55, ods. 1. 
» Ligawka, Legawka = wielka 
trąba, służąca do grania na dwo- 
rze w wieczory podczas adwen- 
tu* Pr. fil. IV, 838. »Liga = 
ligawka, instrument muzyczny, 
podobny do surmy* ib. V, 781. 

Ligię za = »leżuch, człowiek, lu- 
biący leżeć, pokładać się* Pr. fil. 
V, 781, » Ligęza a. Ligenza = ten 
a. ta, co się lubi przymilać, łasić 
się, nadskakiwać* (czy pewno? 
K.) O. Por. Leżu eh. 

Lig ma p. Leg ma. 

Ligustr: »Lugust* Ust. z Wielko- 
polski. 

Lija p. Leja. 

Lik = liczba: » Wiele tego na lik 
będzie?* = ile będzie gdy się 
policzy Ust. z Litwy. || Lik = 
trzy: >Kopa i sześć lików* =: 78 
Ust. z Litwy (od Święcian). 

Lik = > zawsze, ciągle* Hilf. 171. 
»Uotc chodzi lik plącząc^* ib. 
90. »L! lik zdrzf, co uónabf ro- 
biła* (= tylko wciąż patrzy...) 
ib. 96. »Lik = tylko* (autor 
przytacza z Hilf. 96 wyż(»j poda- 
ny przykład K.) Pobł. 43. »Lik 
tylko, jedynie, ciągle, nieustannie* 
Kam. 93. 

L i k - p. L e k -. 

Liki = >po, do, aż do: 'Śnieg le- 
leżv liki dachu'* Pobł. 43. 

Lila! p. Lala! 

Liii = » wyraz pieszczotliwy, milu- 
si, mihisia, caco* Hill*. 171. > Li- 
lii i c = okrzyk radości Uen. 76. 
>'Móje liii' = moje ty kochaniel 
To liii' = mówi się do dzieci 
na rzecz piękną* Ram. 93. 

Lilja: »Lilija = kosaciec ogrodowy; 
'lilija modra' i 'lilija dzika żółta'* 
Osip. II >Lelija*; »Lelija* Rozpr. 
VIII. 185: 151. 179. Kozł. 27. 
42. 64. 68. 72. 74. 109. 194. 
204. Zb. L\. 17. 18: XV, 101, 



Liljowy — Lipa 



37 



no 139. Wisła VII, 126. »Lelija« 
Maz. III, 181. 211. 249. Pozn. 
VI, 230. Zb. XII, 151. 158. 226. 
»Kwiatek lelije« ib. 182. n^ 22. 
Chełch. I, 276, Was. 172. Łęcz. 
97. Tygodii. ilustr. 1, XII, 27. 
Wójc. II, 213. 320. 372. Dod. 
103. Sand. 50. Oles. 167. Kuj. I, 
236. 251. 295. 317; II, 22. 25 
48. Lip. 162. Krak. I, 205 (»seść 
grano lelija* ? K.). PauJi, 77. Kolb. 
20. 152. Krak. II, 122. Zb. IV, 
121. 128. 215. 261. Bisk. 32. 
Pozn. II, 217. Rad. I, 139. Fed. 
401. Pr. fiil. IV, 837. Wisła VI, 
232. II »Lelijoiika« Kolb. 108. 
II »Leluja«: Pr. fil. V, 780. Kozpr. 
XII 10. 29; X, 227: IX, 289. 
Zb. IX. 175. 190. II »LeJuja« 
Święt. 70i. 178. »Leluja polna, 
Lilija (campunula)* Spr. V, 372. 
II .Lelujkol. Zb. IX, 249. || >Le- 
Jujeeka. Wisła IV, 811. 

Liljowy: >Lelijowy« Maz. III, 240, 
no 305. II »Liljowa góra*: »Po- 
sła święta Hozalija na górę iili- 
jową... Kaj to idziecie, Rozalijo 
Lilijowa?* Zb. III, 51, n« 2. Por. 
L w ó w. 

Lim, » Limak = gatunek wiązu c O. 

Lim == »klej: 'Lim stolarski'* Ram. 
93. >Lem6wy = klejowy* ib. 

L i m a t y n a p. L a w a t y w a. 

Limba = » rodzaj cedru w górach 
Karpackich* O. Goszcz. 131. 145. 
»Kołysecka z drzewa limbowego* 
ib. 145. Zejsz. 142, n^ 98. •Lim- 
ba = drzewo do sosny podobne* 
Encykl. roln. II, 812. »Limba = 
(pinus cembra) drzewo, podobne 
do sosny, rośnie na granicy drzew, 
a także wśród kosodrzewiny, ro- 
dzi szyszki wielkości pięści z ją- 
drami smaku orzecha laskowego* 
Rozpr. X, 217. W>ześ. T. 9 i ind. 
Zejsz. 28. Wrześ. 12. Spr. V, 
373. 

L i m e n t a p. A I i m e n t a i dodaj 



Li 
Li 

Li 



Li 
Li 
Li 
Li 



Li 



Li 

Li 
Li 

Li 
Li 



»Limenta = alimenta* Pr. fil. 
IV, 214. 

mierz p. L e m i e r z. 

n - p. Len-. 

na: »Linwa* Roczn. 213. Zb. I, 
70. Pr. fil. V, 782. .Linewka* 
UsL z Galicji. »Ma.sztalerze na 
linewce puszczali., ogiery* Kacz- 
kowski. 

nda = »lecha, grzęda* Zb. II, 8. 

nder p. Len dl er. 

n d z i m i ^ r z p. I n ż e n i e r. 

nik ^ » wymiar żywności i utrzy- 
mania. Jeżeli ojciec odda gospo- 
darstwo swe ('lengut') synowi, to 
wledy 'ojciec pośli na linik'* Zb. 
I. 34. Toż Pozn. III, 120. •Kie- 
dy żołnierza werbują. Złote góry 
obiecują; Potem tylko lenik da- 
ją..* Oles. 74 (nie ludowa K.). 
Por. Liftyng i w Wiśle poszu- 
kiwanie o dożywociu. Por. też 
Chleb 3. 

nja i poch.: »Lenija« Rozpr. VIII, 
185. >Lenija = miedza* Spr. V, 
112. »Ldnijarz = linja (Lineal)* 
Ust. od J. Bystronia. >Linjuszka 
a. Leniuszka = rvgi do pisania* 
Pr. fil. II, 244. klinować* = li- 
njować List. z Litwy. 

n k a = » penis, zwłaszcza u dzie- 
ci* Kolb. 

nnik: » Lennik = [)owroźnik« O. 

nta >a. Lenta = soczewica* 
Roczn. 213. 

n t e r a p. Litera. 

pa i poch.: »Lipeńka*: »Stoi li- 
peńka, stoi zielona* Wisła VI, 
860, nO 17. »Lipisiejka*: »Po- 
miedzy dwiemy lipisiejk&my tocy 
Marv>ia wino* Wisła IX,' 233. 
II Czy słusznie Pr. fil. V, 782 po- 
dano >Lipi = lipowy: 'Kołys.ze 
sie kolebecko lipia (rym. 'usy- 
pia;)* ? W Zb. X, 133 stoi: »Ko- 
jtysecko z lipi«, a tamże 134 
»z lipki*. Może więc istnieje po- 
stać 'lipia' a. 'lip' = lipa? 



40 



Li^tewnik — Liszni 



24. 106. »Fe>niwe listy = książ- 
ka do nabożeństwa* ib. 175. 
II •Listek, Listeczek* =: liścik 
(Briefcben; l,'st. z Litwy. || »Li- 
.steniek*: » Oczkami listeńki czy- 
tać* Cbełm. I 151, n« 21. .\Vy- 
gh|dała... Cy leci pta^eńka... Cy 
nie niesie Z Kozienic iisteiika* 
Rad. n, 68. n° 137. zwr. 5. 

L i s t e w n i k = » hebel do listew « 
Fed. 401. »Li.stwownik = rodzaj 
hebla do wyrabiania listew* Spr. 
V, 374. 

Listnik: »Liśnik*, >Z maki kar- 
toflanej robią tu sławne 'liśniki', 
czvli 'poleśniki' (opis)* Aten. VI, 
108. 

Listnv: »Listna jajroda* Wisła VIII, 
141. O. 

Li.stok = » roślina acpiilegia vul- 
garis. Spr. IV. 306; V. 373. 

L i s t o p a d n i k = » Kaschubisch No- 
vember« Mrong. Niem.-Pols. p. w. 
Noveniber. Kam. 92 ma » Listo- 
pad * . 

Listować = » zbiór roślin liścia- 
stycli, kompleks liści rośliny: 
'Bar.zo dobre siano, proście sama 
pępowina a listować'* Spr. V, 
373. »Listowacina = siano słod- 
kie i liściaste* Encvkl. roln. II, 
818. 

Listwa = 1, rodzaj półki 2, jrzyms 
np. na szafie Ust. od J. Traczyka. 
> Listwa = półka, za którą kładą 
garczki, miski i flaszki* Zb. IV, 
187, nO 3. »Listwa = w białej 
izbie duża, wzdłuż całej ściany 
zawsze ozdobnie rzeźbiona półka; 
na niej gaździna rozkłada pół- 
miski (tj. talerze); nad listwą wi- 
szą obrazy* Spr. IV, 306; V, 
373. II » Listwa (w krosnach) = 
służy do przej)uszczania nici* 
Hud'. 20. II »Liszlwa = kolod- 
ka* Hiif. 171 (>Kolodka* po ro- 
syjsku ma kilka znaczeń: kłódka 
w znaczeniu pieńka; dyby; rc^ko- 



jejść noża, dłóta itp.; kopyto (for- 
ma): obsac drewniany itd. K.). 
II » Listewka* = półka do 'wty- 
kania' talerzy Pozn. IL 237. »Li- 
sztewka = półka do garnuszków* 
ib. L 93. II W wierszu >Jak ja 
se pojadę do nieba na listwie* 
Zb. XIL 164, n® 6 »na listwie* 
stoi przez nieporozumienie, za- 
miast »na lisce* (= liszce, sa- 
micy lisa); tak mię poucza p. 
Joachim Traczyk i dodaje cztery 
jeszcze wiersze: 
»Jak ja se pojadę do nieba na 

[kozie, 
Przywita mie piin Bóg: 'Witajze, 
jJamroziel* 
Jak jA so [lojade do nieba na 

[konia, 

Przywita mie pan Bóg: 'Witajze, 

[pierdoniu!'* 

L i s t w o w n i k [). Listę w n i k. 

Lisz, >Liszeń = tylko* Zb. I, 70 
(nigdzie indziej nie spotkałem K.). 

Liszaf p. Luszof. 

Liszaj: >Lisal* Święt. 702. Patrz. 
Cielęcy. 

Liszaj = » gąsienica, liszka* Pr. 
fll. V, 782. " 

Liszka p. Lecha. Lis. 

Liszka: » Znana gra: 'cetno, czy 
licho', nazywa się na Litwie: *cot, 
czy liszka*; 'liszka' oznacza liczbę 
nieparzysta^... Używają też przy- 
miotnika 'cotny' = parzysty* 
Wal. p. w. Got.' 

Liszki: »Lisocki. tv sławna wiose- 

cko!* Krak. 11,^488, n« 817. 

>Lisieckie chłopaki* ib. 487, n® 

814. »Z Liscankami* ib. 488, 

no 817. 

Liszni » a. L i s z n y = zbyteczny, 
zbywający, nie[)olrzebny: 'Na co 
mi ta i)raca liszna przyda się?' 
(Ihodźko Pamięl. kwestarza* Wal. 
p. w. Liszni. Toż Ust. z Litwy. 
»Liśni = zbywający* i^r. fil. IV, 
83«. 



Liszof — Litkup 



41 



Liszof p. Luszof. 

Liszy p. Lisi. 

Liszyd = » zostawić* Zb. I, 70. 

Li ścień i ec = roślina delphinium : 
>Liscyniee« Spr. V, 373. »Lis- 
cyniec a. Liściovviec« Zb. VI, 249, 
no 74. Wrześ. 12. 

L i ś n i a n k a p. L u ś n i a. 

L i ś n i k p. L i s t n i k. 

Liść: »LIst« Hilf. 171. Pobł. 43. 
Ram. 92. Nadm. 145. »List = 
wszelkie liście wogóle (drzewa a. 
rośliny): 'Unej (= otóż) jużej 
i list z drzewa pospadał'* Osip. 
» Ciężko tobie (loscyno) zfelony 
list puścić* Krak. II, 165, n*^ 
329. » Drobny list pada* Kieł. I 
162, n^ 282.' » Ucierała nogi li- 
stem (listem (= liściem)* Pozn. 
V, 151, n^ 347. ^Idą 'na list' == 
ściel dla bydła grabić* Aten. VI, 
117. »Jak się ta list suchy roz- 
winie* Łęcz. 126. Bibl. Warsz. 
1873, IIJ' 55. »Wiele listu na 
ziem nie upadło* Tyg. ibistr. 1, 
X, 294. »Kalinecka zielony list 
ozpuści* Lub. I, 287, zwr. 8. Pr. 
fil. IV, 838. » Kwiat między li- 
stami* Kieł. I, 144. II '»Listek 
= płatek, glonek, kromka: Tarę 
listków chleba i szynki'* Zb. I, 
20. » Listki zbabczane a. Szanta 
a. Krzęcina = marrubium vul- 
gare« Lub. II, 160, n^ 19. || »Li- 
steniek*: > Okrył się jaw^or zie- 
lonym listeiikiem* 
II »Lislaszek«: 
w kupie* Pozn. V, 15, 
II » Liście* nij.: 
opadnie* Przyj. 
» Liście z drzewa 
214. » Rozwijaj 



Wójc. II, 77. 
► Dwa listaski 
23. 
• Liście z drzewa 
ludu VI, 261. 
leci* Wójc. II, 
się., dębie Choć 
na cztyry liścia* Kuj. II, 23. 
» Napadło liścia* ib. 68. Kozł. 
199, no 7. > Prosimy., na to li- 
ście, co sie ozwija cvście* Zb. 
IV, 250, nO 231. »Tyia, co li- 
ścia na drzewie* Pozn. VI, 17. 



• Liści (= 'liścid' K.) spadnie* 
Rozpr. XII, 83, n^ 10. 47 § 101. 

• Naleciało liścia* Rad. II, 86, 
n° 180, zwr. 4. ^Napadało liścia* 
Łęcz. 161, n^ 285, zwr. 4 (błę- 
dnie, zamiast 'liście,' bo dalej str. 
162 'liściem' K.). »Co będzie ro- 
bić z liściem (rzepy)* Wisła VI. 
313, no 6. » Obleciało wszystko 
liście* Cisz. I, 153, n^ 11 o. •Li- 
ście się ozwija* Swięt. 152. •Sa- 
mo złote liście* ib. 353. 

Litacyja p. Licytacja. 

Lita n ja: »Letanija* Rozpr. IX, 151. 
Bisk. 21. Rozpr. VIII, 75. 185; 
XII, 10. 

Li tek p. Litkup. 

Liter- p. Letry. 

Litera: >Linlera« Rozpr. XX, 430. 
»Lutera« Konopnicka, Na drodze. 
>'Z litery mówić' = mówić ję- 
zykiem książkowym* Pr. fil. IV, 
214. >Pod literami* w zagadce 
zamiast 'pod liściem' Zb. I, 129, 
nO 28. Por. Loterja. 

Litewka i poch.: »Litewka = gry- 
ka* Hilf. 171. »Litewka a. Bu- 
kwita* Pamiętnik fłzjogr. V, dział 
IV, str. 13. >LIlewka := gryka, 
tatarka* Pobł. 43. Nadm. 85. 
Ram. 92. || »L!tewny* = gry- 
czany Nadm. 108. Ram. 92. Pobł. 
43. Ii »Lftewniany = hreczany, 
tatarczany* Ram. 92. Pobł. 43. 

Litewniczka: LUewniczka = bie- 
dronka* Ram. 92. Pobł. 43. Por. 
M a k o w i c z k a. 

L i tko we p. Litkup. 

Litkup = » traktament f)o sprze- 
daży na jarmarku* Rozpr. III, 
372. » Litkup = magarycz, go- 
ściniec, który kupujący otrzymuje 
od kupca niby z przyjaźni, w for- 
mie kieliszka gorzałki, cygara, 
kawałka mydła itp.* Wi4a III, 
88. » Litkup = poczęstne, któro 
płaci sprzedaja^cy* ib. 745. »Tak 
kupujący, jak sprzedający jakaś 



42 



Lit- 



Litować 



rzecz, jidy larg ubito, daje do 
połowy 'lilkup', składający się 
z kilkunastu groszy. Za tę kwotę 
kupują wódki, piwa i tym trun- 
kiem częstują obecnych przy ku- 
pnie a. sprzedaży* Wisła II, 779, 
n^ 5. >Litkup = pijatyka po 
zawarciu jakiego kupna* Rozpr. 
XII, 95. »Lidkup = picie na 
zgodę* Sand. 262. >Lilkup = 
pewna drobna kw^ota pieniędzy 
a. pewna ilość trunku, którą 
sprzedający wymawia sobie u ku- 
pującego, a którą potem wspólnie 
przepijają* Wisła I, 23, ods. 
»Lidkup wypijemy* Sand. 42. 
• Poszło... lepi jak stery pięcio- 
złotne na litkóp* Kam. 112. Wstę- 
pują., wypić 'litkup'* Krak. I, 188, 
»Litkup dopijali* Myszkowski, 
O strachach, 17. >Muszał kupie 
litknp, bo ju taka moda* Derd. 
128. » Litkup, to jes wódka, ftó- 
rom pan uociec przyniesie na 
zgodę* Matyas, Z ust ludu, 13. 
>Wypije lidkup* Pozn. III, 178. 
Kal.^I, 131. Rud. 55. 72. Wi.sła 
Vn, 300. Cisz. I, 239. Pieszcz. 
36. 96. Spr. IV, 324; V, 112. 
Fed. 401. Rad. 1, 144. .Obfity 
litknp* Maz. I, 66. »Piją litkup* 
Fed. 122. .Póde na litkup* Zb. 
XI, 79. II »Lilek*: »My jo.^zcze 
litkn nie pili., trzebno teraz litku 
pić* Pozn. VI, 353. » Zawołał na 
tego litkn do szynku. Piję ten 
litek..* ib. || »Liłkowe = litkup* 
Rozpr. XVII, 43; XX, 430. Zb. 
XIV, 167. 

Lit- p. L u t -. 

Li to karny = » wybredny* Czark. 

Ji i to s i ord z i e = » litość łącznie 
z miłosierdziem* Osip. »Hez li- 
tosierdzia* Dygas. 

L i I u s i e r n y = > litościwy i miło- 
sierny zarazom* Osij). 

Litościwie: »Lułości\vie« ^lito- 



ściwie: »Lutościwie i po wojco- 
sku wopiekowali się* Kam. 124. 

Litościwość: » LItoscfwósc « = li- 
tość Ram. 93. 

Litościwy: »Lutościwy« =i miło- 
sierny, litościwy* Spr. IV, 306; 
V, 374. »Był tak samo (w Ora- 
wie) jeden złodziej, ale juz bar- 
dzej lutościwy* Zb. VII, 46, n® 
110. 

Litość i Lutość: »Lintość ■= 
litość* Rozpr. XX, 430. || » Lu- 
tość = litość* Rozpr. XII, 11; 
VIII, 76. Pr. fil. IV, 839; V, 783. 
Zb. VIII, 252. » Macie lutość nad 
memi synami* Zb. IV, 180, n® 
391. » Żadnej lutości nad nią nie 
oglądał* Kolb. 81, zwr. 7. || •Lu- 
tość = zimno* Pr. fil. IV, 214. 
» Lutość = mróz silny do 27 sto- 
pni i więcej dochodzący (mvśl.)« 
Pr. fil. V, 783. O. II >Litość* = 
rozpacz: »Baba.. z litością zawo- 
dziła* Kam. 61. »0d wielkiej lu- 
tości Padnę do chorości* Pauli, 
57. 

Litować i Lutować: * Lutować 
= mieć miłosierdzie, litować* 
Zb. II, 248. »Lutować sie* Rozpr. 
VIII, 76. »Lutować« ib. XII, 10. 
11. Opól. 3. Pr. fil. V, 783. » Przy- 
szła niiluśka, żałuje go, Złożyła 
rączyczki, lutuje go. — O moja 
miła, nie lituj (tak K.) mnie!* 
Rog. n^ 151. » Wojna., nas., nie 
litowała* ib. n^ 501. » Koń jego., 
grzebie nojją, litnje go* Hoff, 59, 
n° 13. »Koń jego wedle niego 
Grzebie nogom, Lutuje go* Rozpr. 
XII, 82. » Litować = żałować* 
Krak. IV, 311. »Litować oszczę- 
dzić, żałować komu: więc (? K.) 
'zlitować się' = zejść ze swej 
oszczędności, otworzyć szezodro- 
bliwie rękę* Zb. I, 30 (zgoła myl- 
ny wywód K.). » 'Litować czego' « 
=z litować się nad czym, żało- 



Litr — Liwa 



43 



wad: 'Idzie święty Piotr., pana 
Jezusa krewki litujęcy'* Pr. fil. V, 
782. > Będziesz ty.. lutowad,z Jak 
ja będę z inszą tańcować* Rog. 
n® 237. > Lutować się = litować 
się« Bibl. Warsz. 1873, III, 55. 
» Będzie mnie lutował cały świat« 
Kolb. 152, no 12 b, zwr. 16. 
»Lutowałbych sie, ni mam komu« 
Zb. IX, 195, no 73 (= skarżył- 
bym się). »Lutowałech sie memu 
bratu* ib. 196, n^ 73. »Ściska 
i całuje. Jeszcze ja lutuje* Pozn. 
IV, 182, n° 344.^ »(Mąz).. bije, 
nie lutuje* Kieł. I, 76, n^ 43. 
>Matuś niczego tak nie lutowali, 
jako tego..* Konopnicka, Na dro- 
dze. >Nie skoro po śmierci luto- 
wać* Cinc. 25, n® 555. || »Lu- 
tować = rozpaczać* Mil. 

Litr: » Liter* Wrześ. 12. > Litra* ż. 
Zb. XII, 75. Matyas Zapust, 5. 

Litwa i poch.: »Maruś moja.. Wy- 
staw nóżkę na Ru.ś, A jeśli na 
Litwę, Wypowiemy bitwę c Zb. II, 
111, no 168. »Ja mały cyrulik. 
Wędrujący z Litwy.. « ib. VIII, n^ 
13. » Płynęły gęsi z Litwy do 
Rusi..* Pozn. IV, 127, no 239. 
»Leciały gęsi z Litwy do Rusi..* 
ib. 160, nO 298. »Mój kochane- 
cek po Litwie bonuje..* Rad. II, 
65, no 132, zwr. 4. || » Litwa = 
stado kawek lecących; widząc je, 
mówią 'Litwa Jęci'* Pr. fil. IV, 
838. II » Litwinami nazywają na 
Mazurach kawki z powodu wrza- 
sku ich 'ka ka kej'. Jest przy- 
słowie 'Die Litauer sind da, es 
wird baJd Winter'* Frischbier 
Preuss. SprichwóHer 1865, str. 
303, n^ 4293. » Litwinów., nazy- 
wają 'Boćwinami' żartobliwie, a. 
przedrzyzniając się, 'Liewinami'* 
Roczn. 233, pod Rz. Por. Bo- 
t w i n a. B o t w i n i s k o. 

Litwicki: »(Rózia za mąż idzie) 
za Litwickiego, Za sierżanta tu- 



tejszego« Kuj. II, 24, n« 146, 
zwr. 4. 

Litwor = > roślina archangelica offi- 
cinalis* Wrześ. 12. Wrześ. T. 9. 
Zb. VI, 205. 224, n" 26. .Litwor* 
Spr. V, 374. 

Lity = »cały, w massie, bez ob- 
cych przymieszek, szczery: 'lita 
skała', 'lite srebro', 'lity kamień'* 
Krak. IV, 311. >Lita skała* Rud. 
205, n® 164. »Na litym piasku* 
Krak. III, 27, n^ 39. » (Chuste- 
czki) złotem lite* Maz. II, 16. 
II »Lita = miód (patoka), oczy- 
szczony z wosku: 'Mam litej tyle 
a tyle garncy'* Pr. fil. IV, 838. 

Liw patrz Iwa i dodaj: »Liw = 
iwa (salix capraea); wyraz 'iwa' 
zupełnie jest w Czerskiem niezna- 
ny. II >Liwina :=: zarośla a. drze- 
wo iwy (opis)* ib. 

Liw: .Do Liwa* Maz. III, 234, nO 
295 a, zwr. 15. 

Liwa! itp. = wołanie na gęsi: .Li- 
wu liwu!« Bibl. WariJz. LXXX, 
625. Lip. 168. Liwuszka liwu 
liwu!< Con. 77. »Liwu liwu li- 
wusia!* Wisła III, 219. Zb. XIV, 
158. Rozpr. XX, 430. Ram. 93. 
.Liwu liwu, gąski moje!* Pozn. 
III, 210, n<> 99^ >Liwuś!< Lip. 9. 
.Liwv liwy!* Zb. IX, 236. .Liwe 
iiwy!* Wisła III, 219. Spr. IV, 
25. .Liwy liwy liwusiu!* Zb. XII, 
225. .Liwa liwa!* Zb. XI, 42. 
Rozpr. X, 286. Wisła VI, 227. 
.Liwa (u dzieci) = gęś: 'Na li- 
wa liwa!'* Rozpr. XII, 108. .Li- 
wnila, Liwulka, Liwusza, Liwu- 
szka = gąska (pieszczotl.)* Ram- 
93. .Nazwałam go (kaczora) 'li- 
wusiu'* Wójc. I, 167 (z Paulego, 
120, no 25). .Wołałach go (gą- 
siora): 'liwnś mój!'* Zb. IX, 254, 
no 296. .Tnkaj (= tutaj) prze- 
lecą liwuchy* Aten. VI, 629. 
II ^Lwa lwa!* Wisła III, 219. 
>Lwa lwa lwa!* Święt. 22. .Lwa 



44 



Liwar ~ Lnianka 



Li 
Li 



Li 
Li 
Li 



lwa lwa, pihisia lwa!* ib. 702. 
II »Liba! = wołanie na gęsi« 
Zb. 11. 8. >Libu libu libusie!« 
»LibuśI* Kuj. 11, 43, n^ 190, 
zwr. 5. Wisła 111, 664; V, 751. 
• Wołałam go (kaczora) 'libuś 
mój!'« Kuj. 11, 43. || >Liłuszka 
(= liwuszka K.)« Nadm. 149. 
II »Luba = gęś« Zb. 11, 8. 

w a r [). Lewar. 

wentarz p. Inwentarz. Le- 
we n I a r z. 

we rani: »Gubernal«: •Przyje- 
chali gubereaci z Berna, Pytali 
sie. po cernu tu wejna* Rozpr. 
Vin, 225. Toż. Zb. XIV, n« 134. 

werować: »Luberować = do- 
starczać, liwerowad* Swięt. 702. 

w e r w e r p. Rewolwer. 

wina p. Iwa. Li w. 

wk =: gorset HUf. 53 >Liwk = 
stanik* Derd. 136. > Wetkła so- 
bie (dukaty) pod liwk« ib. 94. 
»Sygła pod liwk* ib. 112. >Liwk 
= kamizelka* Pobł. 43. >Lifk« 
Nadm. 108. » Suknie czyli ka- 
batki, ^wane także 
1, 68. Ram. 93. 



'liwkami'* 
Por. Laj- 



Li 
Li 



Li 

Li 
Li 



Pozn. 

bik. 
w y p. L e w y. 
zać się = » czesać się starannie; 

przymilać się, przychlebiać się* 

Święt. 702. 
zajek: »Lizajk = lizała, lizus* 

Pobł. 43. Por. Lizała. Lizun. 

Lizus, 
zała = » człowiek, lubiący lizać, 

wylizywać* Ram. 93. 
zawka = »solnik, glina, zmie- 
szana z sola, popiołem z drzewa 

osinowej?o i terpentyna, 



za przynętę jeleniom* Pr 



służąca 
fil. V, 



78L 

L izda p. G 1 i s ta. 

Lizidupa = » pochlebca* Święt. 
702. 

Liznąć: »Sama nie lizła (= liznę- 
ła) cielęciny..* Święt. 421. || •Li- 



znąć* = kropnąć, ściągnąć, pal- 
nąć: > Liznął (klacz) batem* Bal. 
157. » 'Liznąć kijem' = 'wyprać 
kijem', 'wytrzepać kijem' komu 
skórę* Zb. 1, 20. Pozn. VI, 355. 

Li zoń = » pochlebca* Śwnęt. 702. 
Udz. 

Lizuch = » lizus, pochlebca, uczeń, 
starający się przypodobać, liżący 
się nauczycielom: 'Vacationes cras, 
Na lizuchów czas'* Pr. fil. V, 
782. II » Lizucha* ż. = pochle- 
bnica, zausznica, donosicielka Ko- 
siakiewicz. Rodzina Latk. 1893, 
str. 163. 

Lizula = nazwa krowy Wisła V, 
923. 

Lizun: » 'Miesiąc lizun' = czas 
w którym chłopiec a. dziewczyna 
nabiera chęci podobania się, za- 
lecania* O. Ust. z Litwy. » Lizun 
= pochlebca, zausznik* Osip. O. 

Lizus = lizun, pochlebca Ust. z Li- 
twy. Por. Lizus. » Lizus = na- 
zwa konia* Pr. fil. 111, 312. 

Lizus = » smakosz, pieczeniarz* 
Święt. 702. O. p. w. Lizun. 

Lizy m i r p. 1 nży n j er. 

L i z y n i e r p. I n ż y n j e r i dodaj 
>Lizvnier = inżynier* Rozpr. 
XX, 430. 

Lnianka = »1, chusta lniana 2, 
żupan wieśniaczy lniany 3, kilka 
roślin 4, blp. len wyczesany, wy- 
czeski* O. »Posły.. panienecki do 
kalinecki Inianki rwać* Maz. IIL, 
83, n^ 33. Toż z dalszym cią- 
giem: ^Lnianków nie urwały, 
Snopy potargały* Rad. 1, 114, 
n° 5o. » Tkaniny są wyrabiane., 
z 'Iniiinek' = bawełna nieskrę- 
cana* Wisła VII, 79. > Lnianka 
= camelina saliva a. 'lnica' (li- 
naria), 'ryżejka', 'kobyika'* Pleszcz. 
121. »Lnianka, zwykle blp. 'Inian- 
ki' = pacze>ie, wyczesywane ze 
lnu, zdatne tylko na grubsze przę- 
dziwo* Pr. fil. IV, 838. 



Lniany — Lokat 



4J> 



Lniany: »Lany« Udz. »Lanny« 
Święt. 29. 129. Pr. fil. V, 779. 
• Lenny Rozpr. V1IL 102. 

Lnica p. Lnianka. 

Lnina = »tkanina lniana, płótno 
z lnu czystego. Pr. fil. IV, 838. 

L nisko = »pole lnem zasiane « 
Zb. III, 21. »Lnisko = miejsce, 
pozostałe po wyrwaniu lnu* Spr. 
IV, 365. 

Lnów anie, »Lnowalne, 'chodzić po 
Inowalnem' = kwestowanie lnu. 
Dziewczyna biedna, wychodząca 
za mąż, obchodzi rodzinę i sąsia- 
dów 'po inowalnem'* Pr. fil. IV, 
838. »Lnowalne, 'chodzić po Ino- 
walnem'. Na Podlasiu panna mło- 
da obchodzi całą wieś, kwestu- 
jąc len, a każda gospodyni da- 
rzy ją zwitkiem 'na nowe gospo- 
darstwo'..* Zb. I, 86. Por. Po- 

I n o w a 1 n e. 

L n o w a 1 n e p. L n o w a n i e. 

Lo p. Tylko. 

Lol »Lo sa, bysiu, lo lo lo..« = 
Lelokanie Pozn. IV, 278, n^ 539. 

Loch: »Na Wołyniu, Podolu i Ukrai- 
nie piAvnicę zwykle nazywają 'lo- 
chem'* Wal. p. w. Sklep. »Loch 
= sklep, piwnica* Roczn. 213. 

II »Loch« w ciesielce: >Bale za- 
suwają się w podłużne wyżłobie- 
nia, zwane 'loch', 'gara" a. 'burta'* 
J. Łoś. » Locha = rowek, wyżło- 
biony w słupie* O. > Locha = 
dziura* Spr. V, 112. Por. Lo- 
ch o w a n i e. 

Loch = »czas popędu płciowego 
u dzików (myśl.)* Pr. fil. V, 782. 

Locha = » świnia maciora; samica 
dzika* O. » Locha, Samura = 
maciora, świnia* Krak. IV, 311. 
»Roba = świnia, zwłaszcza pro- 
śna, locha* Zb. I, 23. 70. Roczn. 
213. Zb. III, 98, no 23; VII, 
109, n« 5; XIII, 188, n^ 170. 
Chełm. I, 91. Wisła VII, 560. 
Pleszcz. 36. II »ł.ocha, zdrobn. 



Loszka = dzika świnia Tyg. ilustr. 
1. XIV, 138. 

Lochać się = parzyć się : » Świ- 
nia jest prośna, bo się lochała* 
Zb. VIII, 252. Hemp. Dyg. Rozpr. 
XI, 185 (autor pisze 'lachać sie'). 
»Lachać się* = toż znaczenie. 
Ust. z różnych okolic. 

Locho wanie = » wyżłobienie* Maz. 

III, 42. 

Lochu n = »mały urwis, ciągle bie- 
gający* Pr. fil. IV, 838. 
Lochynia p. Włochynia. 
Lodek = »ałun* Hue, 224. 
L o d (k) a p. Lada. 
Lodowica = »gołoledź* Pr. fil. 

IV, 214. 

Lodowiec = » gwóźdź z wielką 
czapką do przybijania podków 
koniom w zimie, aby się nie śliz- 
gały po lodzie* Spr. IV, 378. 

Lodowy: » Sól kamienną nazywają 
'lodową'* Roczn. 236 p. w. Sól. 

Lodówka = lód : » Ukiełznołek na 
lodówce* (= poślizgnąłem się) 
Spr. V, 366 p. w. Kiełzać. 

Lofer p. Laufer. 

Lokaj i pochodne: » Lokaj obok lo- 
kaj* Rozpr. VIII, 113. Opól. 34. 
• Lokajoju* 3 pp. Ip. Chełch. I, 
18. »Lokaista*: >Piją tam lokai- 
ści, Bo to dobrze buty czyści* 
Wisła VI, 565. »Lokaiku!* Zb. IV, 
1 28, nO 102, zwr. 5. || »Lokajka* = 
lokajowstwo, lokajowanie: » Chłopu 
nie bawić się lokajką* Kam. 175. 
Por. niżej Lokajskie. || » Lokaj- 
ką* = żona lokaja, lokajowa 
Krak. IV, 213. Ust. z Warszawy. 
II »Lokajów*: > Kro wm lokajowa* 
Kam. 38. || » Lokajskie* = 'lo- 
kajką', lokajowanie: »Matuskowi 
lokajskie ani w głowę* Kam. 175. 
178. II »Lokajsko* przysłówek: 
»Lokajsko chodził* bywał loka- 
jem Kam. 83. 175. 

Lokat = » niższy nauczyciel, pod- 
nauczyciel, zastępca* O. 



46 



Lola — Lotek 



Lola = »1, krowa 2, wołanie na 
krowy* Spr. V, 112. »Lola = 

1, krówsko, 2, klępa, kobieta 
flejtuch. 'Lola, Loleczka' == przy- 
woływanie krów i cieląt « Wisła 
HI, 665. 

Lola p. Lala. Laga. 

Lolka: »Lolkę jic« = iść 'na wy- 
siadktę' Hilf. 171. Toż Nadm. 149 
(dziecin.) i Ram. 94. 

L o ni p - p. L u ni p -. 

L o ni p a p. L a ni p a. 

Lon = » kołeczek żelazny do osi« 
l'dz. >Lon = gwóźdź trochę za- 
krzywiony, wbity w 'synkier, aby 
koło nie spadło*. Spr. IV, 333. 
>Lun == rodziłj śruby u wozu, 
auibezpieczajaoej koło przed spad- 
nięciem > ^= od spadnięcia K.) 
Swięt. 702. »Lon, Lonek = ko- 
łek żelazny do osi, zatyczka* O. 
»Lonik< Spr. V, 374. Lsl. z ró- 
żnych okolic. II >Lon = żeUizo 
w żarnaach, leż;ice pod kamie- 
niem wierzchnim* Osip. 

*Lon: »Lóna: To nie lóna, nie ló- 
nuje się' = nie ophua się, nie 
warto* Krasn. 305. 

Lonek p. Len. 

Lonować := sioh lohnen, opłacać 
się, wartać: »Jenui nie lonowałó 
z njimi \^ł cepami » robić* Hilf. 
12S. »Lonuje się = opłaca się* 
Pr. tli. IV, 214. »Lonuje s.ę* 
Kra>n 3<^5. »Lonować = paso- 
wać iobnen * oliyUi sioii loh- 
nen' K. \V:shi I, 151. »Lonuje 
pasujr, pri:vpada do miary* ib. 
158 

Lonty b.p : »Laniy = 1, r.iłirany 

2, >ik:,:e* Kozir Ml. 95. » La- 
ty 1= •iro^iia v.i2 r >, ri-ana.k:* 
.:v WlL 48. Tvsrcyi. i,u-!r ser. 
2. :. 11.- 

Lv^"-;. s. *Lv!'.iak = sf;«'r:\.''v« Pr. 



L o r c i a = Eleonora Wisła VI, 306. 
Por. Eleonora. 

Lorka = » wagonik, używany do 
przewożenia materjałów budowla- 
nych podczas robót na linji drogi 
żelaznej. Pr. fil. V, 782. Toż 
Ust. z Warszawy. 

Lorko =? » Zabił Lorko jałowice* 
Zb. XII. 167, no 41. J. Traczyk 
w pieśni tej. zamiast 'Lorko\ .s^y- 
szał 'Berko'. 

Lornetka: » Lórnietka* Spr. V, 342, 
p. w. Beśpekta. 

Los: » ('Kobyła* mówi do królewi- 
cza, gdy uciekli za zagranicę od 
*carownika') Tulak musiwa jaki 
los zrobić* = coś przedsięwziąć, 
jakiś obrót uczynić, coś obmyślić 
Święt. 348. >Nastarsa córka rzu- 
cała lose na ludzi* (wybierając 
męża) ib. 350. »Nie wiado mi, 
gdzie się samemu obrócić, a tu 
(w mieście) gorzej losu* {? K.) 
Kam. 13. 

Los \z Niemieckai: »*C6ż taje los?* 
Bisk. 44. »Podzękował panu Bo- 
gu, Że dzewcz:it był los ^ po- 
zbył się* Nadm. 51. »Loż pus- 
olc* =*losIa<sen Hilf. 108. jj »Loz 
= luz. swoboda* Ram. 94. »Lo- 
zę = iuzein, osobno, wolno, swo- 
lMxinie: 'Lożę >o chodzili'* ib. 
Lozny = luźny, Lozno = lu- 
źnie* ib. »Lu>em = luźno: *Sla- 
ch*.a puściJa konie lusem'* Spr. 
V. 118. > Luzem* Hozpr. VIIL 
188: IX. 154. » Lucern = luzem, 
Uizno* /b. I. 19 Por. Luz. 

Losowań :e 3= *uTet\.»wan:e' Wisła 
n. 610- in. 8-29.' 88>. 

L o *. a w y n.oże = *^a:awy K. » = 
p-v*ikv b:vja;;:«-y Ja<*..'^. 

Lottk =^ ><:-^ iTiowy dr.icr.en |H)d 
K-.ik A,:.:. -k.\ii;i;av*y >'v z trzech 
w<::i.:»'n z *v>: :v:i:-y.^r.« Zb. L 
So ->i-.>v y*-: .*•/<. ;.:ę:yv-h na 
r-:^-.:--'., j.-m:.. •• .■ v ^-y.*, a trxv 



Loterja — Lubas 



47 



z tyłu 'lolkiem'* Krak. II, 39, 
ods. Toż Kłosy XIII, 72. 

Loterja: »Luterja* Zb. VII, 44. 
• Lulrja = loterja (na Szląskii)« 
O. »Ten człowiek też musiał w lu- 
tryi kulki (= lestieulos) wygrać* 
Cinc. 36, n® 814. .Na litery sta- 
wiać* == trzymać bilet loteryjny 
Rozpr. XVII, 80. Pr. fil. IV, 214. 

Lotka = >1, najdłuższe końcowe 
pióro w skrzydłach ptaków 2, 
skrzydełko ptaka upieczonego* 
Pr. fil. IV, 838. Por. O. Por. 
Loty. 

Lotka i L o t y n k a może = Szar- 
lotka i Szarlolynka? » Wysłuży- 
łem.. Lotynke* Krak. II, 170, n^ 
338. » Lotka* ib. W odmiankach 
tejże pieśni 'Marynka' i inaczej. 

Lotki Im. = » drobne kawałki że- 
laza a. drobny śrót do nabijania 
strzelby* Sab. 132. Por. Glot, 
Loftka u. L. i O. Por. Gran- 
kulka. 

Lotnjić r=» upaść na lodzie* Święt. 
702. 

Lotny: »Lolna zwierzyna* = dzi- 
kie ptactwo Przyj, ludu VI, 110. 
Kozłowski Torminol. łowiecka 46. 

Lotr(a) p. KI aft a. 

Loty Im. = skrzydła ptaków Przyj, 
ludu VI, 126. Toż Ust. z Litwy. 
Por. L o t k a. 

Loty = ? » Między loty kamień 
złoty..* Kieł. I, 72, n^ 30. 

Lotynka = jakieś imię ż.: » Wy- 
służyłem dziewcynke W siedmiu 
latach Lotynke*' Wisła VI, 306. 

Lód: »Mówią'po ledzie' i 'po lodzie** 
Kuj. II, 285, no 68. -Na, po., 
ledzie* Ust. z Litwy. 

Lolek i Lolka: » Lolek = dzia- 
dek* (ojciec ojca, matki) Wisła 
III, 738. » Lolek, Lolka = dzia- 
dek, babka* ib. 745. > Lulek a. 
Lolek = dziadek. 'Lulka' = bab- 
ka* Pobł. 154. 

Lórny = ? » Dziewczyna nazwała 



deszcz: 'desc lórny'* (pogardliwie) 
Rad. II. 190, no'9. 

Lóz- p. Luz- 

Lpić = »sfolgować, zelżeć, ścier- 
pieć. czekać, być cierpliwym: 'Na 
kwilę mu jesce zelpiem' a. \ścier- 
piem\ a. 'pockam'. 'Dość se mu 
jesco lpiem\ 'Trza mu byłajesce 
ze! pić'* Spr. V, 374. 

Lśnić się: »SkInic sę* Hil. 180. 
.Śklnić się* Pozn. VII, 265. 
»Śklący robak* Cisz. I, 280. 
»Lsknić się* Gzark. »Lśkniący* 
Kud. »Lsnqcy rękaw* Glin. IV, 
164. 

Lu! »Lu lu lu!« = wołanie na indy- 
ki (Wołyń) Roczn. 246. || »Luu!* 
= naśladowanie lunięcia wody: 
»WyrwaJa n)u kojek z dziury, 
a tu woda luul* Cisz. I, 310. 
II »Lu!* naśladowanie rzucenia: 
»Lu! = lunąć, rzucić: 'Złapał 
chłanda (p. C h ł ą d) i lu w nie- 
go* Pr. fil. V, 782. II .Lu!* = 
naśladowanie uderzenia, 'lunięca': 
>Ni z tego, ni z owego lu (a. 
'buch') w pysk jeden drugiego* 
Wisła VIII, 284. || >Lu!* = usy- 
pianie dzieci: »A lu lu, synu 
mój!* Fed. 205. 

Lub: »A lub ci bieda lub nędza, 
Idzie dziewcyna od księdza.. A lub 
ci bieda lub lub lub. Juzci dzie- 
wcyna wziena ślub* Kieł, 97, n® 
115. Por. przytoczenie z Lip. 165 
pod L u b i a ć. 

Lub = V >Ljub = miara zboża, 
szefel: 'Ljub żfta, rż?, loflQ'. 'Pól 
Ijebi' = pół miary* Hilf. 171 
(może = łub K.). 

Luba p. Liw a. 

Lubartów: » Z Lu bart owa * W i^ła 
VI, 862, no 20. 

Lubas: »Lebas = człowiek w-ąlły, 
słabowity, nieruchawy, rozlazły* 
Ram. 90. »Lebus = śpioch, le- 
niuch, leniwiec, człowiek do ni- 
czego* ib. 



Lubaszka 



Lubić 



Lubaszka = rodzaj śliwki O. Pr. 
fil. IV, 838. Zb. XIV, 28. Ust. 
z Wielkopolski i z ziemi Ghet- 
niińskiej. Rozpr. XVn, 77. Por. 
C h r ó s t a w k a. G 1 u b k a. Ko- 
była. Łubka. Mi w k a. 

Lubaszka: »Lubaska« = kochan- 
ka Kłosy nO 226, str. 203 (Hu- 
cuł.). 

Lubawa: »\V Lubawie* Kolb. 243, 
n^ 25 d. 

Luba w y: »Lebaw| = leniwy* Hilf. 
170. »Lebawy = 1, słabowity 
. 2, powolny* Pobł. 42. »Lubawy 
= chudy: 'Mięso lubawe' = chu- 
de, Hakowate* ib. 154. »Lebawy 
= powolny, ociężały* Ram. 90. 
>*Lubowe' a. 'Libowe' mięso = 
mięso średniej tłustości* Ust. z Li- 
twy (od Lidy, Wilejki, Nowogród- 
ka). Ram. 90 podaje jeszcze: 
»Lebawósc i Lebawó*. Por. Lu- 
by. 

Lubcia = »liiba, miła osoba* O. 
»Lubciu! = nazwa pieszczotliwa, 
jak krakowskie 'moja ty!'« Roczn. 
234 p. w. Serce. Toż Zb. L 75. 
p. w. Serce. Por. Lubeńka. 

Lubczyk i pochodne: »Lubcyk = 
ziele, uważane? za przynętę mi- 
łosna* Pr. fil. IV, 838. Fed. 170, 
n° 9. II »Lubszczyk, Lubszezek, 
Lubczyk, Lubystek = levisłicum 
officinale* Zb.^ VI, 268, n^ 117. 
»Lubscyk, Lubczyk* ib. 202 e, f. 
• Lubczyk, Lubszczyk* Wisła III, 
90. II »LubieszczYk* Kiij. I, 81. 
99, n« 9. Wi.sła JII, 91. >Korzeń 
lubieszczykowy a. Lubieżny = 
radix levistici« Ciesz. 42. || >Li- 
binszczek: »Grzmotnik, czyli ma- 
tka wszvsłki(»go ziela (?) libiusz- 
czek. Zl). II, 20. II »01ejek lu- 
bistowy = ol. Ievistici* Wisła 
111, 90. II > Lubek*: »Gyj(anie 
rozno-zą korzonki jakieś, zwane 
'łubkiem', mające niby służyć do 
obudzenia miłości w mężczyznach. 



Stad wyrażenie 'zadać komuś łub- 
ka' = czarami zmusić do miło- 
ści* Kozł. 379 c. 

Lubej u s Spr. IV, 25 dodaj do Ju- 
bileusz. 

Lubek p. Lubczyk. 

Lubeńka i pokrewne: » Wart serca 
ślicznej lubeńki* Oles. 43 i Wójc. 
II, 47 (nie ludowa K.). »Ja lu- 
beńka i milusieńka Nie bede 
z dziadem spała* Wójc. II, 249 
(nie ludowa K.). >Nie płac, moja 
lubeńkul* Pleszcz. 209, n® 4. 
> Lubeko, Uchwil (= uchyl) mi 
okienko. Co jesce zobace Gdzie 
twoje ocęko* Kętrz. 40, n® 5. 
»Z twoij ręki Czerpam słodycze 
lubeńkie* Kuj. II, 167 (? nie 
ludowa K.). Żyd w szopce mówi 
do Żydówki: » Wstań, lubińciu, 
do góry!* Zb. XIV, 49—50. 

Lu ber p. Rubel. 

Lubernija p. Alwernia i dodaj 
>Luwernia = Alwernia* Spr. IV, 
25. .Z Lubernii* Krak. I, 217, 
no 22, zwr. 7 (nie ludowa K.). 

Lubi a ć i pokrewne: »Lubiał« Cisz. 
I, 246. Archiy V, 641. Witw. 
81. Malusiak Kw. 14. Rozpr. VIII 
118. 165, n° 5. »Lubiała* Kuj 
IV, 173. Zb. IV, 158; VIII, 303- 
Rad. II, 77. >Lubiało* Wisła VIIIr 
499. »Lubiały .się* Chełch. I, 16- 
» Lubiany, Nielubiany* UsL z ró- 
żnych okolic. »Lubieja = lubią* 
Czark. »() lubże mnie, lubaj i lub* 
(rym 'ślub') Lip. 165. Toż Pozn. 
IV, 6, no 9. Por. Lubić. Lu- 
b o w a ć. 

L u b i c i e 1 = > który coś lubi •Wi- 
sła III, 88. 

Lubicz: »Do Lubicza* Zb. II, 114t 
no 204; VI, 152, n^ 137. »Z Lu- 
bicza* Zb. II, 62, n° 56, zwr. 10. 

Lubić = >kochać* Rud. 127. Por. 
Lubiać. Lubować. || »Lubić 
się< = kochać się: »Swym (zap. 
'z swym' K.) miłym się lubię* 



Lubiejusz — Lubowy 



49 



Rog. n° 99. II » Lubić się = po- 
dobać się« Pr. fii. V, 782. »Co 
mi się nie lubi, Porząd mi dawa- 
ją« Rog. n® 55. 385. » Wyście 
sobie wzięli Go wam się lubiło* 
ib. n« 206. 208. »Niema.sz ża- 
dnego, Coby mi się lubił« ib. n® 
229. >Gdo mówi, co sie mu lubi, 
ten usłyszy, co sie mu nie lubi* 
Cinc. 14, n° 254. || »Lubię«: 
»Lebię = żądam, chce mi się« 
Hilf. 170. 

Lubiejusz p. Jubileusz. 

L u b i e s z c z y k p. Lubczyk. 

L u b i ń c i a p. L u b e ń k a. 

Lubin: »Z Lubina* Zb. II, 52, n® 
34. 

Labinv: » Na Lubińskiej dziedzinie* 
Kai. I, 157, no 141. 

Łubka = gatunek śliwki Zb. I, 19. 
Por. Lubaszka. 

Lublin: »Do Lublina* Kozł. 138, 
n« 6. Wis^a VI 860, n^ 15. 861, 
no 18. Maz. I, 236, n^ 117; II, 
83, n^ 188: III, 332, n^ 532; 
V, 262, nO 269. Kieł. 1, 49. 162, 
zwr. 17. Rad. II, 35, n^ 68. Lub. 
I, 498, zwr. 7. *Z Lublina* Kozł. 
138, n^ 6. Rad. II, 55, no 112, 
zwr. 8. »W mieście Lublinie* 
Zb. XIV, 243, no 111. ,W Lu- 
blinie* Pauli, 181, no 10. Kolb. 34, 
n^ 5 f, zwr. 27. 248, n^ 25 1. Zb. 
X, 278, no 152, zwr. 3. Kieł. I, 
185, no 342. .Koło Lublina* Zb. 
X, 330, no 376. » Wedle Lubli- 
na* Maz. II, 250, n° 705. Łęcz. 
153, no 271. >0d Lublina* Lub. 
I, 285, n« 465. »Po Lublinie (psy 
łapał)* Maz. III. 296, zwr. 12 
(nie ludowa K.). »Z pod Lublina* 
Chełm. II, 69, n^ 163. || »Lubli- 
neczek*: »W Lublineczku* Kolb. 
248, no 25 k. |j »Luhin« Hemp. 
»W Lubinie* Lub. I, 291, n® 
476; IL 25, n^ 62. 

Lubliniec: »Lublinieckie dzwony* 
Rog. n« 479. 

Słownik T. III. 



Lubo = >albo* Sand. 263. »Dam 
laskę, lubo kostur* ib. 373. || » Lu- 
bo* == niby, jak: »Lżes.. lubo 
pies!* Maz. III, 282, n^ 400, zwr. 
14. (Jedyny przykład K.). 

Lubonia (a. Luboń): »W Luboni* 
Pozn. V, 83, no 147. Wójc. II, 
Dod. 102. »Po Luboni* ib. II, 
119, n^ 45. 

Luboń: >Lubuniu (tak K.), ty wy- 
soki groniul* Zejsz. 81, n^ 263. 

Lubomia p. Alwernja. 

Lu bory c z »a. Luborysz = kanian- 
ka pospolita (cuscuta europaea)* 
O. 

Lubostroń; »W Lubostroni * Pozn. 
V, 155, no 363. 

L u b o s y = kochany: » Marysińka 
rozstawać się miała Z tym lubo- 
sym, z tym Jasinkiem* Pozn. V, 
31, no 53. 

Lubość = » kochanie, miłość* Pr. 
fil. V, 782. »Lubita sie i docy- 
matći sobie wierności i lubości nd 
zawse* (wydrukowano 'lubość' K.) 
Zb. XIV, 180 (z oracji weselnej). 

Lubość: »Leb6.sc = wątłość, gięt- 
kość, wybujałość, delikatność* 
Ram. 90.' 

Lubować = lubić, kochać: •Chło- 
py nie lubują, jak nowa modła 
na robotę nastanie* Kam. 57. 
• Lubuj mnie, frajereczko!* Zejsz. 
94. »Lubujże mnie, lubuj, jak 
mnio masz lubować!* ib. 99, u^ 
380. II > Lubować = podobać 
się, dobrze robić komu: 'Wino 
mu bardzo lubuje'* Pr. fil. V, 
973. »Cóżbyś zjadła? Do czego 
sobie lubujesz?* Sewer. » Najpierw 
Lucyper puszcza się w tany ze 
swą adeptką i 'długo sobie z nią 
lubuje', a po nim każdy djabeł< 
Zb. XIV, 188. 

Łubowo: >Bez Lubowską wieś* 
Rog. no 50. 

Lubowy: »Lubowe ziele = lub- 
czyk (?): 'Jest ścierecka do ogró- 
4 



50 



Lubowy — Lud 



decka, Do Inbowego ziela'* Pr. 
fil. IV, 276. 

Lubowy p. Lubawy. 

Lubraniec: >W Lubrańcu* Łęcz. 
200, n^ 386. .Lnbrańskie pole* 
Kuj. II, 156, n^ 313. 

Lubrańczyk: »Z Lubrańczvka« 
Kuj. II, 145. no 293. 

Lubryka = »rubrica* Rozpr. VIII, 
203; IX, 176. » Lubryka = kre- 
da (czerwona): »Cyrwoną lubry- 
ka napisał na bramie* Zb. VIII, 
252. Chełeh. I, 186. » Lubryka 
= rubryka* \Yi<iai I, 188. Lub. 
II, 210.'Czark. »Lubryka = ka- 
mień czerwony do pisania na 
drzewie* Pr. fil. IV, 839. »Lu- 
bryka = bolus rubra* Ciesz. 53. 
• Rzeźbę (na de.<zczkach) koloru- 
ją I u bryką* Del. 82. 

Lubsza: »Na Lubszeckiem polu* 
Rog. n° 89. »Lubszecki zame- 
czek* ib. n° 468. »Lubszecki 
dwór* ib. n° 256. »Lubszeckie 
dzieweczki* ib. n^ 335. 423. 

L u b s z c z y k p. Lubczyk. 

L n b u n i o: > Przyjeżdżaj, lubuniu, bo 
cię dawno żądam!* Oles. 121, 
n® 135. »Lubunia = luba, ko- 
chanka: 'Marynia, lubunia, dzie- 
ciątko kołysze^ Pr. fil. V, 783. 

Luby: »Leby (Iftby K.) = 1, gię- 
tki, gibki (o roślinach i młodych 
drzewkach): Lób^ bulwf*. LAb^ 
drzewka' 2, słabowity, zdrowia 
delikatnego (o ludziach i zwie- 
rzętach): 'Dzieci lóbe'* Po W. 41 — 
42. »Leby = 1, luby, miły 2, 
delikatny, wątły, wiotki 3, wybu- 
jały, gibki* Ram. 90. || »KłLsaluba 
= jaglana kasza na słodkiem 
mleku dla państwa młodych* 
Rozpr. XX, 429 p. w. Kasa. Por. 
Luba w y. 

Lu by men o: »Czy ziele 'lubymene' 
jest levisticum officinale, nie mo- 
,głem dociec* Zb. VI, 269, ods. 
1. 206. 309, no 8. (Żelechowski 



w Słowniku ukraińskim, 418. ob- 
jaśnia 'lubymene': »1, Vergiss- 
meinnicht (myosotis) 2, Knaben- 
kraut (orchis morio) 3, Wald-, 
Platterbse (lathyrus silv.) 4, na- 
pój miłosny* K.). Por. Lubczyk. 

Lu by stek p. Lubczyk. 

Lucerna: > Lucernik * f roślina) Pozn . 
II, 51. 

Lu eh! »Gdy się cłojek pokaże na 
progu i zawoła (na wilki) 'luch 
luch luch!', uciekają* Maz. V, 51, 
ods. 8. Por. Utiu ! 

Lucht p. Luft. 

Lucy na! p. Lusi. 

Lud. Ludzie i pochodne: » Czarny 
lud * patrz pod Czarny. » Chłop- 
cysko dorosło juz luda* = jest 
już dorosły Pleszcz. 48, n® 3. 
»'Do ludzi być' = wn-jść z lat 
chłopięcych i móc się znajdować 
w towarzystwie ludzi dojrzałych. 
Tak mówią zwłaszcza o dziew- 
czynie doj I zewającej : 'Marynia 
niezadługo będzie już do ludzi' 
= wkrótce trzeba myśleć o wy- 
prawie i o kawalerze dla niej« 
Zb. I 66 p. w. Do ludzi. »Z ko- 
go się naśmiewają, z tego ludzie 
bywają* Pleszcz. 165, n® 162. 
• Wróć mi wianek, wróć mi. To 
ja bede ludźmi* Kon. 26. Toż 
Wisła L\, 349. || 6 pp. 



dziami* 



► Z lu- 
Wisła VIII, 695, n® 47. 



Święt. 225, u^ 74. »Lńdzarai* 
Bisk. 36. II »Ludzie = czeladź; 
najenmicy, stający do roboty dzien- 
nej za wynagrodzeniem pienię- 
żnym: Dać jeść ludziom'. Nająć 
ludzi'* Osip. II »Ludkowie«: (Dor- 
la mówi do żołnierzy) » Powiedź- 
cie wy mi, ludkowie moje!* Rog. 
no 20. >Nie starajcie się, ludko- 
wie (o miejsce dla mnie): Mam 
ja miejsce na kierchowie* ib. n® 
476. Toż ib. n^ 477 i 178. .Lud- 
kowie modlili się, klęceli* Zb. 
VII, 59. »Moi ludkowie, nie gardź- 



Liidojad — Luft 



51 



cicż nami!* Pozn. II, 320. »Moi 
mili ludkowie I « ib. 376. » Lud- 
kowie, którzyście się tu zgroma- 
dzili I < (z oracji popielcowej) Zb. 
IX, 22, nO 9. »Moi ludkowie!* 
Zb. XI, 40, .:i, 2. » Witajcie, lud- 
kowie!* Fed. 359. »Do tego ko- 
ścioła nie kcieli ludkowie cho- 
dzić* Zb. XIV, 48. »0 prości 
ludkowie!* Kaspr. 115. > Wyrazy 
podziwu: 'O cudy!.. O ludkowie I' « 
Pr. fil. IV, 809 p. w. Cudy. 
• Dwóch ludków (ze studencyje) 
złapano..* Kieł. II, 133, n« 435, 
zwr. 5 (ze starej pieśni). || »Ln- 
deniek*: » Zabijają tysiące ludeń- 
ka bożego* Kam. 124. »'Ludeń- 
kowie' = o ludzie!* 'Luderiko- 
wie, ratujta!'* Osip. || »Ludzień- 
ki*: » Dwoje ludzieńków* zako- 
chali się w sobie Kolb. 148, n® 
11 a. II »Ludzięta* Biernacki 
(Rodoć) Piosnki i satyry 1879, 
str. 230. Por. L u d o w i n a. 

Ludojad p. Ludożerca. 

Ludowina =■ * ludek (zdrobniale) « 
Sand. 263. » Ludowina znęca kie- 
by nieboskiem stworzeniem* Kam. 
14. » Ludowina garnie się na ro- 
botę* ib. 71. »Tak se natrząchali 
nad ludowina* ib. 80. »Dużo lu- 
dowiny* ib. 114. »0j da to w tych 
Tatarach Nima nic dobrego: Tro- 
chę ludowiny I to obmównego* 
Lub. II, 39, n'^ 114. 

Ladożerca »a. Ludoj ad =okru- 
tnik, tyran* Osip. 

Lad w er »Zierdum wala ciipa cup 
cup* = przyśpiew Rad. II, 21, 
n^ 39. 

Ladwika: »Ludwina*| Tyg. ilustr. 
.ser. 2, n^ 110. »Lodzia* Ghełch. 
I, w bajce n^ 34. || »Ludwiczka 
= Ludwikowa* Kuj. II, 272. 

Ludziany = ludzki, dobry: » — A 
mąż twój ludziany? — At, za- 
chciałeś, rozbójnik ma więcej su- 



mienia od niego!* Rzewuski Li- 
stopad 1848. t. II, str. 339. 

Ludzi mierz: >Z Ludzimirza* Zb. 
XII, 182, nO 21. 

Ludzki: >Lujcki« Opól. 37. || » Ludz- 
ki osukaricel* = oszukańcze lu- 
dzi Kieł. I, 124. II »Ludzki == 
przyjacielski, gościnny; obcy: 'Co 
ludzkie (= cudze, obce K.), to 
mu milse'* Plo.szcz. 36. > Ludzkie 
(= innych ludzi K.) kobiecinki 
niosą obiadeńki, Mojej miłej nie 
widać* Maz. V, 280, n<^ 304, zwr. 
4. > Pojedziemy w ludzkie kraje* 
(= obce) Kieł. I, 124. » Ludzki 
= cudzy: 'Hawok moja grzęda, 
a bań ludzka'. 'Ludzkii praca nie 
popłaca' = maleparta idzie do 
czarta. 'S ludzkiego konia napo- 
śród wody słaź'* Spr. V, 374. 
II » Ludzki = należący do Uu- 
dzi' = do służby: 'Ludzkie świę- 
cone'* Pr. fil. V, 783. Toż Ust. 
z Litwy. 

Ludzkość: »Mieli oni (mowa o nie- 
boszczyku »moim tatusiu*) ludz- 
kość*, to też na pogrzebie •naj- 
dzie się dużo ludowiny*; Kam. 
114 objaśnia: »Miał przyjaciół, 
powszechnie (był) szanowany, ko- 
chany od wszystkich*. » Wrodzo- 
na g warn ość, czyli tak zwana 
u nich (u Górali) 'ludzkość' *Ogoń- 
czyk W kolibie, 4. 

Lufa: >Lofa == jedynka (stopień 
szkolny)* Pr. fil. V, 782. 

Luft: .Lucht* Pr. fil. V, 783. Krak. 
IV, 311. II »Luft = » przeciąg* 
Rozpr. X, 287. Wrześ. 12. > Wier- 
cą (w drzewie) ..dziurki, dla zro- 
bienia 'luftu'* (= przewiewu) 
Pozn. I, 87. II >Luft* = powie- 
trze: »Idą.. do łasa na świeży 
luft* Zb. VII, 53, nO 115. »W luft 
wysadzić* Święt. 236. »'Do lu- 
ftu przyjdzie' = przyleci powie- 
trzem* Ust. z Jaworza. || »Luft« 



52 



Luflon — Lunąć 



= złe powietrze, swad: »0d tru- 
pów byt lucht tuki na wiorstę, co 
wychodził oddecli< Cisz. I, 179. 
II »Luft = poddasze Wal. |). t. 
w. Ust. z Litwy. || » Lucht = 
płyta z lanego żelaza, z podłu- 
żneini otworami, przez które ma 
przepadać popiół* Rozpr. XII, 41. 
II »Luchlo« = otwór (w murze): 
» Takie luchto.. dostało có rękę 
wraziół* Zb, W 247, n^ 51. 

L u f t o n a. Lufcik: >Kromk(j» od^ra- 
zowejfo chleba popijał lufcikiem', 
gatunek najtańszego piwa. wyra- 
bianego w Kaliszu, nazwanego 
'luflonem'* Wiek 1874, ii^ 60, 
str. 2. 

L u f t o w a ć = przewietrzać (np. in- 
spekla) tj>t. z Litwy. 

Lu gaj = 'próżniak< Pr. til. IV, 
27»i. Por. Legart. 

Ługu s t p. L i gii sl r. 

Luidor: >Liidor« Pozn. Ml, 178: 
VI. óf). las. 

Luj n ąć p. L u n ą ć. 

Luki p. Lu^il 

Luka = »dziura. otwór, okno bez 
szyb< Kam. 94. 

Luknać= »krzykna/-* Swit»t, 702. 

L u k r e c j o w y : » Koi*zeń lukracjowy 
= radix li«piiritiae« Ciesz. 42. 

Lul- j). Lól-. 

Lula = »ki>łyska« O. »Koiy^.ze sie, 
kr>iy.> w babusiny luli^^ Zb. XIV, 
169, n^ 11. >Koty>.ze sie.. w ma- 
lowany luli* Zb. 'X, 134, no 87. 
II >Lulusia-: >KoJty'<.ze sie.. Lu- 
lusiu wizbowa« ib. n° 10. || » Lul- 
ka r=i kołyska* Spr. IV, 25. 

Lula p. L a 1 a. 

L u 1 ej a 1= » człowiek powolny < PobŁ 
154. 

Lulek = roślina szalej Fed. 401. 
O. II OnI<'k = liNO-^cYanius* Zb. 
Xl. ;*.2, u" 15. * 

Lu in e u -^ I racj a p. K<Mnonst ra- 
cja. 

Lu rn o r i). .N u iii (m. 



Lulu! i Lulać: » Lulu, mój synulul« 
Maz. in, 337. »Lulu lulusiul* 
Pleszcz. 221, no 2. W^isła IX, 
132. > Lulaj. Jasiu, lulaj !< Zb. 
XIV, 169, n" 1. Święt. 131. Pozn. 
L 239, no 98. Pauli, 87. »Lululu 
lulusieńko' Kolb. 212. 279. 290. 
378. 428. Krak. II, 428. 475. 
Zb. IV, 100. 136. 201. Gen. 76. 
Zb. IX, 15: VIII, 100. 101. Zejsz. 
75. 172. Zb. X, 135, 300. Maz. 
IL 74: III. 57. 256. Wis^a III, 
251. Zb. XV, 104. 105. Sand. 
155. Goszcz. 279. Tygod. ilustr. 

I, XII, 27. Wójc. I, 126. Kuj. 

II, 33. 50. Kozł. 179. Lip. 18. 
'Lulajże Uli, lulaj, maluśki lula- 
sku!* Pr. fil. IV, 214. .Luiu-pa 
= (w języku dziecin.) spać< Pr. 
[\L IV, 783. II .Lulać* O. Święt. 
702. Spr. IV, 25 i ind. 

L u m ę t r a p, G i e o ni e ł r a. 

L u m i n a ej a p. Iluminacja. 

Lunif) = »pij'ik. nicpoń* Rozpr. 
X, 217. »Lump a. Lomp = łaj- 
dak* Sf)r. l\\ 25. »Lonip = 
marnotrawca, pijak* Święt. 702. 
»Ten sfn był strasny lomp, jeno 
piuł.. i słraśnie lompacuł* Zb. VII, 
10. II »Lunt*: >Ty, luńcie!* (na 
psa) Pozn. I, 50. jj > Lumpa = 
gałgan* Pr. fil. V, 783. .Kawa- 
łek lumpa na szyje* Pozn. V^I, 
270. II .Lum[)ak = urwi.sz* Spr. 
IV, 324. Por. Lupa. 

L u m p a <* z y ć: » Lompaczyć * = hu- 
lać, łajdaczyć się: »Ten s^n.. jć- 
no piuł.. i straśnie iompacaic 
Zb. VII, 10. 

L u m p o w a ć : » Lompować, Lunipo- 
wać = włóczyć .się, żyć niemo- 
ralnie* Spr. IV, 25. Rozpr. XVII, 
91. »Lom|)ować = marnotrawić; 
upijać się* Święt. 702. 
Lun p. Lon. 

Lunąć = .uderzyć silnie (zwykle 
iz(»m(ś) plaskiem): 'Jak go nie 
lunę bez })ysk'* Sand. 263. »Lu- 



LunŁ 



Lusy 



53 



nad, Liijnąć = uderzyć kogo 
z zamachem* Kuj. II, 272. Zb. I, 
45. .Descu, lunij!* Zb. IV, 180, 
n« 392. Kieł. II, 99. Święt. 310, 
n® 513. » Lunąć = smagnąć ba- 
tem, rózga. « Swięt. rękoj). » Lunął 
go w pyskt Fr. fil. IV, 214. .Luń- 
no go po chrzybiecie!« Spr. V, 
113. »Jak lunie topielca bez łeb 
kijem.. « Święl. 470. ^Jak cie In- 
ne w py>k, to ci kielce wylecom* 
Ildz. »Jak go nie lunę bez łeb, 
to jaze mu jucha pociekła* Fed. 
401. II » Lunąć się*: »Śturnoł 
(nożem), krew sie lunęła* Chełch. 

I, 80. II »Lujnąć = lunąć (o de- 
szczu)* Kuj. II, 270 p. w. Fruj- 
nąć. 286, n^ 80. Zb. 1, 6. 15; 
U, 8. »Lujnie ja kijem* Pozn. 
VI, 355. Kai. I 36. Por. Ch lu- 
nąć. 

Lu n t p. Lum p. 

L u p a = » przezwis>ko człowieka cięż- 
kiego, ze złą wolą* Pozn. I, 50. 
»Lupa = ślep, bałwan, cymbał* 
Derd. 136. » Niemców nazywają 
czasem 'lupa', 'lupka'* Wisła II, 
735, ods. 1. »Lupa = człowiek 
głupi, nierozwinięty umysłowo* 
Parcz. Por. L u m p. 

Lupirz p. Upiór. 

L u p k a = » kurteczka długości 'w pół 
dupki'. Tak teź nazywają czasem 
Niemców: 'lupa', 'lupka'* Wisła 

II, 785, ods. 1. Por. J u p a. 
Luptów p. Liptów. 

Lara = »złe jedaenie, napój* Zb. 
II. 8. »Lura = licha kawa (na- 
pój)* Kolb. IJdz. II »Lura* = czło- 
wiek do niczego, »gamajda* Ust. 
»Konicek poleciał do góry. Go go 
postrachały te Habcańskie lury* 
Zb. XII, 126, no 85. 

Lurba = »diiża szczapa, z której 
można jaszcze łuczywa robić, a któ- 
ra bywa przy ociosy waniu bier- 
wion* Ust. z Litwy. 

Lu sil »lusi!* = wołanie świń Krak. 



I, 180. »'Lusiu, lusiu!' a. 'Luś, 
luś!'< Dvgas. >LuśkalukIuk luki* 
Wisła lii 219. .Luśka syrl syrl 
syrll* Rud. 24. »Na świnie i pro- 
sięta wołają: lucy na, lucv na!'« 
Kai. I, 47, II *A lusia!* = od- 
ganianie owiec Was. 50. Por. Alu. 
L u t. M a I i . 

Lusować = » zgrabiać pozostałe, 
na i-żysku kłosy, zbierać pograb- 
ki* Słownik wielki. 

L u st: »Luszt = ochota* Derd. 136 
• Nabrał., luszłu i otuchy* ib. 121 

Lustro: » Lusterko*: > Dzieci dla za- 
bawy, a dziewczęta dla wróżby, 
na t. zw. 'lusterko' (tj na gęstą 
ślinę, rozciągniętą na kształt błon- 
ki w obrączce ze .słomki) pusz- 
czają ostrożnie kropelkę soku 
z 'iiładysznyka' (chelidonium ma- 
ju s) i z figury, jaka się tworzy 
przez jego rozpłynięcie się w dzi- 
wacznych, niewyraźnych rysach, 
wyciągają rozmaite wnioski i wróż- 
by* Zb.' XIII, 174, no 54, 4. 
II »Lustercczko* : »Pani gospo- 
dyni w lusłerecku stoi* (= przed 
lusterkiem) Kozł. J95. n^ 3. 

L u s y = » żwawy, prędki * Sand. 263. 
»Lusy = rączy, zwinny* Swięł. 
702. Por. Nielusy. || .Lusy = 
smutny: 'Tak mi luso' = tak mi 
się przykrzy* Krak. IV, 311. (za- 
pewne pomyłkowo, zamiast 'luty', 
'luto' K.). Por. Nieluso. 

Lusy Im.: »W lusy kłaść zboże 
w polu* Zb. I, 19 p. w. Lusem. 
» Ustawia się (zboże) *w lusy' = 
(dłuższy szereg mendli, gdzie .sło- 
ma jest 'loos' = luźną) Ij. sno- 
pki stawiają się kfesami do sie- 
bie rzędem, ukośnie...* Pozn. I, 
101. .Lussy (tak K.) im. = gar- 
ście zboża potargane, resztki do 
wymłotu* Kuj. U, 272 (z Bibl. 
Warsz. LXXX, 625). »Lusy = 
resztki po zgrabieniu snopków 
pozostałe (das loose Stroh), które 



54 



Luszof — Lut 



zgrabiaj}| w kupki, czyli 'zagrab- 
ki'« Zb. I, 30. Pozn. II, 179. 

Luszof = » cebrzyk do mycia na- 
czynia, na wysokich nogach* Zb. 
I, -io. »Miśnik a. Luszof = na- 
czynie drewniane do obmywania 
misek i talerzy* Krak. IV, 312 
[). w. Miśnik. »Miśnik a. Luszaf 
a. Liszaf = mała balja na trzech 
wysokich nogach, w której myje 
się naczynie kuchenne* J. Łoś. 
> Luszof* Lub. 1, 61. Hemp. Krak. 
I, 156. Udz. » Luszof z pomyja- 
mi* ib. 160. Rysunek ib. 166. 
Wisła VI, 429. »Do mycia na- 
czynia i zbierania pomyj służy 
'Uisof = cebrzyk, na wysokich 
trzech nogach* Swięl. 43. »Lu- 
szuf a. Tryfus a. Zohiik = na- 
czynie drewniane* Pr. fil. V, 783. 
»Na trzech nogach >toi, Jednym 
CYckiem doi* (zagadka o iuszo- 
fie) Ci<z. I, 351, n" 329. Toż 
Wisła VI, 316, n^ 29. Linde pi- 
sze 'Liszow' i 'Lószow'; dopeł- 
niacz dodaje: »Bład. 'Lósza (? K.) 
= kubeł, die Losche*. O. podaje 
»Łoszów (tak! K.) nieuż. (! K.) 
= pomywalnik...* oraz »Liszow«, 
2 pp. Liszowia 1= u rybaka, na- 
czynie drewniane, w którom trzy- 
ma ryby do (s)[)rzedania*. 

Luszt p. Lust. 

Lu szt vk: »I^nśtvk = bankiet, uczta* 
Pr. fil. IV. 839. 

Luśki p. Lusi. 

Luśnia = >cz(;ś(- składowa wozu* 
Kuj. I, 84. Krak. IV. 311. >0d 
'Ńzynkh' do 'kuT ida, podj)órki, 
kiórc.. no-^zą nazwę 'liiśiii*< Krak. 
1, 176. n'' 27. «r)i'ał)ic na hi-^iiiach* 
Pozn. II. 53: III. 13S. > Luśnie 
a. Luśriianki = jiionowc^ kije, 
mające przv wier/chniiii końcu 
>cki. za kl('»n' zakłada sic 'nalu- 
<tki'. Ij. wici. hicza«-c ludnie z 'kło- 
nica' .1. Ło^. Spr. IV. ;^')3. > Lu- 



śnia = okuty drążek, zakłada 
się jednym końcem na oś, a dru- 
gim na 'witkę' w 'litracli'* Spr. 
V, 374. Rozpr. X, 287. » Kłonice 
podpiera się 'luśniami'* Święt. 

II, 702. Pr. fil. IV, 839. .Lq- 
.śnia a. Luśnianka = drążek, opie- 
rający się na końcu osi, na któ- 
rym wspierają się drabiny wozu* 
Rozpr. XI, 185, » Luśnia* Wisła 

III, 280, ods.; 914. »Luśnie czte- 
ry (u WOZU), okute u dołu, z tu- 
lejami, do zakładania na osi* Zb. 

IV, 190, n« 57. >Ja za babą 
z luśnia* (w ręku) Łęcz. 82, n^ 
111, zwr. 6. » Wyrwę luśnię I ba- 
bę w łeb <*hluśnę* Kai. I, 144, 
n^ 108, zwr. 7. || »Lusznia* O. 
Ust. z Litwv. Tvg. iłustr. 1, IX, 
70. II .Li.śnianka* Zb. VIII, 259. 

L u ś n i o w a n y : > Wóz drabiniasty, 
z luśnianii do zw<jżenia siana a. 
snopków* Wisła III, 280, ods. 
Parcz. II »Luśniowy«: >Wozy lu- 
śniowe i dral)iny* Wi.4a III, 497. 
II »Luśniowana capa = czapka 
z siwego baranka, nadzwyczaj wy- 
.soka..* (opis) Wisła III, 280 >Gza- 
pka 'luśniowana' = duża, czwo- 
rograniasta, wy.Mjka* Parcz. > No- 
si li czapki nóli)arankowo, sukien- 
ne, z opuszczonemi klaf)ami, na- 
zywane tu (w Pątnowie) 'luśnio- 
waneini capami'^ Zb. IV, 188, 
no 4. 

L u ś n i o w y p. L n ś ri i o w a n y. 

L u ś n i o w s k i : Al)v się pozbyć świer- 
szczów. trzeba znaleść 'luśnię' 
i przyniosszy ja do kąta, gdzie 
świerszcze grają', powiedzieć : 
>rciekaj, pan SA'ierszczoski, Bo 
jedzii* pan Lu.śniowski-: Chełm, 
"u. 174 a. 

Lut- j). Lit -. 

Lut ^ I u I I u t k a! = wołanie na 
świnie* P.»zn. U, 181. »M^s|ąc, 
źe U) dzika s\\\^riia. woła: lutkl. 



Lutać — Luźnik 



55 



lulki!* Derd. 102. »Luly luty! 
= wołanie na prosięta* Krak. I, 
180. Por. Lusi Mali. 

Lutać » sobie = myśleć sobie* Spr. 
V, 113. II » Lutać = smucić się, 
wyrzekać* Chełch. 1, 274, ods. 
» Chodzi smutny i luta sobie ca- 
ły dzień* ib. 

Luter i pochodne: »Nie widziałaś 
ty Lutra Marcinka?* Zb. II, 114, 
n® 194. Podanie o » Marcinie Lu- 
trze*, który był >pół człowieka, 
a pół debła* Żb. YII, 66. .Luter 
= słowo pojrardliwe, używane 
dla określenia ludzi nieuczciwych, 
postępujących 'nie po chrześci- 
jańsku', odstępujących od zwy- 
czajów przyjętych: Ty luter je- 
steś, nie cłowiek!'* Was. 242 — 
43. »Tyś ^orsy jak Luter abo 
Kalwin!* Święt. 547. || »Luteran, 
2 pp. Luterana* Wisła YIII, 222. 
II .Lulorjanie* Im. Krak. III, 38. 
II .Lutryjanka* Zb. X, 328, n^ 
371, zwr. 3. 

L u t e r k a = > lucerna* Pr. (11. IV, 
214. 

Lu to = » ponuro, chłodno* Kolb. 
w Słowniku. »'Luto mi' = żal 
mi* Wrześ. 12. » Bardzo mi go 
je lulo* Rozpr. XII, 11. »Luto 
= lilo, żal* Spr. IV, 378. .Nie 
rozumiem, że ji tyk dziecisków 
nie lulo hf^o lak odeńść* Spr. 

V, 374. »Lulo = żal: 'Luto 
stało' = żal się zrobiło* Sab. 
132. 136. lldz. Spr. IV, 306. 
»Lulo ji było tvk dzieci* Wisła 

VI, 141. » Niechże wam to nie 
je.^t lulo, bo co jej dzi.ś, to wam 
w.-zystkim może być jutro* Sień. 
258. »Nie tak mi Kaśki zal. 
Jak mi klusek lulo^^ Krak. I. 201, 



1° 6, zwr. 



Zb V11L 93, 



136. Wisła VII, 369. >'re<ro mu 
żal i tetro mu Into* ib. IV. 2()8, 
n*^ 626. 'Tak mi go (syna) luto, 
ze za nim płace* Zb. VII, 13. 



» Będzie tego tobie luto* ib. IX, 
197. »0j będzie ci luto I == żaU 
Spr. V, 136. »Nie frasuj się, Ka- 
siu, Nie frasuj się luto* Kolb. 
268, n« 35 d, zwr. 11. .Co je- 
dnemu miło, drugiemu nie lulo* 
Wisła VIII, 791, n" 1170. || .Lu- 
to = zinmo: 'Wtedyk było se- 
tnie lulo'* Kam. 79,. || »Lito«: 
»Ale mi jest lito, Iż ku inszej 
chodzujesz* Hog. n° 236. Tygod. 
ilustr. 1, XIV, 126. .Było mej 
pannie lito* Zb. X, 303, n« 242. 

Lutować p. Lutrować. 

Lutrować = oczyszczać wódkę O. 
• Lutować*: .Gorzałka nie luto- 
wana* Maz. III, 156, nO 156. 

Lutrówka = część przyrządu go- 
rzelanego, czyszcząca spirytus Ust. 
z Litwy. O. ma (pomyłkowo) 'Lu- 
brówka', chociaż podaje 'lutrować'. 

Lutry = .odra, wyrzuty na skó- 
rze* Spr. V, 374. Por. Kór. 

Lu tr yj a p. Lo terja. 

Luty >czas = zimno, o.stre powie- 
trze* Pr. fil. V, 783. 

L u w a r p. L e w a r. 

L u w e r n i a p. L u b e r n i j a. 

Luz- p. Los. 

Lu za = zmiana warty: > Przy.szeił 
(chłop) na hizę, a luźnego pre- 
pinalor nie puścił < Kam. 80. 

Luzak = .stary, niezdatny do za- 
przęgu, 'lóźny' koń* Krak. IV, 
311. 

L u z o w a ć : » Lozować = 1 , luzo- 
wać, zwalniać 2, rozrzedzać, roz- 
walniać: To je lekarztwó lozfi- 
jące'* Kam. 94. .Lezi»wać = lu- 
zować* Kozpr. XII, 12. 

Luźnik: *Loźnik*: .Ubogich loź- 
ników (Justleute V K.)* Dziennik 
Poznań. 1884, 24. 7, str. 2. .Lo- 
źniak = wyrobnik, nie posiada- 
ja^cy ani ziemi, ani chaty- Osif). 
.Luźnik =: chałupnik, chłop ma- 
łorolny. Jeżeli gospodarz [)odzieli 
swój 'grunt', wyno^zą<-y zazwy- 



56 



Luźny — Lżyd 



czaj okoJo 30 do 40 morgów, na 
4 — o synów, to (ci) już stają się 
'luźnikarai'. Są niemi wszyscy, 
zacząwszy od 10 mniej więcej 
morgów i niżej « Wisła I, 153; 
III, 803. 

Luźny: »Lózny«: »Lózne ludzie!* 
Kętrz. 83. » Ludzie loźni* ib. 93. 
Por. Loźnik. »Loźne drzewo = 
Treibholz* Mrong. p. w. Treib- 
hoiz. » Luźny = wolny* Zb. II, 
248. » Luzak a. 'Luźny koń' = 
stary, niezdatny do zaprzęgu* 
Krak. IV, 311. » Luźny* = ustę- 
pujący, którego (z posterunku) 
zmieniają : » Przyszeł chłop na 'lu- 
zę', ale 'luźnego' prepinalor nie 
puścił* Kam. 80. » Luźny* Rozpr. 
IX, 154. II > 'Luźna' kobieta = 
nie ciężarna* Spr. IV, 378. 

Lwa! p. Liwa. 

Lwi: »Lwia godzina*: » Człowiek, 
urodzony w 'lwią godzinę' (w li- 
pcu), posiada jedno żebro, opa- 
sujące go dokoła. Człowiek taki 
jest nadzwyczaj silny « Was. 95, 
nO 18. 

Lwic = ? »*Nie Iwij sobie' = nie 
smuć się* Lip. 110. 

Lwów: » Lwowa dobywać* Kozł. 
188, no 12. Zb. X, 118, n^ 9. 
(czarownica mówi o zbieraniu ro- 
sy) »Biere, jak bóbł po Kraków 
i Lwów* Zb. XIII, 72, n^' 86. 
»We Lwowie* Wójc. I, 293 Oles. 
509, nO 29. Krak. I, 287. Pauli, 
63. 148. Kolb. 85, n« 7 b. 241, 
no 25 a. Zejsz. 43, n« 18. 121, 
no 14. Zawiliński Z otnogr. kraj. 
3. Pozn. IV, 57, n« 116. 213, 
n" 413. 215, zwr. 4. Zb. X, 97, 
nO 2 a. 131, n^ 48. Maz. II, 108, 
n^ 248. Zb. XII, 157, no 540. 



Zaw. 84, n^ 49. Rad. I, 100, n^ 
34. Lub. I, 219, no 273; II, 48, 
no 141. Rud. 171, n^ 22. 172, 
n^ 26. Zb. XV, 81. »Do Lwowa* 
Wójc. II, 192, nO 5. Oles. 167, 
n^ 589. ]VIaz. II, 75, n^ 175 Kieł. 
I, 60. Was. 194. Wisła IV, 96. 
Rud. 146, nM31. Wisła VII, 695. 
Zb. XV, 60. 117. Święt. 78. .Ze 
Lwowa* Pauli, 224, n^ 80. Zejsz. 
42, nO 7. Zb. X, 302, n^ 238. 
Kieł. I, 165. Rud. 164, n^ 10. 
Święt. 250. »Pode Lwowem* Krak. 
I, 232. no 35. Kolb. 168, nM2 
bb. Lub. 1, 296. Zb. XIV, 44, 
n° 6. II »Rbów*: »We Rbowie* 
Kuj. 11, 49, n« 214. || >Lbów*: 
>We Lbowie* Kolb. 220, n® 20 d. 
.W Welbowie* Wisła III, 250. 
Zb. II, 123, nO 19. .W Elbo- 
wie* Pozn. IV, 215, zwr. 4. Por. 
Ejbów. II »Lgnów«: »Do Lgno- 
wa* a. »EIgnowa* Kolb. 241, n^ 
24 g, zwr. 6. II > Lwówek*: »We 
Lwówku* Pozn. V, 110, n« 221; 
IV, 202, n« 390. || .Lwowianie* 
Zb. X, 118, nO 9. Święt. 80. 

Lwów przymiotnik po.sp.: Kaj wy, 
rozbójnicy, idziecie V — Na 'lwo- 
wa' górę, wścieklizny zazegnywać* 
(zażegnywanie) Zb. III, 53, n^ 8. 
Por. Liljowa góra. 

L w o w a t y : »Lwowaty koń = Brand- 
fuchs* Mrong. Niem.-pols. 185. 

Lwowski przymiotnik posp.: .'Lwow- 
ski król'* = król lwów Krak. 
IV, 72. 

Lza = można: »Tego nie Iza zro- 
bić* Rozpr. XII, 46. .Nie było 
Iza* ib. 71. .(Nasieniem) Iza zary- 
bić staw* Hue, 737. Por. Nielza. 

Lżyć: .Cegó na mnie Izys?* Zb. 
VIII, 323, nO 9. 



Łaba 



Łach 



57 



Ł. 



Łaba p. Łapa. 

Łabajda = »iiiedołęga« Pr. fil. V, 
783. 

Ł a baje Im. = » ciężkie obuwie* 
Pr. fil. IV, 214. 839. »Łabaje = 
butyc ib. V, 783. 

Łabajowaly = » niezgrabny* Pr. 
ni. V, 783. Por, Łab as. 

Łab as! = cap, łap I »Łabas mnie 
za rękę* Sand. 263. »Łabas = 
łap!* Was. 243. Łabas za kark* 
Chełch. II, 30. Rad. II, 162. >Ła- 
bas go = złapałem go* Pr. fil. 
III, 306. .Łabas-cabas = łap- 
cap!* Pr. fil. IV, 214. »Owcarz.. 
cem duch łabas capką między 
owce = co tchu rzucił czapkę* 
Was. 102. Por. Łap. 

Łabas = » chłop wysoki, gruby, 
niezgrabny, bałwan* Pobł. 44. Toż 
Ram. 86. || »Jan skrzypce stroi, 
Łabas o choi, Kuba na forgocie..* 
(może 'na oboi', zam. 'o choi' K.) 
Kozł. 184, nO 8b. 

Łabaty = »o obrosłych piórami 
nogach: 'łabaty kogut', 'łabata kur- 
ka'* Kolb. II »Łabaty = mający 
duże ręce* Zb. I, 71 p. w. Łaby. 

Łabę ty = » kłopoty: 'W^Iazł w ła- 
bety, z których mu trudno będzie 
wybrnąć'* Roczn. 212. 

Łabędziny > blp. =- nać kartofli, 
brukwi itp.* Pobł. 134. Por. Ła- 
b u z i e. 

Łabędź: »Łabądź* Krak. IV, 32. 
Rozpr. VIII, 98. » Wieżę., parę 
łabędziów* Sand. || »Łabęt*: »Ła- 
bęt płynie* Rog. n® 57. 58. 473. 
>Mam.. dwóch łabętów* ib. n^ 58. 
473. .Łabęt pływał* ib. n^ 180. 
»Jako łabęt byłem* ib. n® 194 
(nie ludowa K.). 

Łab i a? »Poł łabje (= pół miarki) 
żfta* Hilf. 121, nO 23. 



Łaboda p. Łoboda. 

Łabudać = »z ciężkością co zbie- 
rać, ciułać* O. »Łabudać = zbie- 
rać: 'Ułabudał spory węzełek grzy- 
biiów'* Rozpr. VIII, 174. »Łabu- 
dać = z trudem przyzbierać: 
'Na siłę (ledwie) tyle nałabuda- 
łem'* Roczn. 212. Toż Zb. I, 71. 
»Łabudać = ciułać, zbierać pie- 
niądze* Krak. IV, 311. 

Łabudnik? » Datki kolędne.. wy- 
zyskiwane przez figlarzy i łabu- 
dników* Radwański Mitol. 18. 

Łabuń »m. = łapowe, kuban: 'Do- 
stać', 'dać łabunia'* Kolb. 

Łabuzie = » wodne zielsko mię- 
dzy sitowiem* Kuj. II, 272. » Wnę- 
trze chaty narzucą 'łabuziem' (zie- 
lem wodnem z sadzawek, tatara- 
kiem)* Pozn. I, 140, no 4 »Ła- 
buzie = sitowie w stawie* Zb. 

I, 30. »Pałączki (u wieńca), ])le- 
cione z łabuzia.. a orzech na 
krzyż łabuziem obwinięty* Pozn. 

II, 71. »Łabuzie = tatarak* Pr. 
fil. IV, 214. Parcz. Ciesz. 53. 
II » Łabuzia (książkowa nazwa 'pał- 
ka') (Typha) = piękna wodna 
roślina, tworząca zarośla razem 
z tatarakiem, trzciną, kosaćcem. 
W Rawskiem z łabuzi plotą cho- 
mąta* Spr. V, 136. Por. Ćha- 
buź. Chałabuź. He bd. Ła- 
będziny. II »Łabuzie n. = gro- 
siwo uzbierane* Krak. IV, 311. 
Por. Łabudać, Łobydzie. 

Łabzdykować = »łobuzować się* 
Pr. fil. V, 783. »Łobzdykować* 
= toż znaczenie ib. 785. 

Łach = » odzież zupełnie zużyta* 
(>sip. »Łach, Łaszek = łachman, 
płatek płócienny zużyŁy* Krak. 
IV, 311. Pr. fil. IV', 839. O. 
11 »Łach = człowiek do nicze- 



58 



Łacha — Łachciwv 



go« Rozpr. XII, 95. »Ty, ^achu!« 
Alen. VI, 662. || .Łacha ż. = 
suknia stara, ubranie zużyte, łach- 
man* PoW. 44. Ram. 86. || >Ła- 
cha = wyraz pogardliwy na ko- 
bietę gadatliwą € Ust. od Lidy. 
II » Łachy = stare szmaty, ubra- 
nie* Zb.L 20. Tvg. ilu.str. ser. 2, 
n'> 110. Zb. VIII,' 252. Spr. V, 
113. Krak. IV, 117, n^ 45. .Ko- 
biety 'umui-zyh' się' sadziimi i po- 
przestrajały w najstraszniejsze ła- 
chy (stare suknie >Pozn. II, 195, n** 
2. II >Łachy = rzeczy, szaty (na- 
wet porządne)* Zh. I, 27. .Ła- 
chy = odzież: 'Ledwiem łachy 
wdział, musiałem iść'« ib. 45. Toż 
ib. II, 240. Rozpr. X, 287. .Ła- 
chf = rzeczy; ubranie* Derd. 
136. »Z pia.sku łachf so otrze- 
pał* ib. 76. Wi.sła II. 16. Wrześ. 
12. Pr. fil. IV, 215. Rozpr. XVII, 
43. » Łachy = szaty (np. wesel- 
ne)* Spr. iv, 324: V, 374. lldz. 
Rozpr. XXVI, 382. .Królewicz 
ubrał się w łachy świniarza* Bar. 
182. .Łaciiy = rzeczy do ubra- 
nia chłopskie' (męskie), a. szma- 
ty' kobiece* Kuj, I. 63. 148. 
.Przebrała ją w insze łachy* ib. 
120. .Pod łachami żydowskiemi* 
Rar. 17. »(\V ski-zyni) by^o sićko: 
łachy, piiiiadze..* Zb. V. 262, n^ 
63. *l'hiór mężczyzn, jak kobiet, 
nazywają 'lachami'* Pozn. II. 334. 
>Łacliy wesoJno* .Matyńs Z ust 
hidu, 12. » Drzeć łachy* (niszczyć 
odzież) Pozn. VI, 33. .Zerzucił 
swoje łachy, a ohiik sio w tego 
chłopa* Zb. XI, 77. >Poaflr na 
sobie o głóg wsystkio iachy* 
Chełcli. I. 120. »Nip mam., ża- 
dnych łachów (= ubrania)* Rud. 
85. >Roginki.. piura kijankami 
swe 'łachv' (= bioiiznę)* Wisła 
VII, 104. > Kazał Jachv' dać jak- 
najporzomnićj>e* Cisz. I. 129. 
.ł;iachy kościelne (= .-świąteczne)* 



ib. 223. n^ 171. .Dwa fachy star- 
gane I to niewyprane* Zb. XV, 
56, n^ 17, zwr. 4. || .Suknie 
stare, zużyte lub podarte zowią 
się 'łachy', 'łachmany*, 'łaczy-^ka'* 
(może 'łaszyska'? K.j Pozn. I, 62. 
Por. Ł a c h o t y. II .Łaszek * : . Dać 
(koszulę) fraszka. Cóż, gdy nie 
mam z niej łaszka* Kłosy VIII, 
327. .Trzeba kvyaterkę jęczmie- 
nia obwinąć w biały ła.^zek..* Zb. 
III, 27, nO 40. .Piana (umarłe- 
go), zachowana w łaszku* ib 31, 
nO 77. 

Łacha = .odnoga rzeki..* O. .Głó- 
wne koryto Wisły nazywają 'sa- 
micą', a każda, odnogę i boczne 
ramię 'łachą' Wisła VI, 507. .Ła- 
cha = odnoga rzeki* Zb. II, 8. 

Łacha p. Ł ach ań. 

Ł achać = .robić pilno łach iach 
łach* Zb. VIII, 252. .Łachać = 
biegać, latać bez celu: 'Łachas, 
bestyjo, łachas i nie mozes sie 
nałachać** Pr. fil. IV, 214. || .Ła- 
chać się = pobierać się [u świń)* 
Zb. I. 20. Toż i .Świnia się po- 
łachała* Kuj. II, 272. Spr. V. 113. 

Ł a c h a j e k > a. Łach a wiec a. Łacha- 
wnik = boletus ceryinus* Ciesz. 
53. Por. Ł a c h a n i e. 

Ł a c h a n i e = za()ewne popęd płcio- 
wy u świń. por. Ł a c h a ć s i ę: 
.Grzyb na lachanie = boletus 
ceryinus* Ciesz. 30. Por. Ła- 
ch a j e k . 

Łach a u y p. Ł o c h y n i a. 

Ł a cii a ń : > Śmielanę wlewają w garn- 
ki i w 'łaclujiiie' (donice i* Maz. 
V, 27. .Łachadi) = mi -a. pa- 
new. cza-za O. >Łachania = bryt- 
fanna* 0<-ip »Łachauka< = na- 
czynie drewniane, miedniczka Cze- 
czot Piosnki VI. 80. || Łochania* 
= duża niecka' Maz. V. 48. 
Czin-k. 

Ł a c h c i \y y = > łakomy- Pr. iii. IV, 
214. 



ł.aehila — Łączny 



59 



Łaohita = * nędzarz, u bojri, że- 
brak. Spr. V, 113. 

Łachman: > Łachman = pi-zezwi- 
sko obelżywe* Udz. »r)akś mnie, 
matko, Za tego łachmana.. Łach- 
man graje i tańcuje.. « Pozn, IV, 
234, n" 449. || .Łachmany* = 
odzież wszelka* Zb. I, 30. || »Łach- 
manisko*: »Frzy.szod obdarty, 
w łachmani.^^kach* Kuj. I, 152. 

Łachmanda==l, » nicpoń 2, wę- 
drowny handlara szmalami* Spr. 

IV, 306: V, 374. 
Łachman i na: » Lepsza na nmie 

łachmanina, Niż na tobie żnpa- 
nina* Wójc. II. 220, n° 37. >Ku- 
pił sobie łokieć sukna na hich- 
maninę* Pozn. IV, 269, n" 519. 

Ł a c h m y t c k » a. P o ł e t f k t= rze- 
mieślnik miejski* Piąlk. >Łach- 
mitek = mieszczanin, chodzący 
w .surducie* Pr. fil. V, 783. 
II >Łachmytka = dziewczyna a. 
kobieta, moralnie zszarjrana* Osip. 
•Łachmytka* r= szunrol list. 
z Litwy. 

Łaciiolać = •łaskotać, łcclitać: 
'Łachoce my w piersiach'* Pr. lii. 

V. 783. >Łachla(- = łcchlać, ła- 
skotać. 'Ładicacy' -= Jł-chtliwy, 
łaskotliwy* Kra-n. .'Jnó. Por. Ło- 
ch ł ać. 

Łachotnio = vbanjz(» 

go.-^: 'Łacln)lnie mi dali 

ki'« ^^J^r. V. ;)74. 
Ł a c h « > t y = > irattrai 1 y. 

ubranie: \Vł>frł'.:<' ubranie' 

I^or. Ł a <• h 
Łac h t ać p. Ła<- li «> 1 a 

I a ć. 
Łachtytra = Muerz^idim ;i. 

z Łomżyń-kifjo 
Łachuder = >nhoiwnu. 

IV, 215. II Ła-l.u.lra^ m. i ż. = 

.<zurtrot. oiierw;ji!;.-«: I -l. z Litwy. 
Łac i a: »Bł>«rinkj... i:..'^» K ; i.-izYwaja^ 

sio: 'Ciacia*. Łin.i;: i Ł i[ł-«*ii|)- 

cup-po-drotizc-*'* /ii IX. :>'/, 



mało 


c/e- 


óny 


ina- 


zno- 


ZOfH' 


- !' 


iirrz. 



Ł.M-łi- 



<l. 



Pr fil. 



Łaciak i = > nazwa kartofli nie- 
zgrabnych z naro.śiami. toż, co 
Vapy'*' Pr. lii. V, 973. .Kartofle* 
'moręgi' majjj paski fjolelowc i bia- 
łe wcwna.trz, pod Warszaw- zwa- 
ne 'łaciaki\ nibv 'w łaty'* Kai. 
I, 46. 

Łaciasty= » plamisty, 'biedzasły'* 
list. od Lublina. >Łaciasły koń, 
w(')ł itd. = pstrok, w łaty białe 
a. cienme* Osip. O. || »Łaciaty«: 
•Łaciaty piesek. Wisła VI, 201, 
n'^ 4. 

Łacić ■-= >pobijać krokwie łatami* 
O. Pr. fil. IV, 839. Krak. 1, 152. 
>Jak spód zakładają (= gdy za- 
kładają^ 'przyciesi* pod nowy dom), 
to jeś i pić dają: Jak krokwiami 
łacą, (= gdy ze starego co sla- 
wiajs|, łj. jeżeli stare krokwie ob- 
cinają i lui nowo używają do bu- 
dowy^ lo djftbłanii płaca* Zb. 
VII, 101. u" 86. 

Ł a c i ń s k i : >Łacień^ka skohi- Święl. 
398. n^ 40. >Łacyń^ki- Hozpr. 
XM. 10. 

Łacnie = »lanio« iV. lii. V. 783. 

Łacno = >hiłwo: Ła^Tio jiejdzić. 
ale <Męzv zrobił'*'* >\n . W 113. 

Łacny ^^ *łaii!« Iłozpr. XII. 95, 
• Co jest zatMił'. ni'' j^-t hicne* 
(^inc. 8. n" 94. ».\a łjicuł^j kurii 
n«^jrv<'tiłi) -i'- o*zvO/.i' jb. 2i.n'' 

Łasuch tt= >!!j:t--z' zun n. lo anio. 

i'() *ivk' w ifijiy«'}j -rr.ifia'łi « \\'i- 

-U [. 153 
Ła <• w - |.. Ł .* 1 V. - 
Łar'znv -- > ■/ i.'v-' i-łj-.rii . j)i»:na- 

))rt'Zui' y. <» 'i.-.i-U' ■=. M.iMly. 

c«^T.k . :j •--;";y: K' ■.•■>■,■■. iiov.ra'-aja 

i:;«rj*. z ; ji- iv. ►. :i < 7.h I. 'kh. 

'ł.'VO-l-i ■'..-■•:• T= i:'''^ii«'. iii':i.a-jo- 
!!♦-< i;jii::'i: i .■•»^ : z |i?Z'.i nauk 
jł.iz" ViJ 7'- »Ł-i'.. --. u'''>dny. 
^:^::; .' \ >.■ i ■.' ^ ^. '-/;•. -;;fj. = o <'Z<o- 
\. . t ■ '\-..i :V ?A 1 ri".e 



58 



Łaclia — Łachciwy 



go« Rozpr. Xli, 95. »Ty, łachu!* 
Alen. VI, 662. || .Łacha ż. = 
suknia siara, uhranie zużyte, łach- 
man* PoW. 44. Kam. 86. || >Ła- 
cha = wyraz pogardliwy na ko- 
bietę gadatliwą* Ust. od Lidy. 
II »Łachy = stare szmaty, ubra- 
nie* Zb.I. 20, Tvg. ilustr. ser. 2, 
n" 110. Zb. VIII," 252. Spr. V, 
113. Krak. IV, 117, n^ 45. .Ko- 
biely 'umurzyły się' sadzami i po- 
przeslrąjały w najstraszniejsze ła- 
chy (stare suknie >Pozn. II, 195, n^ 
2. II >Łachy = rzeczy, szaty (na- 
wet porządne)* Zb. I, 27. »Ła- 
chy = odzież: 'Ledwiem łachy 
wdział, musiałem iść'* ib. 45. Toż 
ib. U, 240. Rozpr. X, 287. •Ła- 
ch f = rzeczy; ubranie* Derd. 
136. >Z piasku łachf so otrze- 
pał* ib. 70. Wisła II. 16. Wrześ. 
12. Pr. lii. IV, 215. Rozpr. XVII, 
43. >Łachv = szatv (np. wesel- 
ne)* Spr. iv, 324: 'V, 374. lldz. 
Rozpr. XXVI, 382. .Królewicz 
ubrał się w łachy świniarza* Bar. 
182. >Łaciiy = rzeczy do ubra- 
nia 'chłopskie' (męskie), a. 'szma- 
ty' kohiecc* Kuj, I, 63. 148. 
»Pizohrala ja^ w in-^zc łachy* ib. 
120. *Pod łachami żydowskiemi* 
Bar. 17. »(\V skrzyni) było sićko: 
łachy, piuiądzc* Zb. V, 262, n« 
63. 'Ihiór mężczyzn, jak kobiet, 
nazywają 'lachami' •= Pozn. II. 334. 
»Łafhv woM-Ino* Aiatyii^ Z ust 
huiii. 12. > Drzeć lachy* (niszczyć 
odzież) l\)zu. VI. 33. >Zcrzucil 
swoje łachy, a ohlik sic w tojro 
chłopa^ Zb. XI. 77. >Po(i;*ir na 
suhic o ]r\i)cr \v>^v>tkic lai-hv« 
Cholrh. 1. 120. »Xic^ mam., ża- 
dnych lachów {=z= 'ihraiiia)- l»U(i. 
8."). BoLMiiki.. piorą kijankami 
swe '!;'ichv' ( :=r hicii/ncK \Vi>la 
VII. 10 i. Kazał lach\" dać jak- 
naj|»{»rz()nmi«'j-c » ("lisz. 1. 129. 
»Ła<-hv ko>ci<*inc ( = świąteczne)* 



ib. 223, n" 171. »Dwa Jachy star- 
gane I to niewyprane* Zb. XV, 
56, n^ 17, zwr. 4. || » Suknie 
stare, zużyte lub podarte zowią 
się 7achy', 'łachmany', 'łaczyska'* 
(może 'łaszyska'? K.) Pozn. I, 62. 
Por. Ł a c h o I y. II »Łaszek* : »Dać 
(koszulę) fraszka. Cóż, gdy nie 
mam z niej łaszka* Kłosy VIII, 
327. » Trzeba kwaterkę jęczmie- 
nia obwinąć w biały ła.szek..* Zb. 
III, 27, n^ 40. » Piana (umarłe- 
go), zachowana w łaszku* ib 31, 
n® 77. 

Łacha = » odnoga rzeki..* O. » Głó- 
wne koryto Wi.sły nazywają 'sa- 
micą', a każdą odnogę i boczne 
ramię 'łacha' Wi-^ła VI, 507, »Ła- 
cha = odnoga rzeki* Zb. II, 8. 

Łacha p. Łach ań. 

Ł achać = > robić pilno łach łach 
łach* Zb. VIII, 252. »Łachać = 
biegać, latać bez celu: 'Łachds, 
beslvjo, łachas i nie mozes sie 
nałachać'* Pr. fil. IV, 214. || .Ła- 
chać się = |)obierać się [n świń)* 
Zb. I. 20. Toż i > Świnia .się po- 
łachała* Kuj. II, 272. Spr. V, 113. 

Ł a eh a j e k >a. Łachawiec a. Łacha- 
wnik = ł)olctus cervinus« (iie.sz. 
53. Por. Ł a c h a n i e. 

Ł a c li a n i e = zapewne popęd płcio- 
wy u świii, j)or. Łacha ć się: 
»(irzyb na lachanie = boletus 
ccrvinns€ Ciosz. 30. Por. Ła- 
c h ajo k. 

Łach a n y p. Ł o c h y n i a. 

Ł a c h a u: • Śmiclanę wlewają w garn- 
ki i w 'lachame' (donice)* Maz. 
V, 27. >Łacha(ń) = mi^a, pa- 
ncw. cza-za t). >Łachania = bryt- 
fanna- n^ij) >Łachanl\a* = na- 
czynie (Ircwniaiic. miedniczka Cze- 
czi»l Pio-nki VI. 80. || Łochania* 
^— duża nic<-ka .Maz. V, 48. 
Cznik. 

Ł a c h c i w V -- V !akoinv* Pr. Iii. IV, 
21 i 



Łachila — Łączny 



59 



Łach i ta = » nędzarz, ubogi, że- 
brak* Spr. V, 113. 

Łachman: > Łachman = przezwi- 
sko obelżywe* IJdz. » Dałaś ranie, 
matko, Za tego łachmana.. Łach- 
man graje i tańcuje..* Pozn. IV, 
234, n° 449. || .Łachmany* = 
odzież wszelka* Zb. I, 80. || »Łach- 
manisko*: »Frzyszed obdarty, 
w łacbmaniskach* Kuj. I, 152. 

Łachmanda=l, »nicpuń 2, wę- 
drowny handlara szmatami* Spr. 

IV, 306: V, 374. 
Łachmanina: » Lepsza na mnie 

łachmanina. Niż na tobie żupa- 
nina* Wójc. II. 220, n° 37. .Ku- 
pił sobie łokieć sukna na łach- 
maninę* Pozn. IV, 269, n'^ 519. 

Łach my tek »a. Połetek = rze- 
mieślnik miejski* Piatk. >Łach- 
mitek = mieszczanin, chodzący 
w surducie* Pr. fil. V, 783. 
II »Łaehmytka = dziewczyna a. 
kobieta, moralnie zszargana* Osip. 
•Łachmytka* = szurt^ol list. 
z Litwy. 

Łach o tac = ^łaskotać, łcichłać: 
'Łachoce my w piersiaeir* Pr. fil. 

V, 783. »Łachła(: = łechlać, ła- 
skołać. 'Łaohcjicy' = łochtiiwy, 
łaskotliwy* Krasn. ^U)5. Por. Łe- 
c h t a ć. 

Łacłiotnio = * bardzo mało cze- 
go.ś: 'Łaeholnie mi dali óny ma- 
ki'* Spr. V, 374. 

Ł a c h u t y = > gałgan y, zno-zone 
ubranie: wogólo iibranie< Pnrcz. 
Por. Ła oh. 

Łach tac p. Łarhotać, Łech- 
t a ć. 

Łachtyga =^ >(iierzadnira« Tst. 
z Łomżyńskiego 

Łachuder = >ol)erwani('(<; Pr. fil. 
IV, 215. II >Ła<hudra< m. i ż. = 
szurgot, oberwaniec IJsI. z Litwy. 

Łacia: »l](jginki... koło Kij nazywają 
się: 'Ciacia'. 'Łacia' i Łii|)-cup- 
cup-[)o-dro(ize'« /b. IX, ńH. 



Łaciak i = > nazwa kartofli nie- 
zgrabnych z naroślami, toż, co 
Vapy'*^ Pr. fil. V, 973. .Kartofle 
'moręgi' n)ają paski fjoletowe i bia- 
łe wewnątra, pod Warszawą zwa- 
ne 'łaciaki', nibv 'w łaty'* Kai. 
I, 46. 

Łacia Sty = .plamisty, 'biedzasty'* 
Ust. od Lublina. »Łaciasty koń, 
wół itd. = pstrok, w łaty białe 
a. ciemne* Osip. O. || .Łaciaty*: 
.Łaciaty piesek* Wisła VI, 201, 
n'^ 4. 

Łacić = .pobijać krokwie łatami* 
O. Pr. fil. IV, 839. Krak. 1, 152. 
.Jak spód zakładają (= gdy za- 
kładają 'przyciesi' pod nowy dom), 
to jeś i pić dają: Jak krokwiami 
łacą, (= gdy ze starego co sta- 
wiają, tj. jeżeli stare krokwie ob- 
cinają i na nowo używają do bu- 
dowy), to dj&błami płaca* Zb. 



VII, 

Ł a c i II : 



101, 
ki: 



nV86. 



.tanio* Pr. fil. V, 783. 
> łatwo: Łacno |)ejdzić, 

zrobić'* Spr. V, 113. 
.łani* Hozpr. XII, 95. 

zacne, nie jest łacne* 
n*' 94. »Na łacnej kupi 
24, n^' 



• Łacieiiska skoła* Święt. 
398. n^ 40. .Łacyń.ski* Hozpr 
XII, 10. 

Łacnie = 

Łacno = 
ale cięży 

Łacny = 
> Co jest 
Cinc. 8, 

nAjryctilij sic oszydzi* ib 
518. 

Łacucli = .nneszczanin. lo ^amo, 
co 'łvk' w innych stronach* Wi- 
.<ła i 153. 

Ł a c w - p. Ł a t w -. 

Łączny = .(o bydlętach) nicna- 
pa^zony* O. » Łacny = chudy, 
cienki, n'c-yty: 'Krowy powracają 
łacne z |>astwiska'« Zb. I. 45. 
>W Oświecim>kieni dfjtad mówią: 
'bydło łacne' = głodne, niepa-^io- 
ne* Rocznik Towarz. [)rzyj nauk 
Pozn. VIL li). »Łac[iy = głodny, 
łakną(!V (o bydlęciu, czasami o czło- 
wieku)* Krak. IV. 311. v Ciele 



60 



Ład — Ładować 



zawdy latMie* Święt. 035. »Ła- 
eny = głodny* ib. 702. Toż 
l'dz. »Łai?ny = jr^odny. łakomy: 
'Ja twoi bryi nie łacny' « Spr, V, 
374. » Bydło., łacne do cłiałupy 
pi-zysło* Zb. V, 248, n^ 51. 

Ład: »Jak padnie ład* = gdy się 
zdarzy Kani. 58. > Pchnąłbym po 
w '.dkę parobka, jeśliby mi .sa- 
ni en ni nie w ład padło = jeże- 
libyni nie miał czasn« ib. 104. 
»'\Ve wad' = w ład: 'Jakosi ci 
to we wad nie idzie' « Rozpr. VIII, 
205. II .'Na dobry ład' = na 
dobrą sprawę, właściwie, wedle 
sprawiedliwości Ust. z Litwy. 

Ładan = mirra O. >Ładanem ka- 
dzą, w cerkwi w czasie nabożeń- 
stwa. Wi.-aa IV, 686. .Nakadziła 
w chacie ładanem* Zb. III, 93, 
n® 17. >Poślem na ładan i świe- 
ce* J. R. Zaleski Czajki. 

Ł a d n i c a : » Siadajze, siadaj, chociaż 
nie ładnica, Ryle była z ciebie 
dobra rołx»tnica« Kai. I, 133, n^ 
82. 

Ładnie się: » Chociaż ja nie ładna. 
Pójdę za ładnego: Będziemy się 
ładnieć Jedno od drugiego* Tvg. 
ilu^lr. 1. XII. 27. 

Ł a d nie i Ł a d no: * Nawrócę ci 
trzody, Ale mi musisz dać Ła- 
dnie gęby przody* Rog. n® 81. 
> Ładno na świecie* Rozpr. VIII, 
134. > Będę Jasie przeglądała, Cy 
mi l>ędzie łaiiiio* Sand. 45, n® 
39. iJib. I, 223. u^ 288. > Stra- 
ciłem i radJo. Co orało ładno* ib. 
46, n*^ 41. »Ładnu ci będzie, Ma- 
rysiu, Jakci przyjdzie wstępna 
środa* ib. 69, n'* 72. » Śpiewać 
i» >okole [iy o dzierku\ kieily się 
Si^»b*»ika pali, to nie ładno* ib. 
113. » Ładno to wygląda* Kam. 
7. •Ładui* rhoduir>z kwiateiiki* 
ib. i;«3. 'Ładno ci na ipoj war- 
kvH- i»;»trzvr* Rad. 1, 170. n*^ 157. 



• Odziała się w prześciradło, Py- 
tała się, cy i ładno* ib. U, 10, 
n^ 19. »Ładnobym je (sieroty) 
myła I letko cze.sała* ib. 88, n^ 
182, zwr. 16. »Patrzaj.. jak to 
ładno* Łęez. 207, n^ 411. »Ma- 
rysi ładno będzie* (w czepcu) 
Lub. I, 246, n^ 384. » Muzyczka, 
ładno grasz* ib. II, 47, n^ 137. 

• Napatrzcie się., jak to chodzi 
ładno* Pr. fil. V, 783. Por. Nie 
ładno. II »Ładniuśko*: •Nau- 
czył się kosić ładniuśko żyto* 
Kam. 64. || »Ładnieńce = bar- 
dzo ładnie* Zb. XIV, 33. Toż Udz. 

Ładny = » dorosły : 'Dziewczyna 
ładna, bo już na wieczornice i do 
karczmy uczęszcza*. 'Już ładny 
bvł chłopiec, gdv umarł'* Roczn. 
212. Toż Zb. I, 71. »Tego chło- 
pca kocham, co ładny na pysku* 
Was. 162, n® 75. Por. Wesele 
w przytoczeniu ze Zb. XIII, 171. 
II »Ładnieriki* Udz. 

Łado: »0 Łado, Łado, za offródeń- 
kiem dyle..* Wisła VII, 688-89. 

• Oj Łado, Ładv>, drużebka z we- 
selem!* ib. 697. •Rozplećże mi, 
tatuleńku, Oj ładoj, ładoj, jeszcze 
z raz!* •Wisła IV. 97. >Łado!< 
przvśpiew Wójc. II, 72. 75. Chełm. 
I, 307, n'' 275. 334, n« 361. 
Lub. I. 139. 155, n^^ 88. 169, 
nO 132. 1^8. n'' 167. 201, n^ 
206. 206-207. 213, n<> 255. 

• Lelum Ładum!* 219, n« 272, 
273. 220. n'' 277. 221. n» 279 
(»wieii»m łado!*). 225, n« 299. 
237, n^' 343. 244. n^ 376. 

Ładować = irotować, przyrządzać: 

• W-^ytko po pańsku ładuje u się 
w doma« Kam. 83. »Matasek po- 
biegł w<zyćki» ładować panu do 
inizienia* ib. 177. »Wesiela go- 
dzina, a bidy wiek: Ładuj sobie^ 
.Mary> di»brY .'eb* Kozi. 124 n^ 
56. Rad I. 222. n' 3m5. »Wieprz* 



Ładować — Łagięzić. 



6i 



kowi gos[)odyni ładuje szaflik z kar- 
toflami* ib. 370 » Ładowny (za- 
pewne pomyłkowo, zainiasl 'łado- 
wany', bo tak stoi w przykładzie 
K.)= przygotowany, przyrządzony: 
»Nie mam nic ładowanego, to nie 
mogę iść do kościoła « Zb. II, 
248. »(Noe) nie pedał, na co tę 
wielga skrzyni«» (arkę) ładnje« Zb. 
Vn, 110, no 12. Kłosy VII, 79. 
Chądzyński Hist.-stat. opisy I, 120. 
Rozpr.' VIII. 222. 229. '.Zbójca 
każe wieczerzę ładować* Kieł. II, 
138, zwr. 38. »Każe sobie łado- 
wać pieczenie* ib. 243. »Pan 
starosta sto złotych ładuje* Rad. 

I, 153, n^ 121. »Ładujze, Kasiu- 
niu. Da ćłyry podusecki* I, 234, 
D^ 349. > Ładować = przyspo- 
sobić, przyrządzić co: 'Naładuj do 
stołu!'* Rad.' I, 302. Lis. Udz. 
»Ładować = szykować, porząd- 
kować, ustawiać, narządzać, przy- 
gotować: 'Ładuje już kawę'* Lub. 

II, 211. >Nie trzeba nam się dzi- 
wować. Tylko nam jeść, pić ła- 
dować* Lub. I 200. n^ 201. 206, 
n° 230. >Ładować (lub 'modero- 
wać') naprawić, przysposobić sprzęt 
jakiś* Maz. V, 35. >Ładuj, matko, 
skrzynię!* ib. 229, n^ 194. .Go- 
spodyni ładuje postni k = przy- 
gotowuje obiad wilijny* Matyas 
Wilja, 4. .Niechaj (matuleńka) 
wiano ładuje* ł^le^zcz. 53, zwr. 
12. .iWatuIeńka kij ładuje, Kary 
nie ujdę!* ib. 212, n<> 3. .Matka 
ładuje roś na wesele* VVi.sła IX. 
243. .Ładować = poprawiać, re- 
parować* Czark. .Ładować = 
kłaść do czego, jeść* (V K.) Rozpr. 
XI, 185. IX, 209. II .Lądować 
= ładować* Ram. 90. || .Ładować 
= nabijać*: .Powiem... jak się 
strzyla i ładuje* Święt. 235. || 
•Ładować się = gotować się, 
szykować .się* Sand. 263. .Ła- 
dujcie sie na wesiele!* Ust. od 



Kozienic. .Ładować się = dobrze 
składać się i gotować się do czego* 
Pleszcz. 36. .Ładuj się na spacer !« 
Rad. I, 302. > 'Ładowanie się' = za- 
opatrzenie się (obhibieńców) w in- 
wentarz gospodarski* Przem. 89. 

Ładuga = ładunek: .Bryg o 600 
beczkacli ładugi* Wiśniowski Au- 
stralja, sir. 433. 

Ładun: .Padalca zowią 'ładunem', 
bo strzelba nim nabita 'wyprawia 
się', lub też nigdy nie chvbi* Zb. 
V, 151, n<> 1. ' 

Ładunek: .Ladónk* Ram. 90. 

Ł ad y c h a, .Ładyska = garnek bez 
ucha (gładki) na nabiał* Pr. fil. 
IV, 839. .Ładvszka = dzieżka* 
ib. V, 784. Por. Gładysz. 

Ładzić = przygotowywać, przyspo- 
sabiać, porządkować* Zb. I, 71. 
.Dali do nas wognia z harmat 
i na trzeci ładzili* Kam. 34. || 
.Ładzić* = przystojnym być, 
wypadać: .Mnie samej to nie ła- 
dzi tak szpacerować bez ulicę przez 
znajomych* Snieżko-Zapolska. || 
•Ładzić się = żyć w zgodzie: 
'Ładźcie sie tam, jak możecie'* 
Czark. 

Laga: .Chały = ubranie nędzne... 
por. 'łaga'* Pobł. 128. 

Łagas = .łazęga, włóczęga* Pobł. 
44. Ram. 86. .Łagas = włóczęga, 
obdartus* Pr. fil. V. 784. .Ła- 
gas = objeżyświat, oberwaniec, 
niepewne indywidyuum* Spr. V, 
136. .Łagas = próżniak* Parcz. 
• Łagas a. Łazęga = włóczęga* 
Mil. .Wyleganiec = łagas, znaj- 
dek* Roezn. towarz. przyj, nauk 
Poznańs. VII, 83. 

Łagiew .baryłka* Goszcz. 132. || 
•Łagiewka = cebrzyk na mleko* 
Cer. 

Łagiewniki: .Łagiewniccy to smar- 
kacze* Pozn. V, 95, nO 180. 

Łagięzić = .łaszczyć się, przy- 
pochlebiać* Pr. fil. IV, 839. 



62 



Łagodliwy — Łakomy. 



Ł a ^ o d I i w y : » Jej słówka lagodliwe 
w swojem sercu chowani* Wisła 
IV, 811, no 37. TożMaz. II, 122, 
n^ 27(>. 

Łagodzić = » przygotowywać « O. 
» Łagodzić = przygotować; po- 
prawić: 'Złagodzić kąpiel'. Trzy 
łagodzić siedzenie'. 'Złagodzić za- 
mek' = poprawić zepsuty* Roczn. 
212. »Łagodzą i zapalają łucz- 
nice (pochodnie)* Witw. 111. || 
• Łagodzić się = przygotowywać 
się, szykować się: 'Łagodzili się 
do jakiejś wyprawy* Bar. 224. 

Łagowy: »Sopiałki... robią z wierzb... 
czasem lipowe, laskowe lub ła- 
gowe (z łoziny)* Wójc. II, 336, ods. 

Lagun = »ligary, podkłady pod 
podłogę a. pod co innego* Kuj. 
I, 78. 272. Por. O. 

Łahun = >naczynie drewniane 
w kształcie beczki, z dwoma dna- 
mi, rozmaitej wielkości, z otworem 
u wierzchu do odpływu wódki 
dystylującej się, uży^'ane w go- 
rzelniach* O. Spotykałem na Li- 
twie takież naczynia na mleko K. 

Ł a i s I y = » czarny* L. p. w. Najesty. 

Łajać: » Łajać = szczekać, beczeć: 
'Pies, kuoza łaje'* Hilf. 170. Pies 
zaczii barzo łajać* ib. 149, n** 57. 
»Psf lAjali* ib. 96. » Łajać = 
szczekać (w Pomorsce)* Pobł. 44. 
II »Łać = łajać* Rozpr, XII, 28. 
67. »'Łajenr = łaję. 'Łaty' = 
łajany* Rozpr. Xli, 64, 67. »'Łali' 
= łajali* ib. 71. Por. Pozpr. XVII, 
66 p, w. Tlić. II »Łajać« komu: 
»Mama mi łiili* Rozpr. XII, 71. 
» Łajała niecierpliwości mężow- 
skiej* Pozn. VI, 285. II »Łajać* 
na: »Baba na mnie łajać* (za- 
częłam Krak. I, 276. »Matuś na 
mnie łajała* Zb. IV, 235. »Ja na 
nią łajała* Pozn. IV, 237, no 459, 
zwr. r>. >r.lioiał na cię łajać* Maz. 
III. 302, n° 442. >Na zonke ła- 



je* Zb. XII, 166. »Na nich (na 
córki) matki łają* Lub. I, 284. 

Łajba = rodzaj statku wodnego 
Tyszkiewicz Wilja, 36. 

Łajdak: »Lejdak* Hilf. 171. || »Łaj- 
duś* Cisz. I, 255. || >Łajduó = 
łajdak* Pr. fil. V, 784. Na Li- 
twie słyszałem 'łajdunio\ czasami 
'łajdemus' K. 

Łajka = »zamsz, jercha* Pr. fil. 
IV, 839. Por. Ircha. 

Łaj ko w ać = » zszywać futro z ka- 
wałków* Pr. fil. IV, 839. Por. 
I r c h o w a ć. 

Łajnie = »cacare: 'Mam takiego 
konia, co mi samem śrvbłem łajni'* 
Pr. fil. V, 784. 

Łajno: »Łajno białe = alb. graec. 
(cale. phosph.)* Ciesz. 53. »Łajno 
czarcie = asa foetida* ib. »Łaj- 
no psie = album graecum* ib. 
• Świńskie łajno (roślina)... lek od 
spazmów...* Pleszcz. 132. Por. 
Czarci. 

Łaj ta (zamiast *hajta) = obława* 
Spr. V, 113. Por. Aj ta. 

Ł a k n o : > W Łaknie chleba braknie* 
Kuj. II, 266. 

Łagów: » Bez łagowskie pole* Kieł. 
II, 207. 

Łakoć ki = » łakocie, łakotki* Pr. 
fil. IV, 839. 

Łakom ość = łakomstwo: > Zjadło 
się nie tyla z potrzeby, ile z ła- 
komości* Doman. »Łakomość go 
ogarnęła* Pozn. VI, 139. •iaiko- 
moś = łakomstwo * Rozpr. XXVI, 
382. 

Łakomski = łakomiec Ust. od 
Gołaczowa (^Radoms.). 

Ł a k o m s t w o: »Łakumslwo* Chełch. 
I, 25. 

Łakomy = »o przedmiocie szybko 
i łatwo wchodzącym w inny: 'Ła- 
komy góżdż, świder'. 'Łakoma 
śruba'* Pr. fil, V, 784. >Łakomny 
== łakomy* Zb. VIII, 252. 



Łakota — Łanwa. 



63 



ŁakoŁa: >Co uzbija łakota, to po- 
żyje lichota* (== co uzbiera ła- 
komy, to strwoni lichy) . Zb. VII, 
102, n° 93. 

Łałownik = jeden ze śpiewaków 
wiejskich, obchodzących dwory 
w drugi dzień Wielkiejnocy w Wi- 
leńskiem. Mówią o nich, że *ła- 
tu'yą\ Ust. z Litwy. Por. 'piec ła- 
łóm' Zb. V, 8. n^ 174. 

Łamać = (o zającu) bałamucić 
charty. Przyj, ludu VI, 111. .Ła- 
niać = przyuczać psy do 'łama- 
nia' Ij. do zabijania niedźwiedzia* 
Pr. fil. V, 784. >Ptak 'łamie' = 
chwyta innego ptaka* Przyj. luda 

VI, 126. » Różdżka... z drzewa ła- 
miona* Zb. II, 19, n^ 7. »Nie 
łamij się, kalinowy moście!* Wisła 

VII, 697. II .Łomać*: ^Heretycy... 
Baiasy łomali. Gonty przebijali* 
Zb. IV, 84, no 3. »Łomie* (roz- 
maryjon) Kieł. I, 101, n^ 131, 
zwr. 6. > Płoty łomią* Rad. II, 
50. *Nie trza lelii łoraać* Lub. I, 
192, n^ 175. zwr. 8. »Łąmac« 
Derd. 28. || > Ojciec rękami ła- 
mał* Rog. n^ 59. » Rękami ła- 
mała* ib. n^ 133. »Idądusepła- 
kające, Swemi rękami łamające* 
Zb.'lV, 88, n^ 8. Por. Łomać. 

Łamaga= » ułomny, garbaty * Parcz. 

Łamanie: >Łamanie kości = reu- 
matyzm* Osip. »Łomanie w ko- 
lanie* Fed. 182, no 111. Toż 
Zb. II, 36, n« 2, zwr. 9. 

Łamanka = »cierlica* Pr. fil. IV, 
215. »Łaraanka = cierlica do 
lnu o pojedynczym mieczu * ib. V, 
784. Por. Ł a m k a. 

Łamańce »a. Osuski = suche 
ciastka do maku, zwłaszcza przy 
wieczerzy wigilijnej* Pr. fil. IV, 
839. Toż Ust. z Litwy. ^Łamańce 
= łazanki z miodem i makiem* 
Wisła VIII, 150 n« 18. 

Ł a m i g n a t : »Łamignat = człowiek 



silny, mogący niby łamać kości* 
Ram'. 87. ' 

Łamisz = » wyrostek a. parobczak 
wysoki, ale nieforemny* Pobł. 44. 
Toż Ram. 87. 

Łamka = > cierlica, przyrząd do 
łamania lnu* Pr. fil. V, 784. Por. 
Ł a mank a. 

Łamy = > zgięte ku ziemi gałęzie 
drzew, cliróst* Parcz 

Łamzak = ^szubrawiec; żyd zmi- 
zerowany i biedny* Oi^ip. 

Łan: »Łimiec = łan* Rozpr. XXVI, 
382. II »Trzebaż do Gdańska; Ale 
komu siedzieć w domu, Pilnować 
łańska (łana)* Maz. I, 241, zwr. 3. 

Łandyga = » próżniak* Spr. V, 
374. Por. Przełandydżyć. 

Łandzić = »z płaczem szukać, 
prosić* Pauli, 75. Por. Landzić. 

Łania: »Łania = nazwa krowy* 
Rozpr. XII, 76. || »Łań*: »Łań 
go (ś. Onufrego) karmiła* Lub. II, 
15, zwr. 3. Por. Łan o eh a. || 
»Łańka*: >Łania chodziła... z tą 
łańką radbych szedł* Rog. n<^ 275. 

> Konie... jak Janki (łanie) wierz- 
gają* Aten. VI, 628. 

Łania: »W Łani jest chleb nako- 
pani* Kuj. II, 266. 

Łanić: »Łanią len i czyszczą* lloff. 
71. 

Łanocha = krowa: »Już swoje 
łanochy napa.sem do woli* Zb. 
X, 174. Por. Łania. 

Łanowy = oficjalista wiejski: 

> Ważną jest rzeczą, aby był po- 
między niemi ('ratajami') starszy, 
odpowiedzialny przed 'łanowym* 
za nieporządną orkę* Krak. I, 
347. 

Łanwa: » Sztylwaga, u nas 'łanwa'* 
Chełm. I, 104. »Łanwy = łyko- 
we a. żelazne wici, łączące oś 
z orczykiem* Pr. fil. V, 784. 
»Stelwaga z harcami i łanwiami* 
Lub. I, 87. 



64 



Łańcuch — Łapa. 



Łańcuch: »Łaicuch« Zb. IV, 89. 
Wisła VI, 492. Toż Ust. z Ja- 
worza. II »Leńcuch« Rozpr. IX, 
302, Opól. 1 . » Lyńcuch a. leńcuch « 
Risk. 23. > Leńcuch a. lińcuch 
ih. 30. » Leńcuch* Hilf. 17L .Na 
lencuchu* Cen. 91. Pr. (11. V, 
780. Krasn. 305. » Leńcuch* 
Ram. 91. II >Lejcuch* Pr. fil. IV. 
214. II »Łyńcuch« Derd. 106. || 
> Łańcuch* Zb. IX, 249. Spr. IV, 
25. Rozpr. XII, 37. || »Łańcugc 
Pr. fil. IV^ 215. II >Lańcusekt 
Spr. IV, 25. II »Łajcusek* Święt. 
403, no 42. || »Lejcu.szek« Pr. 
fil. V, 780. II >Łańcuh a. Łan- 
cuh, Łańcużek a. Łancużek* Ust. 
z Litwy. II » Kołnierz z 'łańcu- 
szkiem' (ozdoba)* Lub. I, 40, n^ 8. 

Łańcużnik = kajdan iarz, zbro- 
dniarz Ust. z Litwy. .Leńcusznik 
= łańcusznik = człowiek pso- 
tny, któregoby trzeba na łańcuchu 
trzymać, a. który jakby się ze- 
rwał z łańcucha* (raczej taki, któ- 
ryby powinien być skuty w łań- 
cuchy, kajdany K.) Krasn. 305. 

Łań t uch = »flądra, klępa. szurgot* 
Wal. p. t. w. »Łantuch = no- 
sidło z sieci do siana* Ust. z Li- 
twy. (Może = wańtuch, wań- 
tuch? K.). 

Łap! » Gospodyni łap Nawkę i do 
dworu zaprowadziła* Kam. 172. 
»Ona go łap za czuprynę* Kuj. 
I, 326. »Ona go łap za syję* Zb. 
VIII, 320. »Łap matkę za nogi* 
Fed. 103. > Minister hi\) mu pa- 
łas i w nogi* Zb. XI, 91. >Łap 
= porw^ać za co: >Ja łap cymbał 
i chybaj do pola* Hoff. 40. »A tćn 
mu Jap za mieć* Cisz. I, 96. 
»()n go Jap wt^ncas* ib. 186. 
>(Ona) kokota łap, łeb ucidna...* 
ib. 215, n'^ 161. .Piesek łap (lak 
K.) (smoka) za ogon* Zb. XV, 11. 
»Rybak... chyb do wody, łap 
(dziecko)* Cisz. I, ()4. || >Łabas 



go = złapałem go* Pr. fil. UL, 
306. II »Łapces«: »Łapces zard 
kupca, przyprowadził go do mia- 
sta...* Zb. XI, 123. II »Łap-cap, 
łapu-capu, łapas-capas = chwy* 
tanie bezładne w pośpiechu* Pr. 
fil. IV, 839. II .Łapas*: .Zona... 
łapas męża za włosy* Maz. V, 
280, n^ 305, zwr. 5. || .Łapes*: 
.Łapes go czemprędzej* Krak. 
IV, 125. II .Łaps*: .Ziandar łaps... 
wójcika* Zb. VII. 44. .Łaps... 
i prowadzą* ib. 64. Por. Łabas. 
Łapa = .u człowieka wielka ręka 
a. noga* Święt. 702. || .Łapa 
= 1, drag żelazny, rozdwojony 
na końcu, do wydobywania haków, 
wbitych w podkładach kolei że- 
laznej 2, uderzenie w rękę linią: 
'Dostać łapę'. 'Dać łapę'. 'Brać 
łapę'* Pr. fil. V, 784. Drugie 
znaczenie też Ust. z Litwy. || 
.Łapa = koniec, obity blachą, 
u stępy do tłuczenia prosa* Spr. 
IV, 365. II .Łapa = żerdka, pod- 
trzymująca drabinę, za którą za- 
kłada się pasza bydłu w oborach* 
(opis) Chełm. I, 77. || .U białego 
kożucha od 'łap' z tyłu w pasie... 
zwieszają się rzemienne kutasy...* 
Święt. 46. II .Łaba*: .Kocisko 
walnął łabą, to szyba pękła* Zb. V, 
139, n® 18. .Łaby = ręce (pogar- 
dliwie)* Zb. I, 71. Por. Łapcie 
Długołaba. || .Dłapa = łapa« 
Rozpr. XVII, 30. || .Łapy liże = 
uciekł (o zającu)* Przyj, ludu VI, 
11 1. 1 1. Łapka*: .Łapki u rękawów 
kożucha, obłożone futrem* Kłosy 
XIII, 44. .U rękawów (płótnia- 
nek)... przyszyte są 'wyłogi' a. 'łapki' 
sukienne... zapinające się na łiaft- 
kę* Zb. XIV, 22. '.Ząbki (u 'jaś- 
ków')... zakłada się pod 'łapki' 
w dzmrki* Święt. 51. || .Łapka 
żelazna (ii wozu) do łonu, żeby 
kapa mocno tkwiła w osi...* Zb. 
IV, 189, no 6, 34. || .W łapki 



Łapacz — Łapić 



65 



= gra dziecinna* Pr. fil. V. 784. 
• Panny bawią się w łapki* WisJa 
IV, 849. 

Łapacz = » ludzie, dostarczający 
pokątnym pisarzom klijentów z po- 
śród ludu* Wisła VI, 726. •Ła- 
pacz* = agient policyjny, wyszu- 
kujący winnych Ust. z Warszawy. 

Łapaczka = »oWawa na zbójni- 
ków a. zbiegłych rekrulów* Rozpr. 
III, 372. >Łapacka = pogoń, wy- 
ścigi* Święt. 702. > Uciekajcie 
chło[)CY. bu bedzio łapacka* Zb. 
XII. 2Ó5. nO 3. 

Łapać: »Hyby łapać = łowić* Zb. 
I 20. »Łapają. xMaz. III, 267. 
Zejsz. 75. » Zwierz, co inysy łapa* 
Święt. 408, n^ 45. >Jęło go na 
śmiech łapać* Kam. 152. »Łapać 
myślą (przypominać sobie) co pan 
nakazował* ib. 178. > Jak ja zła- 
pię ćwicrtnią na plecy, to wy sie 
łapcie (= chwytajcie się) worka* 
Kuj. I, 183. 

Łapajczyk = »1, stryczek na psy 
2, (ruba.sznie) brzuch* Święt. 702. 

Łapawica = » rękawica wielka* 
Pobł. 134. 

Łapaniu a: »Rola moja, rola na ty 
kopaninie! Załapałem rąckę na ty 
łapaninie* Zb. IV, 178, n^ 381. 

Ł a p a t y (zapewne — - — K.) = na- 
śladowanie biegu wilka. » Łopotu 
a. Łopotach* = toż znaczenie Ust. 
z Litwy. 

Łapawka = » trawa donjowa* : 
»Koń kmiecy szczypie łapawkę 
koło płola* Zb. I, 20. »Łapawka 
= pierwsza trawa, wyrosła na 
wiosnę po łąkach, w^odą zalanych* 
Pozn. V, 183, ods. f. » Łapawka 
= pierwsza trawa na wiosnę (od 
Gniezna)* Pr. fil. V, 784. 

Łapcia m. = kot w zagadce: »Cy 
jes łapcia w domu?* Cisz. I, 
358, no 413. 

Łapcie »a. Łycaki = obuwiezłyka 
lipowego a. wierzbowego* Pr. fil. 

Słownik T. III. 



IV, 839. » Łapcie = toż samo, co 
chodaki* Osip. Łapcie są z łyka, 
a chodaki ze skóry, podobne do 
opanków' Ust. z Litwy. || >Łapcie 
= pogardliwie o mieszczanach* 
Pr. fil. V, 784. II »Łapcie = dłu- 
gie ręce* Święt. 702. Por. Szłap- 
cie. II »Hapeć = pantofel* Pr. 
fil. III, 492. 

Ł a p c i u c h = » 1 , oberwaniec, gał- 
gan, nędznie ubrany człowiek 2, 
złodziej* Pr. fil. V, 784. > Drzwi 
przede mną zamykają, (wołając) 
'To idzie łapciuch !'* Pozn. V, 
76, zwr. 6. 

Ł a f) c z y ć się: »Łapcyć się = ła- 
komić się na co* Pr. fil. V, 784. 
Łabcyć się (lak K.) a. Łapcyć = 
łakomić się: 'Choć bogaty, a łap- 
cył się na skórę zdechłego bydlę- 
cia'* Zb. II, 248. 

Łapczywy: >Łapcywy = chciwy: 
'Łapcywy pieniędzy'* Zb. II, 248. 
»Łapcywy = chciwy, łakomy « 
Spr. V, 113. »Łapciwy = łap- 
czywy* Pr. fil. V, 784! 

Łapialy: »Kura łapiata* Rozpr. X, 
232. 245. 267. 

Ł a p i c a = łapka, półapka Hilf. 1 70. 
Pobł. 134 p. w. Łapiczkarz. >Ła- 
pica = łapka na myszy a. inne 
zwierzęta* Ram. 87. Por. Łap- 
n i c a. 

Łapica (u kontusza): »Śklanneguzy 
z pętlicami I z długiemi łapicami 
Wisa rękawy* Krak. II, 191, zwr. 
6. Taż pieśń: »Z okrutnemi ła- 
picami* Rad. II, 71, zwr. 3. Maz. 
II, 130, zwr. 5. 

Łapiczkarz = > dróciarz Słowak, 
handlujący wyrobami z drótu, 
między innemi i 'łapicami' na my- 
szy* Pobł. 134. » Czarni łapicz- 
karze* Derd. 105. »Łapiczkdrz 
= człowiek, wyrabiający a. sprze- 
dający 'łapice', czyli łapki na 
.szczury, myszy itp.* Ram. 87. 

Łapić = »łapać* Wrześ. 12. »Ła- 

5 



66 



Łapie 



Łaska 



pić = chwytać : 'Bolenie go la- 
pi'« Rozpr. III, 372. »Łapić = 
łapać, schwytać : 'Jak go zła pił, 
tak trzyma'* Krak. IV, 311. Spr. 
V, 374] 348 s. V. Chycić. Sab. 
132. Cer. »Kużdy kwiatuś łapił 
za woczy migotaniem* Kam. 135. 
»Ułaniche jęło na śmiech łapić* 
ib. 153. ' 

Łapie, »Łapie = prędko, wkrótce, 
szybko, żywo, chyżo. 'Niełapie, 
Niełapie' = nieprędko: 'Józek nie- 
łapie przyjdzie'* Krak. IV, 311, 
> Łapie (łopie) = tylko w połą- 
czeniu z przeczeniem: 'Nie łapie' 
= nie łatwo, nie prędko* Zb. I, 
45. » Łapie = wnet, prędko (uży- 
wane jedynie z 'nie'): 'Nie łśpie 
'}A tu przydę' = nie tak wnet 
przyjdę. 'Nie łapie jń to zrobię' 
= nie tak wnet to zrobię* Święt. 
702. »łiapie (,) Nie łapie = łatwo 
(,) nie łatwo* Rozpr. VIII, 229. 
»Łopie = prędko* Pr. (ii. IV, 
215. »Łopie = wcześnie* Fed. 
401. >Łapie piin pojedzie ?= Czy 
prędko...* Jastrz. » Łapie = wnet, 
prędko* Rozpr. XVII, 91. Pr. fil. 
V, 785. »Ona skocyła do swego 
powozu, on za nią co łapie* (= 
prędko) Rad. II, 173. »Nie łapie 
się wyda = nie prędko pójdzie 
za mąż* Udz. 

Ł a p i e n i a a. Ł a p i e n i e = potrawa 
z liści brukwi Ust. z Litwy. Por. 
Ł o p i e n i e. 

Ł a p i k o ń : » W Słoniańskie połaci 
Są chłopcy bogaci, A na hańty 
stronie Sami łapikónie* Zb. XII, 
122, n« 26. 

Ł a p i s k u r a: »Nas rząńca łapiskóra* 
Zb, HI, 18, zwr. 24.'(Może = 'łupi- 
skóra' O.? K.). 

Ł a p n ą e = » porwać, ukraść* Swięt. 
702. »0n... łapnął buch to pierze 
tej inłod>zoj...< Pozn. VI, 13. 

Łapni<*a: >Rattentalle := łapka. 



łapnica na szczury* Mrong. p. w. 
Rattenfalle. Por. Łapica. 

Łapo we a. Łapówka=kuban, pod- 
suwka, rebochem Ust. z Litwy 
i innych okolic. 

Łapownik = biorący łapówki, 
przekupny Ust. z różnych okolic. 
Gazeta* Pols. 1877, no'6, str. 2. 

Łapserdak = »1, chłopak ży- 
dowski 2, niechluj* Święt. »Łap- 
serdak = obdartus* Pr. fil. rV, 
839. >Łapserdak= kapcan, zubo- 
żały* Kolb. 

Łapszy = » Sprowadzający szczę- 
ście...: 'Dąb pod domem niełapsy, 
a lipałap.sa, tj. .szczęśliwa* Pieszcz. 
37. Por. Nieła pszy. 

Łapucha= »znany chwast, plaga ja- 
rzyn; krzyżowa roślina z siarczano- 
żółtym kwiatem : na Mazowszu zwa- 
na 'ognichą', na Kujawach 'łapu- 
chą'* Spr. V, 136. »Łapucha = 
komosa, mącznik lobiedowaly (tak 
K.)* Pobł. 44. >Łapucha = ogni- 
chą* Mil. 

Łapunka = »samotrzask do ła- 
pania ptakówc Spr. IV. 357. 

Łasica: » Gdy ją (łaskę)... łagodnemi 
słowy się zawoła : 'Pani łasia', 
zbliży się i będzie się łasiła...* 
Zb. V, 148, no 43, 2. .Mi« ko- 
nie jak cugowe, krowy jak łasie* 
(może 'jak łanie'? K.) Święt. 344, 
no 22. IJ >Łasięta. Zb. VII, 110, 
nO 10. II >Ła.ska = łasica* Hoff. 
41. Toż Pozn. VI, 90. || .Łaska« 
= nazwa krowy Rozpr. XII, 76. 

Łasij = >wół* Roczn. 212. >Łasij 
= wół, którego grzbiet i wierzch 
wogóle cieumiejszy, spód i pod- 
brzusze jaśniejsze* ib. 246. 

Łaska : »Zrobić coś komuś połasce« 
= z łaski, nie z obowiązku, ani 
z prawa Ust. z Litwy. »Po łasce 
ciebie pro<zę* = dobrN^m słowem, 
bez grDŻby, bez zmuszania Ust. 
z Litwy. II > Chodzić po łasce* 



Łaska — Łata 



67 



= po żebraninie Kaspr. 52. || 
»Łaska« = miłość: »Mój miły... 
pójdź pomóc... Żeby ludzie nie 
rzekli, Naszej łaski nie zwykli, 
Żeś ty jest mój miły« Rog. n® 
467. Toż Kolb. 269, 'n^ 35 e. 

Łaska = > gatunek dzikich kaczek: 
»'Cala czarna, a ma znaczk bia- 
If* Hilf. 170. Por. Łyska. 

Łaskawe: » Za nieboszczyka rodzica 
juże 5iiedział on łaskawem = na 
łaskawym chlebie, wysłużony słu- 
ga « Kam. 128. 

Łaskawizna = dożywocie, chleb 
łaskawy (opis obszerny) Wisła II, 
774-75. 

Łaskawość: » Łaskawością po trzy 
dni odrabiają* Kam. 62 (=z łaski 
dworu). 

Łaskom i Łasko my: » 'Niech pan 
będzie łaskom' = łaskaw. Obok 
'łaskom', używanego w tym wy- 
rażeniu, istnieje fornia 'łaskuomy': 
'Nas leśnica miał łasktiomego (o- 
swojonego) wilka'. 'Łaskuomy jak 
iiowiecka' »Rozpr. VIII, 125. 

Łaskotać i pochodne: > Łoskotać « 
i pochodne Ust. z Litwy. Glin. 1, 181 . 

Łaskotliwy = drażliwy: * Wezyr., 
w tak łaskotliwą a niewdzięczną 
sprawę mieszać się nie chciał* 
Wójcicki Klechdy II. 92. 

Łaskotucha = rusałka, zmora: 
»Wiłkołaki, miauki, łaskotuchy..* 
K. Gliński. 

Łasować= » ściągać, kraść « Pleszcz. 
37. » Lasować = nęcić .-;ię, po- 
żądać gorąco czego: 'Diecko łasuje 
= pragnie ssać piersi, chce po- 
karmu. 'Pies mi złasował mięso' 
= porwał mię.so, gdym się obró- 
cił* Lub. ir, 211. 

Łastawka p. Lastówka. 

Łastrzyca: »Łastrzfca = ryba, 
żyjąca w rzece Łebie, mająca spo- 
dem kolce, półtora cala długa « 
Nadm. 148. 

Łasun ^ »ten, co łasuje* Roczn. 



212. Zb. I, 71. »Łasun*, zwykłe 
'łasun' = łakomy, lubiący coś 
zlizać Ust. z Litwy. 

Łasy = > łakocie* Pr. fil. V, 784. 

Łaszczyć się: »Łascyć się, = 
łakocić się, przymilać się dla ła- 
komstwa: 'Łascy się na więksy 
majątek'* Zb. I, 34. » Jestem sta- 
ra, zęby się kto z młodych na 
nmie łascył = żeby kto z mło- 
dych miał na mnie ochotę* Zb. 
II, 235, Ł. » Biedniejsi na mój 
placek sie łasco* Chełch. II, 101. 
>Łascyć sie = być chciwym: 'Ła- 
scy sie na takie mizerote'* Spr. 
V, 113. Łaszczyć sie = łakomić 
się na coś, zazdrościć* Pr. fil. III, 
306. Por. Jaszczyć się L. 

Łasze w: »Z Łasowa* Zb. IV, 200. 
»Na Łasoskiem polu* Zb. IV, 214. 
»Z Łasowskiego pola* ib. 230. 
>Łasowiaki* ib. 228. 

Laszko w ać = > szukać komu po 
kieszeniach* Rozpr. XII, 95. 

Łaszyć się = łaknąć, pragnąć: 
>Łaszfłeś sie na majątek* Pozn. 
V, 205, no 442, zwr. 2. 

Ł a ś n i a p. L a ś n i a. 

Ł a ś n i e p. Właśnie. 

Łata (na ubraniu): »Łacisko a. Ła- 
cińsko* Zb. I, 7. » Miałeś portczy- 
ska Same łaciska* Pozn. V, 205, 
n° 442, zwr. 8. »Czem się przy- 
kryją?.. Murawski łaciskiem. Brat 
jego papciskiem..* ib. IV, 39, n® 
84, zwr. 4. >Cerwone Jacisko 
skubie w carnem dupisku* (za- 
gadka o ogniu) Cisz. I, 344, n® 
229. II >Łat* m.: > Krowa biała 
z ciemnym łatem na nodze* Snież- 
ko-Zapolska. jj »Łacina<: »Mam 
jedna koszulę, to samą łacinę* 
Pr. fil. V, 783. || .Łata* p. Fu- 
tro wk a. II »Łala = fartuch 
skórzany górników* Pr. fil. V, 
784. II »Łata = (pogardliwe 
przezwisko) gałgan, łapciuch* Pr. 
fil. V, 784. >Wuj = łata, wę- 



68 



Łata 



Ława 



drowczyk* Derd. 138. »Szotomik 
z niniechoin [)rzf.szed za łatami* 
(jl^ałjranaini) ib. (i. *Jd jem.. [){^n 
Czapliński, a nie łala jafei« ib. 21. 
*Tf masz fifę, łaio!< ib. 56. > Ja- 
zem mfslał, że to bogacz, a to 
Jata gola* ib. 125. » Każdego 
w surdiifie . 'łatą' nazywa* Pozn. 
11. 334. »Łałka = człowiek sur- 
dutowy z pretensją do państwa* 
Spr. IV, 306. ^Łałka = (pogar- 
dliwie) pan* Sab. 132. Por. Ła- 
ta ś. II »Łata :=: okucie płozu 
u f)ługa< Bib. Warsz. LXXX, 625. 

Łata (na dachu): »Latf': To latach 
ter.zac' = po dachu biegać* Hilf. 
110. »Łata = żerdź* Osip. »Łata 
= drążek, do którego przytwier- 
dza się .słoma na dachu* Rozpr. 
Xl 185. Pr. fil. IV, 839. || >Łat* 
m. = toż znaczenie Sieni. n° 
121. »Dach.. składa się z łatÓw 
(iz= łat), ])rzybitych gwoździami..* 
Pozn. 11, 90. 

Łata = plaga, uderzenie: > Kilo łat? 
— Pięć, dziesięć..* Zb. XIV, 220, 
n« 5. Por. Łatać, Wyłatać 
(skórę). 

Łatać: »ŁjUać = bić* Rozpr. X, 
287. »Łatać* odmienia się podług 
ki. lll.b* Rozpr. XII, 67. ^Ła- 
tać =1, łoić, wyłoić, obić 2, bić 
łaty w budvnku na krokwiach* 
Spr. V, 371. 

Łataś = >obszar[)aniec, *ni to pan, 
ni to chłoj). ni to Zyd*; prze- 
zwisko mieszczanina* Święł. 702. 
lldz. Por. Łata. 

Łatę da = >łobuz, łajdak * Zb. I, 20. 

Łatędny » korzeń * radix galangae « 
Ciesz. 53. 

Łatędzić się ^= » łajdaczyć, włó- 
czyć się* Zb. I, 20. 

Łatka: »Łatka naczynie na mleko 
z 'czepkiem'* Hst. od ,1. Bystro- 
nia. > 'Skryj się do łatki (naczy- 
nie na mleko), a wyglądaj czyp- 
kiem (dziurką u dołu)', mówią 



człowiekowi nieśmiałemu* Wisła 
VIII, 791, no 1272. Pr. fil. IV, 
284. Por. Lotka. 

Ł a t n i : » Świderek łatni i grabni « 
Pleszcz. 27. Por. Łatniak. 

Łatni a k: »Łatniak = 1, gwóźdź 
do łat na dachu 2, 'drzewi gwoź- 
dzi do łat nie bili, ino świdrem 
wiertali dziury i bukowymi koł- 
kami bili łaty .do krokwi'; świder 
ten zwał się 'łatniak'* Spr. V, 
374. Por. Łatni. 

Ł a t o s z y ć a. Ł o t o s z y ć = bić, 
tuzać Ust. z Litwy. 

Łatuszka »a. Łotuszka = bryt- 
fanna gliniana* (na Litwie) O. 
» Łatuszka z upieczonem prosię- 
ciem* Głiń. IV, 229. 

Łatwiejżeż ( -r) = łatwiej : 

'Łatwiejżeż jemu, co ma miijony' 
Ust. z Litwy. 

Łatwo: »Łacwo* Zb. VII, 36. »Ła- 
cwo a. Łacno* Pr. fil. IV, 839. 
»Łaćwo* Lub. II, 15. >Łaćwio* 
Wisła IX. 228. »Łacwiej* Kieł. 
II, 222. »Łacwo, Łacwićj* Pr. fil. 
V, 783. 

Łatwy: »Łacwy* Śwńęt. 702. »Ła- 
cwy* Pr. fii IV. 903. »Łatwu- 
szt* Ram. 89. 

Ł a t y n d a = gałgan, włóczęga, łap- 
ciuch* Pr. fil. V, 784. »Łatynda 
= biedak* Mil. » Z łatyndy prze- 
robiłam na pana* Snieżko-Zapolska. 

Łatyndać »i Łatyndzić się = 
włóczyć się* Pr. fil. V, 784. 

Ława = kładka: »Ława na rzece* 
Aten. VI, 663. » Ludzie śli bez 
ławę* Zb. V, 221. »Na trzęsawie 
ława^ .Krak. II, 399, n^ 644. 
» Niedaleko wieś ode wsi, Ino bez 
ławy* Pozn. V, 102, n« 199, •Ko- 
niku.. Przeprowadź mnie przez te 
ławy* ib. 137, n° 303. Przyj, 
ludu 1891, str. 100. Zb. XIV, 
120. Spr. V, 374. Rozpr. XXVI, 
372. Wrze.ś. 12. || .Ława = de- 
ska nad szafarnią« Lub. I, 61. 



Ławica — Łazi en. 



B9 



• Zboże kioby ława* Jastrz. 
»Ława = część gninlu ornego 
a. Jakowego wśród lasu w wąwo- 
zie; siad 'Ława Wilemska', *Że- 
umjcka', 'Ława Kura', 'Ława Szu- 
la' ild. W późniejszym czasie 'ła- 
wy* to oznaczały soHy.>lwa« Po- 
łnj. 398. II >Ława = dunura po- 
dłużna przy pogodnym niebie na 
samym kraju horyzontu się uka- 
zująca: 'Ława słoi. ława wscho- 
dzi, to bjtdze dejizcz'« Pobł. 44. 
II »Ława = spust, rodzaj hebhi, 
używanego przez bednarzy* Pr. 
ni.V, 784. Por. Ławica. || >Ław- 
ka = część wozu, w której 
umieszczone są kłonice* Pr. fil. 
V, 784. »Ławka drewniana [u wo- 
zu), na klórej leżv 'kierownik'* 
Zb. VIII, 259. »P'róg a. Ławka 
= kawałek drzewa wzdłuż osi 
między kołami « J. Łoś. || «Ław- 
ka = kładka przez wodę* W^rześ. 
12. Rozpr. Xn, 95. >Ł-iwka = 
most ([u-zez wodę)* Pozn. VI, 84. 
II »Ławka*: »W połowie kadłu- 
ba (żarnowego) jest 'Jawka' (de- 
.ska), w którt\j umocowane jest 
'wrzeciono** Was. 02. || »Ławka 
= deska w kołowrocie, na któ- 
rej ol)rara się walcie, zwany 'chło- 
pakiem** Spr. IV, 365. II •Ła- 
weczka*: »Woda.. w.^zystkie ła- 
weczki zabrała* Rog. n^ 256. 257. 
II >Ławuleczka« : >()nS siedzi 
w ławulecce* (w kościele) Kętrz., 
38. II >Ławsko<: >(Sowa) Usia- 
dła se na ławsku, Kazała grać po 
warszawsku* Kuj. II, 66, n*^ 261. 

Ławica = > hebel hednarski długi 
do wyrobu klepek* Fed. 401. 
Por. Ława. 

Ł a w n i c a = > Stołek do bednarki « 
Pleszcz. 27. 

Łaz: »Łazv = pasiwiska na 'zaręb- 
kach'« Encykl. roln. U, 823. 
» W- październiku j»o okopach i ła-' 
zacłi poczyna się j)olo\vanie szla- 



checkie z Ogary* Tygod. ilustr 1, 
XIV, 163. .Łaz = (u Podhalan) 
miejsce, wyp.alone z zarośli na 
pole* O. Del 83. Goszcz. 130. 
II »Łaz r=r tcle{)anie, cli()d nie- 
dźwiecizia* IV. lii. V. 784. Przvj. 
ludu VI, 111. II *Łazy = kolęda* 
Hoff, 40. II .Łazek = kupka 
drobnego (irzewa do palenia* Cer. 
II »ł'nzki = las wy|)aiony pod 
siew* Cler. 

Łazanki = (żarlobl.) slare. brudne, 
wytłuszczone karty I sł. z Litwy. 

Ł a z a r s t w u = > bieda, nędza* Zb. 
VIII, 252. vDo nieba idą takie 
ł.izarstwo, bez nogi, bez nogi, ta- 
kie do cna bidne* Kuj. I, 177. 

Łazarz o żebraku: >Co to .siedzi 
pod siołem? — A to łazarz nbogi, 
Co -kali<ał na nogi* Rad. II, 56, 
n« 113. 

Ł a z a r z: >Łazarz = roślina spirea* 
Pr. fil. V, 784. 

Ł a z ę g a f a. !> a z ę k a = który łazi 
tam i sam. włóczęga* O. Spr. V, 
113. f^jzpr. XVII. 43. Pleszcz. 37. 
> Tyle jc.-zcze... żebraków, łazęgów, 
kalekłłw... do Poznania przybywa* 
Puzn. I, 271 . »Łazęga ^= włóczęga, 
[)różniak* Zb. I. 2l). >ł.azęga 
= o<*iężaiy ciiód mający, powolny 
lobolnik^ Swięt. 702. »Łazęga 
a. Łazuga :ir= ciejnięga* »Pr. fil. 
IV. 839. II 'Łazęga = włócze- 
nie się, cliodzenie: » Chłopak, ła- 
zęga długa iizn^.jony* Zmor. 28. 
II »Ł:i'^"ni a. Łj^zęga = gatunek 
grochu* Zb. XIV. 26. 

Łazić: >Łazacy (= łażąc = cho- 
dząc) pacierz mówi('-* Domaił. 

Ł a z id ł o =^ * przyrząd do włażenia 
na drzewo: 'Takie 'łazidła', takie 
pazury żelazn*'* Pr. til. V, 785. 

Łazieri := >ptak, który strzeże pie- 
niędzy* CheJcłi. I. na końcu, 
w spisie omyłek druku. >VVe 
dzwiach j(^st taki łazień, co zara 
pana obudzi^ ii). 116. 



Łazisko — Łączyszcze 



Łazisko = » drabina* Pr. fil. IV, 
215. For. Ł azot a. 

Ł a zol a = » drabina* O. Por. Ła- 
zisko. 

Łazówka= » patyki do podpala- 
nia* Cer. Por. Łazek, pod Łaz. 

Łazuch = » pochlebca, skarżyciel, 
nici)oń« Zb. II, 8. 

Łazuga >a. Łazęga= ciemięga* 
Pr. lii. IV, 839. II .Łazuga = 
groch piechota* Pleszcz. 37. Por. 
Łaz u k a. 

Łaznk = > powolny, lecz wytrwały 
robotnik* Osip. >Niedopad. Ła- 
znk = (wyrazy obelżywe u chło- 
paków wiejskich ])od Snwałkiuni) 
o temperamentach powolnych, 
umysłach roztargnionych, o ga- 
piostwie, [)()łączonem z nierozważ- 
nym pośpiechem a. ociężało.ścią, 
rażącą w niowie i czynach* Tyg. 
ilust. 'l, X, 205. 

Ł azu ka = » groch 
fil. V, 785. Por. 
z u g a. 

Lazur- p. Lazur-. 

Ł a z u r a » a. Ł a z ę tr a = 
i-hu* Zb. XIV. 26. 

Ł a z u r e k p. F a r h k a. 

Ł a z u r o w y ; » Lazurowa anylina = 
anilinum (*oeruloum* Cie^z. 54. 
• Lazurowy airament :=r coerulea- 
menluni< ib. » Lazurowy kamyk 
= cu])rum sulfuricum* ib. 

Ł a z V w a ć : > Bez przf łazv hizv wa « 
Maz. III 



tyczkowy* 
L a z ę g a. 



Pr. 
La- 



: gatunek gro- 



91. 



X, 199 
Ł a ź n i a = 



Lazv)war< l\oz[)r. 
do 



>budyn<*k za w>ią 

nu i konopi* ()">ij). 

prze-laz w [itoci*'* H()Zj)r. 

II >Laźniczek- : > I\»co- 
ześ laz:ła do iniiir bi'Z lażuirek?* 
Zb. Xii, 209. u"' 79. 
iża = \'.ż]n o. l"-t. z IjUw. łJoezn. 

2m\ Zb. L 7J. 
;iżoiiv; »\V -lażoiiYm (]o!e* są 
'perki'. ir<lv <h» 'nn»i!it'ly' (h»dany 
je^l łiM-/.ok 1 drzwi, abv w nie 



ruszenia 

Ł a ż n i k := 

in iT-^ 



wleźd można* Pozn. I, 95. »Dół 
koło domu na przechowanie kar- 
tofli wygrzebany i drzwiczkami 
przywarty nazywa się na Pału- 
kach 7ażony dół' (na Kujawach, 
w ziemi Dobrzyńskiej i Chełmiń- 
skiej 'parsk', w Prusach Zach. 
i Wschód, 'wądół')* ii). III, 131. 
II »Łażony* taniec: > Odrzucają 
'chodzonego' ('łażonego', 'powol- 
nego'), rozpoczynając od 'odsibki'* 
Kuj. U, 20 i. »Bywaj;i tańce: 
'chodzone' czyli 'łażone' (powolne 
polonezy) z prł^'dszemi 'smykane- 
mi'* Pozn. Tl, 282, ods. 

Łącki p. Łoń s k i. 

Łącza k = ^łąka na stepie* Roczn. 
212. 

Ląc z ba = » łączenie* Zb. 11, 8. 

Łączek p. Ł(,^k. 

Łączenie = » rozłączenie* fV. fil. 
V, 785. >L;jczonie, To bardzo 
ciężka rzecz! < Kog. n« 419. 420. 

Ł ą c z n y = » człowiek,, pilnujący łąk * 
Pr. iii. V, 785. > Płoty... robią... 
z łoziny, czvli wierzby łącznej* 
Wisła fu, 497. 

Łączyć: » Łęczec = łączyć * H i 1 f. 
170. II »Lącz^x* się = żegnać 
się* Hozpr. XII, 95. »Jagechmy 
sie łacz<'li. Obachmy i)łakali* ib. 
80. Rog. n« 415. 420. 419. Łą- 
eyć sic == rozłączać się, rozdzie- 
lać si^: 'Syn łący sie z ojcem' = 
dzieła się majątkiem* Rpr. V, 374. 
> Kochanie, C«'łż ty pomyślała, Iże 
się ty Ja(zvi- c*li(.'e>zV< Rog. n" 
4U). »L:K-zę się z tym światom* 
Zb. IX. 176. »Jiiż się łarzę z pa- 
nienkami'^ ib. 263. u" 324. > Łą- 
czyć- >ię = ri)zhiizać się, żegnać 
się: 'Tu się sinutnir wnet społem 
łączyli'. Tak lo pismo kończam, 
a s wami ^ię łączam' (zakończe- 
nie lisln ze Szhi^kaW Pr. lii. V, 
7S5. Rozpr. XVII. 43. 

Łą czyś ze ze 7- > część łuku, miej- 
sce, udzie się strzała zakłada* 



Łąg — Łeb 



71 



(myśliw.) Pr. fil. V, 785. || >Łą- 
czfszeze = niezdarny, lichy smyk« 
Ram. 87. Por. Łączek, pod Łęk. 

Łąg: •tąg. 2 pp. łągu = pole równe« 
Rozpr. VIII, 237. >Łęori = Wonią 
na nizinach, paslwiska i łąki nad 
rzekami* Zb. 1, 20. »Łęg = za- 
rośla na łąkach błotnych* Pr. 
fil. IV, 839. » Grunt... tak w łęgu, 
jak i na górach położony* Del. 
63. > Idzie w łęgi, naciął pręci- 
ków* Bar. 185. » Panna codzien- 
nie musiała chodzić w łęgi, by 
uderzyć się pręteu)* ib. || >Łą- 
zek = łęg. rówienka nad poto- 
kiem* Spr. V, 374. Por. Ług. 

Łągi e w p. Łon e w. 

Łąka: >Na jtęt-e* Rozpr. IX, 186. 
»Na ięke* ib 192. »t,ańkóm* 6 
pp. (tak K.) ib. 357. »tiańkem« 
4 pp. ib. 354. »Łonek« 2 pp. Im. 
Ust. z Ulwy. II » Zebrał swoją 
łąkę = sprzątnął swDJe siano* 
Kam. 1()0. >Łnka = rola: 'Mój 
licazda ma pół łąki' = pół roli* 
Huff, 4J. II >Łji(zeczka*: >Wy- 
wiód ją na łąceckę* Pauli, HS. || 
>Łączka<: » Maciek łęckę kosi* 
Ole'-;. 167, n^ 592, jj »Łorieczka* 
= łączka lisi. z Litwy. || >Łą- 
czyna*: ^Na moi JncynM* .śtyry 
koj^y >iana< Zl). XV, 76, ii« 179. 
II »Łączysi<o* : »\V^ braku stopu, 
potrzeba (do chowu stad końskich) 
znacznych obszarów zarośli, łą- 
czysk, błoni* Stawiski Po<zuk. do 
hjislorji rohńctwa kraj. 109 (Gzor- 
1 ński) Szed po łcczfskach nad 
jozorcm* Derd. 7 7. 

Łąka : »Łiczanio* Przcm. 63. n" 84. 

Łąka: »'.\tiądhiico ('łąka' z 'paciorka') 
do otłukiwania konopi < Fed. 8. 

Łą t arz p. Ołtarz 

Łątka = »l. lalka (lzic(!irnia 2. a 
Pohilka r=: agrion^ O. (= jętka, 
p:'nna. la;ka K.). l)ru«„ne znacze- 
nie Ust. z Litwy. II >'Krzyzownice' 
(u wa-^ąga)... wyf)lecione łątkami 



z wierzbiny* Zb. VIII, 260. || 
•Łątka = słup w podwalinie « 
Pleszcz. 37. II » Łątka, Łąteczka 
= pieszczoszka, najmilsze dzie- 
cko* Krak. IV, 311. 

Łążek p. Łęg. 

Łeb: Formy: >W wyrazie 7eb', w 2 
i 6 pp. kładą akcent na u (t. j 
na I zsamogłoskowane K.), więc 
mówią: 'Co ci do ńiojego uba?' 
'Mucha ci siedzi na ubie' Wisła 
I, 148. »W niektórych wsiach 
w okolicy Skały... formy tej 
(o której mowa w i)rzv toczeniu 
powyższym z Wisły I, 148 K.) 
używają przez wszystkie przypadki, 
słyszy się więc 'łub. łuba' i 'jtub, 
. tuba'* Wisła II, 172. >Cieluchy 
zarznyli, ino se Filutek łeby osta- 
wił i jarzmo* Zb, XI, 77. >Łepu 
doAndzieć ni móg* i w odsyłaczu 
3: >Tak zawsze, zamiast 'łba': 
podobnie 'łepem' itd.« Zb. VII, 59. 
>Łyby im widać* Zb. Xl, 77. || 
Znaczenia: >Łcł)* u wozu: »Koło 
ma piastę a. łeb i sprvchv« Krak. 
T, 176, no 30. Toż Źb. "X, 207. 
»Łeb a. piasta a. kłódka* J. Łoś. 
>Koło powstaje ze 'łba', tj. klocka 
bukowego...* Świcl. 10. »Koło ma: 
'łby', sprychy...* Rud. 18. || »'Łeb' 
zjiiniast 'czoh/ Roczn. 212. || 
»Łel) = «rłowa iiiedźwiedzia (my- 
śliws). Pr. fil. V, 785. || »Gra 
w karty zwiuia łeb' a. 'cubek' 
(o[)is)< Wisła III. 605. || »Łeb 
= część wału wiatracznego, prze.; 
którą przechodzą -zmigi* l\\ 365. 
II >'.\;iwó)' kończy się zjrrubie- 
nieni. zwanym 'Ich^ Wi4a VIT, 
291. II »Klo nie npa-ic (zajęcy^., 
hcdzic uo lob nizs^< = utną mu 
ł?!(jwę Zb. V, 255. n" 57. Por. 
(iłowa. II »()no... izra<*lske i)le- 
mnię Ła[)ie i ■łeb na łeb z lorf^ 
zdrznca rym! na zemnię< Derd. 
27. II >Łub = rodz;ij ^Ircwnianej, 
głębokiej balji, z otworem w dnie. 



72 



Łeb- — Łęczyca 



którą przykrywają się kamienie 
młyńskie* Wisła II, 172. Mylne 
objaśnienie: ten 'łub' nie = 7eb\ 
ale brzmi islotnie luW: patrz Łub. 
II » Łebek = eałn-^zka w cblebie* 
lioczn. 212. II »Łe[)ek«: »Wy- 
eion me w łepck* Knj. II, 57. 
Zb. II, 84-, nO 103. Dziekoński 
Wiązania dla wnuków 1874, str. 
163. >Ino mi kup czepek Na mój 
złoty łopek. Zb. VI, 102, n^ 9. 
• Klip cepiec* Da na mój złoty łe- 
piec« Łęcz. 75, n^ 96. || »Po 
łebka(.*b< = powierzcliownie, pią- 
te przez dziesiąte: »Po łebkach 
z nauk zachwycę* Rodoć Piosnki 
i satyry J879, sir. 45 i ind. || 
>Łepeezek«: » Mój dziadek ...miał 
łe[)ecek jak grzybecek* Maz. III, 
296, Zwr. 3. *Kupże mi czepe- 
czek Na mój zloly łepeczek* Zb. 

II, 70. no 72. II .Łbisko*: »Zdech- 
łejijo konia łbisko wstawili* Zb. 

III, 5. 
Łeb- p. Łub-. 

Łebsk i = »spory« Mil. »Łebski = 
cięty, zgrabny* Tdz. Łapski = tęgi, 
mądry < Rozpr. XX, 430. >Łebski 
^= sprytny, zdolny- Spr. V, 113. 
»Łel)ski a. 'godziały' a. 'walny' 
= do^yć wielki >Wi>ła III, 744 
p. w. Godziały. >Na zaloty łep- 
ska. Na żonę nie zda się* Wójc. 
II. 208. » (Drogi) kawałeczek łep- 
ski* Derd. 64. »Tym, co słaną 
po prawicy. Rzecze Rędzia: łeb- 
staś (lak K.) wszyscy « Pozn. IV, 



311, n" 616. 



>Miał król córkę 
taka ładmi bvła, 



bardzo łebsk :i : 

co niepodobno* ib. IV, 115 n^ 24. 
Łebsko = .dużo^ Pr. fil. IV, 215. 

Parcz. 
Ł e cii c i U' y : * On je łechci wy na 

piniatizc (= nie chce płai*ić)* 

Cinc. 29, n" 612. »Łekciwy = 

łapczywy ' Parcz. 
Łe<*hta(*: >Ła«'hla(-, łaskotać. 'Łach- 

cacv' =^ JcchłliwY, la^kotliwYc 



Krasn. 305. »Łechtać = ckiiwid« 
Udz. .Łekcec = łechtad* Hilf. 
171. Por. Łach otać. Łach lad. 

Łeczk p. Łuk. 

Ł e g i e j d a p. L e g i e j d a. 

Łegiri = junak, zuch: »Ej ware, 
łeginiu!* Witw. 14. »Jeden z łe- 
giniów* ib. 21. 

Ł e k c i w y p. Łechci w y. 

Łempa = >duży kawałek chleba a. 
innego jedzenia* Pr. fil. IV, 215, 

Łep - [). Łeb. 

Łepak = » kamień polny wielkości 
głowy* Spr. V, 136. »Łepak* 
nieobj. Rozpr. VIII, 123. || .Łe- 
pak = tęgi łel), dobra głowa* 
O. > Łepak = mający łęgi łeb, 
mądrala, rozumak* Pr. fil. V, 785. 
»Łepak = mądra głowa* Wi.sła 

III, 88. »Łe[)ak* = głowacz Ody- 
seja Siemieńskiego, 290. Kolb. 
Słownik. II »Łe[)ilk = wytrawny 
pijak* lldz. 

Ł e p i e c p. Ł e b. 

Łewcza = luśnia iJst. z Zakopa- 
nego. 

Łeż : > Puścić się na łeż = udać się 
do kłamstwa* Zb. I, 45. >Łez:^ 
kłam, łgarstwo* Pr. fil. IV, 839. 
»Łeż = łgarstwo IIuc, 513. »Łeż 
= kłamstwo: 'Namówił nuiie do 
łży'. 'Łżąniedalek zajdziesz'* Pobł. 
45. II »Łża = kłamstwo* Hilf. 
170. »'Łżą niedalek zandziesz'. 
'Łżą sH nie najesz, a praNvdą sS 
nie uudławi^z* Ram. 89. 

Łębiaki (może = *Głębiaki? K.) 
= nac, liści(» burakowe list. 
z Lidzkiego. 

Łęcina :r= » Rankę* .Mrong. 599. 
Por. Łątka. »Łęciny = łodygi 
ziemniaków* Parcz. »Łęciny = 
łęty, łodygi np. kartofli* Pr. fil. 

IV, 215. »Łęciny = łabędziny* 
Pobł. 135. »Łęciny* kartoflowe 
Busch-Strzelecki |i[)rawa kartofli, 
1 2 2. Por. Ł a b u z i e. Ł ę t o w i n a. 

Łęczyca: »Łęcycki okalu!* Kai. I, 



Łędzie — Łobydzie 



73 



172, n° 180. »Łęcyckiej synkarce* 
Łęcz. 118. »Łęcvcane(ka« Maz. 
II, 13. 238. 

Ł ę d z i e » a. Tylędzie = tępy wierzch 
noża« Pleszcz. 37. 

Łęgi = gibki, giętki (o roślinach, 
wilkach, drzewkach* Po W. 45. 
»Łagi« = też znaczenia Rani. 87. 

Legować: » Legować = ginć, krzy- 
wić, paczyć* Po W. 45. » Ługować* 
= też znaczenia Hani. 87. || 
»Łęgowac ^ę = pnczyć się, wy- 
krzywiać się: 'Deski mokre le- 
gują się' na słońcu'. 'Drzwi z świe- 
żego drzewa 'łęgu ją się' zazwyczaj* 
PoW. 45. »Łag6wac sit = też 
znaczenia i przykłady Ram. 87. 

Legowanie: »Łęgowanie = pa- 
czenie* Pobł. 45. 

Łęgowy: » Piękne i urodzajne pola 
łęgowe* Del. HI. > Grunta cęgowe'* 
= nadrzeczne* Encykl. roin. II, 
823. » Płoty robia^ w miejscowo- 
ściacli łęgowych z łoziny, czyli 
wierzby łącznej* Wi.sła III, 497. 

Łęk =: łuk: » Przebiegłaś ach rychle, 
Jako sd-zała z łęka* Rog. n" 272 
(nie ludowa K.). || »Łęczek«: 
»Łęczk = smyczek* Ililf. 170. 
Pobł. 45. »Ł{tczk = smyczek* 
[{am. 87. || »Łęczek = pałąk 
u ko-izyka* Petr. Por. Łn czy- 
szczę. 

Łęk sza L.: » Łon cza (łącza) = głos 
na woły, aby się łączyły w gro- 
madę, np. po wyf)rzężeniu z płu- 
ga na pastwisko pędzone (z Ku- 
jaw). Hibl. Warsz. LXXX, ()25. 
Knj. I, 59; II, 272. 

Łęt: »Łęty = nać, łodyga wiotka 
ziemniaka* Zb. I, 20. O. »Łęty 
(korłiczvuv) = nać. łodvgi« Pozn. 
I 103.' 

Łę to < i a(może^ Antosia? K.): »Kto 
je (kozy) wygania? — Ta Anto- 
sia, ta, la grzeczna Łętosia* Lip. 
54. 



Ł ę t o w i n a: » Chołoj = łodyga, nać, 
łętowina* Zb. H, 7. 

Łgać z: »Łgac* Roz[)r. IX, 176. 

Łgać: >Łżę« 1 os. Ip. łeraźn. łlilf. 
170. »'Łgać' urabia formy teraź- 
niejszości od osnowy 'łga-'< (więc 
'łgam', 7gas' itd. K.) Ropr. VIII, 
152. »W 'łżeć' (= łgać) ł brzmi 
przed z zupełnie jak u, więc 
'uzes', 'nie użyj' = łże<z, nie 
łżyj* Rozpr. Viil, 205. (Nie po- 
wiedziano nic o pi-zyci.-ku ! K.). 
»'Łgfij' rozkaźnik* Rozpr. Xn, 62. 
»Łgę, łżesz itd.< l-sl. z Litwy. 

Łganka = » kłamstwo: 'Obiecanka 
łganka, a głupiemu radość'* Pr. 
hl. V, 785. 

Ł g a r s t w o = poezja, wiersze: » Prze- 
czftAjta łgarstwo me z [)0cząlku. 
Wszyscy srodze sę dzfwfli zełga- 
nym przfgodąm, A tej poszli łgar- 
stwo dali opowiadać do dóm* 
Derd. 132. 

Łgarz =[>0(»ła: » Własność łgarza* 
(na tylule) Derd. Por. Łgacz. 
Łgu s. Ł y gu s. 

Łgus = »łorarz* Zb. YllI, 252. Pr. 
fil. V, 785. 

Łobaty (o zwierzętach) = mający 
duży łeb r'st. z liii wy. 

Łoboda =i » lebioda* O. Spr. IV, 
306: V, 374. Dy^r. >Łaboda< Wi- 
sła VIII, 141. » Wedle ogroda ro- 
śnie łaboda* Sand. 52. »Wiane- 
czek z łobody* ib. 121. >Gęsi.. 
zbierają łobodę* Pauli, 124. »(ięsi 
łapają łobodę* Maz. III, 267. 
• Wieniec z łobody* Lub. II, 26. 
II > Wedle ogródka r(»śnie łobód- 
ka* Rad. I, 148, n^ 102. 

Łoboś ^ » nazwa psa* Wisła V, 
923. 

Łobuz: »Łobus, 1 {)p. Im. Lobusy* 
Pr. fil. V, 785. »Łobnzt* Risk. 
35. »Łobus = iirwisz* I Id z. 

Łobydzie = » łodyga, nać kartofli « 
Pr. fil. V. 785. Por. Ł a buzie. 



74 



Łobzdygować — Łoksiiiy 



Ł o b z d y k o w a ć p. Ł a b z d y k o - 
w a ć. 

Łobzów: » Jestem dziadem z Łob- 
zowa, Niedaleko Krakowa* Wisła 
VII, 524. 

Łocha p. Locha. 

Łoch ani a p. Łach ań. 

Łoch na, »Łosiu, łoś, łoś! = wo- 
łanie pie.^zczolliwe na krowę a. 
jałówkę, jałochnę* Pr. fil. IV, 839. 
»Łofhna« ^ wołanie na krowy c 
Spr. V, 113. Pr. fiJ. IV, 803 p. 
w\ Byi?iek. »Łojsie! = wołanie 
na krowy € Maz. V, 55. »Łosia, 
łosia!* = wołanio krów Zb. VIII, 
256. » Łosia, łosia !« nawoływanie 
cieląt Wisła IV, fi9(). 

Łochynia: »Lot.'hynie (tak: przy- 
puszczam, że pomyłkowo, zamiast 
'łochynie' K.) = vaccininm uli- 
jrinosum* Pleszcz. 121. »Łochi- 
nia* Maj. >Łochynia« i »Wło- 
ciiyi)ia« O. >Włochinie« im. Was. 
13. II >Łachany = jagody pija- 
nice« Czeczot VI, 81. || >Łoehacz« 
Maj. 

Lodziarz =: wioślarz, rybak : » Lo- 
dziarze .. Nie widzieliście wy mo- 
je<ro rniłei?oV« Hog. n^ 232. 

Ł o d ż m a n = » sternik, obeznany 
z porohami Dniepru (z I 'krainy)* O. 

Ł o jr a w y [). W ł o jr a w y. 

Ł o g a z a = > (rroch z pęczakiem ugo- 
towany* O. »Łoliaza = pęcak, 
zwykle z jęczmienia* Hoczn. '2 1 3. 
Zb 1. 71. *łiOcliaza = (iraupe* 
Mroii?. 359. 

Ł o «r o w i *. k o p. I. o j: o w i s k o. 

Łohnza p. Łojraza. 

Łoić ^^ >>^kóre irarhować. bić* O. 
>Łoic .--. hić* Zl). VIII, 252. 
Kuzp!-. \, 2S7. ()«^i|). »ł.ou' = 
>mavMĆ haleiii. biczowiu'-'^ Swięt. 
702. *I)v)kfor kazał w-zf-^kim ze 
w-l lojit- (czarownice) hez lito-ci* 
lkM<i. 110. >V[\i\ zacoii (.>tn»źów) 
l)alein loi('-* Zb VIIL;)ll. »(Ja^io) 
wzion liat i poczon cliopa dobrze 



łojić* Pozn. VI, 82. >Łojid... prę- 
tami* ib. 343. » (Ekonom) dobrze 
ludzi na pańscyźnie łoji* Maz. III, 
91, zwr, 10. 

Łojło = > włóczęga* (od Wilna) Pr. 
fil. V, 785. 

Łojny=»pełen oleju, tłuslv: 'Łoj- 
na sarna'* O. Pr. fil. V, *785. 

Łojsie = Łoch n a. 

Łok == » miejsce, gdzie ptaki padają 
(myśhws.)* Pr. fil. V, 785. 

Łokieć: »Okieć = łokieć* Pr. fil. 
IV, 226. (= łokieć K.). >Łokieć 
= mniej więcej obwód średniej 
głowy ludzkiej. 'Gięty łokieć' = 
długość od końca palców ręki do 
dołka piersiowego, czyli półtora 
raza większy od poprzedniego* 
Pr. fil. *IV, ' 839. >Gdy ...pasm 
zbierze się 18 na motowidle, po- 
wstaje 'przędzionko'. inaczej 'ło- 
kieć'* Święt. 18. nO 5. || >Ło- 
kiet*: >ljszyj(*ie mi odzinie... Ino 
łokiet za kolana* Pozn, IV, 269, 
n° 518. II » Łokietek* jjalrz przy- 
toczenie ze Spr. IV, 303 i V, 356 
I>. w. Giby. "Łokietek = 20 pasm 
nici* Wrzos. 12. Toż Hozpr. X, 
288. ?^pr. V, 374. Cer. .Kup 
wsłazecek Po dwa złote łokietek* 
Łęcz. 123. u^ 205, zwr. 8. 

Łokieć = Łokielek (król): » Dawno 
kn')l 'Łokieć-' imal się tam (na 
pbiszczyźiiie. zwanej 'Przeslańsko') 
bić, ale z kim, lego opowiadaja^cy 
nie wiedział* Wista V. 648, n® 
10. Podanie o Łokietku Aten. VI, 
660 -♦U. 

Łokonn; p. O komę 

Łokciu V —z • cia-^to krajane w ro- 
dzaju m:ik;iri)uu . przyrządzane 
przez Żvd'»w. Pr. lii. IV, 839. || 
>Ł )k^zyna - - ż\niowskie nazwa- 
nie inakaroiin.a >lu<lerickie dyscy- 
plin \^ Koczu. 213. »Ł(>kszyn (jak 
w\żr)i ii:./vwają także w Drohoby- 
izii 'cij.kah^^ Zl». L 7 1 .> Jadłabyś 
rzoiik r\\ ke i <ama łok>zvnę* Maz. 



Łoksować — Łomu 



V, 68, n*^ 10. II »Łoksiny = 
chróst: 'Nie knaj ty gościeńcem, 
Tylko łoksinami'* Maz. V, 287, 
zwr. 19. 

Łoksować = >bić« Zb. VIII, 252, 
»(Pan) Wzion ich (parobków) 
łoksować« ib. 313. 

Łoktusza: »tjoktusza = rańiuch 
biah' w stroju świątecznym Gó- 
ralek, prześcieradło « Hozpr. III, 
373- »'Łok tuszami 'zwą wieśniaczki 
(Krakowskie) płócienne chustki 
grubsze* Pauli, 213. >Łoktusza, 
Łochtusza = duża chusta np. do 
zbierania trawy* Rozpr. XII, 95. 
Zb. XIV, 151. >Łoktusa = [)łachta 
z konopnego a. zgrzebnego płótna 
do zbierania trawy* Swięt. 702. 
»Łoktusa, toktusa, Łoktusza = 
prześcieradło ze zgrzebnego płótna, 
rańtuch biały* Rozpr. XV^II, 44. 
>Łoktusa = chustka duża płó- 
cienna do odziewania się* Spr. 
IV, 357. tiOktu.sa ^ grube pi-ze- 
ścieradło* Rozpr. XX, 430. 
'Łoktusa' = prześcieradła płó- 
cienne* Wisła II, 102. * Białe 
'łoktusze', prz.^z ramiona przewie- 
szone* (o ubiorze Wałaszek Cie- 
szyńskich) Kalendarz Jaworskiego 
I8ł)8, str. CXLIX. >-t)ktU'^zka = 
krótka chustka płócienna, noszona 
na ramionach* Aten. VI, U 2. 
»Zaslawtjiz jemu siół godowy. Na 
tym stoliku {oktuse now(», Xa ty 
łoktusie t;'iliz zielony* Zb. XIV, 
163, n*^ 6. >Łoktusy do zbierania 
trawy* Świi^^t. 51, iiM. »Ł:>ktu- 
sza := płachta, kawał grubego 
płótna, służąca za odzież ubogim* 
O. Uostozvli na środku kuścioła 
łoklu^ą...* ' Zb. V, 206, n^ 11. 
>Na>uł skńli do worka i uowiuan 
dołokluse* ih. 250. >()klusza = 
płiichta wielka d<j lui-zenia lrawv* 
Krak. IV, 315. >()fluska, Ochtuska 
= płachta z płótna domowego* 
Pr. fil. IV, HO^. >f«»hlnska = 



płachta* IJdz. »tiOktusa = prze- 
ścieradło z grubego płótna* Spr. 
IV, 380. II Skutkiem niedokładnego 
odczytania rękopisu, wydrukowano 
w Del. 142: .Psysed (tak K) ja- 
niołek z biełuchną (tak K.) łok- 
lurą...* i podobnież na str. 43: 
* Psylecieli (tak K.) czarci ze smolną 
ło k tu rą,..* (autor objaśnia: 'prze- 
ścieradło';; Słownik Wileński (O.) 
zamieścił i 'Łokturę' i 'Łoktu.szę' 
jako dwa odrębne wyrazy, obja- 
śniając pierwszy słowem 'przeście- 
radło'! K. 

Łom = O. podaje kilka znaczeń, 
pomiędzy innemi : »kół żelazny 
do łamania muru...* »Łom = 
drąg do rozkopywania twardej 
ziemi* Maz. V, 49. Toż Czark. 
Łom = drączek (tak K.) żelazny 
do wyważania kamienia a. rozbie- 
rania muru* Roczn. 213. >Łom 
1) człowiek do niczego niezdatny; 
dziewka lub kobieta do roboty 
ociężała 2) drzewo przez burzę 
złamane, leżące w lesie; wywrót 
leśny, pod którym niedźwiedzie 
zimują H) kupa gałęzi przy dro- 
dze w miej-cach pogrzebania samo- 
bójcy lub oliary rozboju, narzu- 
canych j)rzcz przejeż<lżaja('ych lub 
przecLodniów,wedlc dawnego zwy- 
czaju -ij drag żelazny do łamania 
stwardniałej ziemi, wybijania prze- 
rębli w lodzie lub do wyważania 
kamieni z ziemi stwardniah*j*()>ip. 
II >Łom = las wyłaniauN--^ Wrześ. 
12. »Raca [)asie koi^y w ]onie« 
Zejsz. iS3, n^ 275. (powinno być 
*w łomie'. 1)0 ryu) z 'chr<jn)ic- K.). 
II »Łom^ --= 1. kupa gałęzi (jak 
u ()>ip, wyżej) 2, gnichol: "To nie 
sanie, ale łom, do ni(-zego*: mówi 
sie o biulowlach. wozach lip. 3, 
sprzedać"; co< (np. żela>twoj 'na 
łom' -^z tylko na przetopienie, 
przekucie, przerobienie Ist.zLiłwy. 

Łom a = beczka? > Proszę.. Na kłodę 



76 



Łomać 



Łon i 



[)i\va. na łomt^ goi-zalki« Wisła 
IV, 800. 

Łom ać = »łamać« Czark. Rud. 189, 
n<^ 93. Had. I, 137. Pozn. IV, 
235. Krak. II, 85. 485. Kon. 58. 
Sand 116. 122. Wójc. II, Dod. 
96, n*^ JO. »Łonnać, torażn. 1 os. 
Łoniiaję< Hilf. 170. >'Nio łnnn', 
'Hędo łuniała'- Pozn. III, 197. Por. 
Ł a ni a ć. 

Ł o ni a n i c^ p. Ł a m a n i e. 

Ł o ni a w i c a = choroba bydła: » Bab- 
ki* (roślino)... daj?i... bydłu i ow- 
com, jrdy nieni '[)iero' (pierze, 
rzuca) po ziemi, Ij. na 7oma\vicc* 
Zb, VI. 280. nO 14-7, 3. 

Łomaz = ^jjałęzie drzewa [)oła- 
mane, sucho na opał a. reparację 
drojri zjjfromadzono* Krak. IV, 31 1. 

Ł o m «^ c z n y = (ułomny) kaleka, ko- 
ślawy* Krasn. 305. 

Łom ok: »Len... lania na przyrządzie, 
zwanym 7omek'« Wisła III, 497. 
»Łom('k = cierlicta* Parcz. || »Ło- 
niek = łrzepaczka w płn<fu« (?K.) 
Pr. fil. V, 785 

Łomiak = » roślina aconitum na- 
[)ellusi Wrześ. 12. Wrześ. T. 9. 
*()miak a. Omiag = aconitum 
napeilus* Spr. IV, 308. 

Ł o m i a n k a = >zieniia 'łomiona', 
Ij. wzorana po raz drugi < O. •Ło- 
mianka = orka poprzeczna, druga 
z rzędu < Pr. fil. łV, 839. 

Łom i a n k i: » Piwko Łomiankowskie* 



Maz. II, 85. 



193, zwr. 17. 



Łoinić 'a. I Jedlic = brać w po- 
przek< Pr. ni. IV, 839. ^Łomić = 
po<iorywkę (Ij. ziemię, wzorana po 
raz pierwszy) w poprzecz orać, 
łauKić >kiby< O. 

Łomit- się =: » zdawać się: 'Tak 
mi >ię łomie (zdaje), że mnie ktoś 
budzi'*< Lni). II, 211. 

Łomicni<'C = jakaś roślina Zb. 



XI. 52. n^ 

Ł o m i > k a 1 a : 
'Łomi^kała' 



24. r)4, n^ 19. 
»Walig(')rę zowi;i 
. Fed. 334. 



tu 



Ł o m n y = »złomny: 'Łomna droga' « 
Rozpr. III, 372. 

Łomocie n. = »chrust, suche ga- 
łęzie, badyle (na paliwo)* Kolb. 

Łomot: »Łomot!« = paf! (o strza- 
le) Tyg. ilusł. 2, I, 189. »Ło- 
uiot = łoskot* Mil. 

Łomota = łamanie, ból: »ŻyAvo- 
kost... od wrzodów i od łomoty* 
Pleszcz. 139. 

Łomotać i Łom o tnąc: »Łomo- 
tać = łamać* Swięt. 702. »Ło- 
im)łać = ująć kogo w pas i rzu- 
cić o ziemię* ib. »Łomotnąć się 
o ziemię* Zb. VIII, 252. 

Łomu eh a = ? »Dali, bracie, ło- 
niucha, dali w^ skoki!* Zb. IV, 
99. no 27, zwr. 4. 

Ł o n o c z k a p. Ł ą k a. 

Łomża: »Z Warszawy aż do Łom- 
ży* Maz. V. 275, n^ 294. »Aren- 
darz w Łomży* ib. 314, n° 358, 
zwr. 5. 

Łono w: » Łon wio = części wozu, 
łączące osie ze 'sztynwagą** Hemp. 
»Łónow (w Lubelskiem), Łągiew 
(w Radomskiem) = |)ręł żelazny 
od stelwagi. zakładany kółkiem 
na koniec szynkla* J. Łoś. 

Łon i = zeszłego roku: » Tego roku 
będzie lepi jak łoni* Rozpr. X, 
217. 198. 202. Milf. 170, Cen. 
70. Zb. I, 20: VI, 93. Połuj. 89. 
Del. 123. 112. Ram. 89. Wrześ. 
12. Rozpr. III, 372. Wisła III, 
M. Derd. J. 36. Rozpr. XII, 95; 
XXVI. 382. Święt. 702. Czark. 
Ram. «9. Pleszcz. 37. Spr. IV, 
357: V, 136. 374. Pr. fil. IV, 
840 i*łoniej*). Wisła I, 153 (leż). 
>Łoni mi umarła żona, A latoś 
zaś Karolinka* Itog. n° 59. »0d 
!<»ni od jarzy, co wiecór, co rano 
W>e wołam n>atulki« Del. 41. 
123 142. *.]uż tego łoni Nigdy 
nie dogoni* Zb. IX. 14, zwr. 17. 
• Och lo toni. Tego już nie do- 
goni!< Pozn. VI, 161, n^ 32. 



Łono — Łopienie 



77 



»Co było łon i, tego żaden nie do- 
goni* Cinc. 8, n^ 92. Toż. Święl. 
76, n*^ 5. Inne przykłady: Pozn. 
V, 60, no 104. Zb.'V. 209. Derd. 
9. Nadni. 154. Pleszcz. 153. 
Święł. 2. 

Łono = »1, łono 2, noszą* Hilf. 
170. »Łono = 1, ręce (tak! K.): 
'matka trzyma dziecko na łonie' 
= na ręku; por. Klin 2, naręcze: 
'Łonami noszą parobcf bf dłu ebar- 
nę ze slodołf * Pobł. 45. Toż 
Ram. 89. || >Łono«: »Łóno = 
żartobl. podex: 'Sata spadła na 
d<>ł pono, Wypucyło mu się łóno'« 
Kieł. II, 295, zwr. 27. 

Ł o ń c z a p. Ł ę k s z a. 

Ł o ń s k i = zeszłoroczny ; zeszły, prze- 
szły: »Łori>kiego roku« Kam. 47. 
93. Krak. IV, 61. 311. Rozpr. 
X, 288. Zb. I, 20. 30, VI, 93. 
Rozpr. IX, 209. Wrześ. 12. Mysz- 
kowski Strachy, 14. Tyg. ilustr. 
serja 2, n^ 110. Rozpr. III, 372. 
Hemp. Pr. fil. III, 306; IV, 840. 
Ś\yięt. 702. Hilf. 170 (»łonskiO. 
Spr. V, 113. (> tylko o roku*). 
136. Ram. 89. Parcz. Udz. Czark. 
Osip. Rozpr. XI, 185; XX, 430. 
Was. 243. Fed. 401. »Łońskiej 
jarzy = zeszłej wiosny* Del. 123. 
• Cielę łońskie* Zb. VII, 41. >Łon- 
ske sano* Ram. 89. » Zaklinał sie, 
Ze łońskie żyto lalosiem przywa- 
lał* Was. 177, no 9. Toż Maz. 
III, 274 i Pleszcz. 61. »Łoń.ski 
= zeszłoroczny: '^iOńskie zimniaki, 
jtońskie zboże'. Podobnie, jak w 'la- 
tosi\ stracono poczucie, że sam 
wyraz 'liński' wystarcza na ozna- 
czenie roku i używają zwrotu 
'łoński rok'; w ogólnej polszczyź- 
nie byłoby 'zeszłoroczny rok'* 
Rozpr.^XXVI, 382. »ty"^ki = 
zeszły: 'Ryńskiego roku'* Rozpr. 
Vni, 229. »|;iyiiskom wilijom* ib. 
213. »Łacki (? K), Łońskiego la- 



ta = zeszłego roku* Pr. fil. III, 
31 U. Por. Załońskiem. 

Łońszczak: »Łońscak = cielak, 
jagniak, źrebak przeszłoroczny* 
Pr. fil. IV, 840. 

Ł o p a c i a r z : >Łopaciarzu, d&j ło- 
patę!* Zb. IV, 204, nMl. 

Łopacie ń = > świder kołodziejski, 
którym się wyrabiają otwory w 'gło- 
wach' czyli 'matoczynach' koła do 
wozu* Roczn. 214. Por. Ło pień. 

Łopata = » lemiesz* O. »Do od- 
kładania ziemi, krajanej przez 'le- 
miesz', służy odkładnica a. 'łopata', 
mająca na końcu żelazne okucie* 
Pozn. III, 135. » 'Strzałka* służy 
do przypinania 'łopaty' (lemiesza) 
do pługa* Pozn. I, 110. || »Na 
Zmujdzi kryją 'pod łopatę', na 
dół kłosami. Jest tu de>ka, pod 
spodem karbowana, mająca ucho 
na wierzchu; służy do równania 
słomy na dachu* Wisła II, 839. 
Toż. list. z Litwy. || »Dostad ło- 
patą w zadek = o nieboszczyku, 
przysypanym ziemia^* Udz. || >Ło- 
pałka = capsella bursa pastoris* 
Ruzpr. XII, 108. II »Ło[)aleczka 
= płaski strączek, nie mający 
jeszcze wyraźnych ziaren: 'W polu 
groch, same łopateczki; Nie ma 
Jasio butów, tylko podkóweczki'* 
Pr. fil. V, 785. Podobnież Kozł. 
113, Zb. IV, 261 i Przem. 60, 
n^ 76. II »Łopacina = mała ło- 
pata do chleba. 'Łopatczyna' = 
mała zła łopata* Pr. fil. IV, 215. 

Łopawka = > trawa na wodzie, 
używana jako lekarstwo od bie- 
gunki* Wisła VIII, 136. 

Ł o p i p. Upiór. 

Łopienie: »Łopienie n. = kobylak 
(roślina)* Pobł. 45. »Ł6pienie = 
roślina, nie łopian, lecz do ło- 
pianu podobna, może 'tussilago 
farfara'* Nadm. 138. »Łopienie n. 
= łopian, kobylak (rośl.)« Ram. 89. 



JS 



Łopień — Łowić 



Ł o pień = » świder kołodzieja do 
wiercenia dziur w piastach, ina- 
czej 7opacień'« O. 

Łopot = hałas: »Kot Narobił mi 
w koniórecce łopot € Rad. II, 43, 
nO 87. 

Łopotać = stukać, pukać: » Znie- 
cierpliwiony... porządnie łopotał do 
drzwi« Pozn. VI, 285. »Sercejej 
łopotało w piersi, jak ptak spło- 
szony* Snieżko-Zapulska. 

Łopuch = > łopian* O. Ust. z Li- 
twy. » Łopuch a. Rze|)iej = ło- 
pian* Osip. >Ło[)uch = roślina 
żółto kwitnąca, zwana w kraju 
północno-zachodu im 'śwńerzopem'* 
Pr. fil. IV, 840. II »Łopucha ż. 
= ognicha (ziele)* Zb. VI, 137, 
n° 95, zwr. 4. >W czasie głodu... 
jedzą łopuchę (z żółtym kwiatem)* 
Maz- III, 37^ no 22. .Dziabnęła 
się sierpem, wyrzynając łopuchę* 
Bibl. Warsz. 1867, II, 141, ods. 
>Łopucha* ż. Gazeta Olsztyn. 
1887, no 39. 

Loskom... p. Oskom... 

Łopu chowa: »W Łopuchowy* Zb. 
XV, 85. no 23. 

Łoskot: .Łozgot* Chełch. II, 148. 

Ł o s k o t a ć p. Łaskotać. 

Łososina: »W Łososi* (lak K.) 
Zb. XII, 126, n^ 81. 

Łosza = 1, łania, samica łosia 2, 
(o kobiecie pogardliwie) klępa, 
kobyła list z Litwy. || »Łosza« = 
klacz? Witw. 111. 

Łoszę, >Łoszątko = źrebię* Pr. fil. 
IV- 215. Rozpr. XVII, 8\. .Ło- 
szę a. Łoszak = źrebię* ib. V, 
786. »Łoszęła« == źrebięta Nowa 
Reforma 1886, n^ 60, odcinek. 
Toż Bar. 164. Encyklop roln. II, 
841. »Łosze, 2 pp. 'łoszęcia' = 
źrebię* Hoczn. 214. Zb. I, 71. 
Toż. L^t. z Grodna. »Łosie, Im. 
łoszeła'* Wisła IX, 1 30, n^ 9. »Ło- 
szaki* Bar. 165. 178. Przenr 228. 

Ł o t a s z [). Ł o t o c z. 



Ł o t e w k a = gryka, hreczka (u Ka- 
szubów) Mrong. p. w. Heidekorn. 

Lotka = » wazon na kwiaty (z r. 
1716)* Pr.ril.V, 973. Por. Łatka. 

Łotocz »a. Łotoć = roślina ka- 
czyniec* Kondratowicz Pisma III, 
356. >Bóg, co ubrał w barwę 
kwnat wodnej łotoczy...* ib. 256. 
»Łotacz = kaczyniec* O. »Ło- 
toć a. Łołocie blp. = ka- 
czyniec* O. .Wypasy, łotocie ta- 
kie... siano, że aż zazdrość bierze 
patrzeć < Krasze\yski Papiery po 
Glince, Dod. do 'Niwy' str. 19. 
II >Łotasz = kaczyniec, knieć* 
Zb. VL 238, n« 47,' 1. 

Łotok = .koryto, ryna* Petr. »Na 
łotokach szumi woda* Pol Pieśń 

ziemi, 45. Jeż Urocza, 171 a. 
174. »Sieci piorą się po łotokach 
na bieżącej \y odzie* Tyg. i lustr. 

1 XIIL 241. .Łotok = (w upuś- 
cie) część z desek złożona, po 
któr(>j woda spływa na zewnątrz* 
O. »Łot oczek daszny = dwie 
połacie pod kątem wpadłym zbie- 
gające się: ściek dachowy* O. 

Łotr: »Loter = łotr* Święt. 702. 
398. .Zemściła się na łotrze* ib. 
»Łoler* Ram. 89. Por. Łat i as. 

Łotrowski: .Łolrowska maść = 
unguentum pediculorum* Ciesz. 
54. .Łotrowski [jroszek = palvis 
pedicul.* ib. 

Ł o t u s z k a [). Ł a t u s z k a. 

Łowicz: * Do Łowicza* Pozn. V, 63, 
no 110, zwr. 3. Zb II, 107, n® 
151, zwr. 4. .Jadę do Łowica* 
Zb. VIII, 285, no 8. Maz. II, 199, 
n® 494. »Łowickim ślakiem* Maz. 
II, 55, n° 132, zwr. 4. •Wianu- 
szek Łowicki* Łęcz. 97, n*^ 146. 

Ł o w i ć = . szukać * O. . Powiedźcie... 
kiej łow^ić matulki* Del. 42. »Ło- 
wić = szukać: 'Łowię kluczy 
i nie mogę złowić' (Ustroń). *Idę 
łowić mego miłego' (od Koźla) « 
Rozpr. XVII, 88. II .Rybacy na 



Łowiszcze — Łożyć 



79 



ryby łowili c Lip. 36. Toż. Rog. 
n** 138. Wójc. II, 299. || »Łovvić 
rybę (o dzieciach) = moczyć się 
przez sen w łóżku Usl. z różnych 
okolic. 

Łowiszcze = » przestrzeń zato- 
piona przez groble przy stawach 
sztucznych* Prac. 

Łowitwa = » połów* Hilf. 170. 
Toż Ram. 89. Por. Łówka. 

Łozanka = roślina przełącznik (ve- 
ronica) Lub. II, 155. 

Łozga?... Każda przeklętnica, zwana 
'łozgą' (autor pisze '"ozgą\ więc 
wyraz brzmieć też może *ozga 
K.) na stare lata zostać może 
czarownicą* Zb. XIV, 187, n^ 9. 
»-tiOZga (aulor pisze '"ozga') = zło- 
śnica* Rozpr. XX, 432. 

Łozgot p. Łoskot. 

Łoziński : » Rusin... odsyła do wszy- 
stkich djabłów, mianując ich: Tan 
Łoziński' Tan Bzowski' itd.* 
Chełm. II, 128 ods. 

Łóżkowy = z łozy: »Kolibka łóż- 
kowa, Pieluszki rąbkowe* Pozn. 
IV, 146, no 274. * 

Łoża = > wypoczynek, popas* Hilf. 
170. II »Łuoża=odrzwie, futryna* 
Hilf. 170. 

Łoże: >Łożo*: »Jest tu Józo* (rym 
z Vóza') Aten. VI, 624. »ŁÓzo 
malowane* Zb. IV, 100, n^ 29, 
zwr. 2 i 3. »Juz łozo usłane* 
Kieł. I, 151, zwr. 12. »Madejowe 
uózo* r:isz* I, 69. Czy tu należy 
'łyze'? »Z tego ziarna lać każe- 
my Śrybne łyze, złoty kielich* 
Kai. L 169, zwr. 4. Por. niżej 
'Łyzecko'? »ZieIeniuśkie łoże, Kto 
będzie na nich (tak K.) spał?* 
Pozn. IV, 203, zwr. 5. || »Nas 
dziewosłąb wysokiego łoza* Rad. 
I, 209, no 262. || >Łozo = przy- 
kład, drewniana nasada strzelby* 
Spr. IV, 306; V, 375. || .Łoże* = 
łożysko, miejsce (placenta) Wisła 



VI, 668, no 2. || .Łóżeczko*: 
|;iyzeckiió wyścielę* Rozpr. IX, 
183. .Nad łyzeckiem* Rud. 174. 
II .Łożysko = podesłanie z ga- 
łęzi pod stertę a. stóg...* Pr. fil. 

IV. 840. II .Łożysko = miejsce 
spoczynku niedźwiedzia* Pr. fil. 

V. 786. Por. Legowisko. || 
.Łóżko*: .Łyżko* Rud. 38. 128. 
.W łyzku malowanem* ib. 176, 
n° 42. .Łyżko uściel* ib. 184, 
n^ 73. II .Łóżczyna*: .Nićma 
łóżka, ni łózcyny* Was. 173, 
n^ 4. II .Łóżeńko*: » Pod jawo- 
rem łóżeńko* Oles. 280, n^ 99. 
Kolb. 189, n° 15 c. .Łóżeńko 
malowane* Pozn. V, 132, n^ 284. 
.Łózienko* Kieł. II, 151. n^ 458. 

Łożnica= .tyfus* Rozpr. III, 372; 
X, 288; XX, 430. Cer. O. Zb. 

VI. 205 (.od łożnicy litwor*); 
XIV, 198. Wrześ. 12. Spr. V, 
375. II .^oźnica = morowe po- 
wietrze, dżuma (wyraz dziś bardzo 
mało znany)* Święt. 702. Por. 
Ł ó ż n y. 

Łożnica = .1, sypialnia 2, łoże* 
O. .Państwa młodych odprowa- 
dzają do 'łożnicy' mężatki* Maz. 
V, 206. .Odbywają wesele..., ocze- 
piny, łt)źnicc* Kai. I, 175. .Pań- 
stwa młodych prowadzą uroczyście 
do łożnicy = miejsca w stodole 
a. na górze domu, gdzie posłanie 
ze .słomy a. siana, przykryte bia- 
łym prześcieradłem, zowie się 'łoż- 
nica'* Pr. fil. IV, 840. .Jak cie 
bedom copić, poźrvj na łożnice* 
Zb. XII, 189, no 4. 

Łóżny: .Łóżna choroba* Krak. III, 
93, ods. Por. Łożnica. 

Lożowy: .Jutro rano, czem (= za- 
nim) ty z twego łozowego odpo- 
czynku staniesz* Pozn. VI, 109. 

Łożyć = nałożyć: .Nie wiesz, jaką 
karę ón na ciebie łoży* Kam. 327. 
II .Łożyć = liczyć na nogo* Rud. 



HO łiódka — Łubianka 

rj7. •Mujłi iiialiisia na lakicjfo (lz\ owe łnba (tak)« Maz. III, 74 

łu/,v, Co n»ii ślcry konie, nnilo- || »Łnb a. Tułnb = kożuch po- 

waiH' \vo/\ > Hnd. lU-Knoi-l. kryly« Floszcz. 37. || »Łub = 

łióilku (Ikarka) czółenko: »Ni(* człowiek nieużyty, śką[)y ii wardy< 

na M/pnlns nawiniętej w trze- Spr. IV, 30(); V, 375. || »Łubek 

wir/.kn. e/.yli 'łódfi*' Ikackiej* Lub złoty* = strój jjłowy panny niło- 

1, l\\i\. dej lisi. od F. Czepieliii.«?kiego. 

ł.ónew p. łionew. Może In należy dupeczek': >(Do 

hónu'V 'W Toruniu na łóniu, wianka) równianki równała. Druga 

W \Var>ia\vie naganku...* Wisła V, łupecki łupała* Maz. III, 175. Por. 

\'[{\ ^nto>.e *na Ui>niu'V K.). Luba. Lubina. 

łióUnk •^pr/.iHiaj}p'y tytoń i lu- Łub! p. Łubek. 

bakę \n\ łoty* Pr, lii. \\ 7S(ł. Łu ba= » 1, kora z drzewa 2. twarda 

Łi»w : •Panowu\ elułd/.ieie pv> łowio, a krucha podeszwa* Swięl. 702. 

Nie ilacie sa^» o>lać wiankowi na »Łuba = drewniany obwód sita< 

|lKuvie* /l». \ll 157, W' 514. Was. 100 a. || .Luba a. Pałuba 

• P\\|odAUM\jv na łujs \^tak K\ na = stare babsko, zgrzęda (lak K-)< 

łow\* Uad II 70, n^^ 144. Por. Krak. IV, 311; III, 187. »Łuba 

ł,\»\\ka. = stara lubieżniea* Swięl. 702. 

Łv^wka •łow, łowy, poN»w, po- Por. Łub. Luba. 

Io\\an\o v»u\sa\\ ^« Pr. lii. V, 780. Łubaó: >Łwbać = wydawać głos, 

P\M. Lo w \\ w a. właściwy dzięciołowi « « raczej dud- 

1,0^ u«V ♦S:Łt\ił clvłv^pak c LvU,ny* kowi K.! Wisła II. 172. || »Łu- 

ScUhi IC>«. u* 18S. >S<Hił ohlv>' kic = łupać, rozkażnik hib': 

pA i Ia^u\* Olox 177, u-' t>7lV *Wie*a luvia tańcowało i łubolo 

|.\vdu\a *,cdKV v^Mo}r».o, oW\^uMU» nv^nif* Zb, U, 24 >. 

Pi ilx V, 78*^ Łubok = »viudek upu^a ep-psw 

l.ub »kv^rA f draowH aiH^wo^v Spr. V, U o- /.iv V. 126, n^ lu, 

«5\wi4U,t UA p«\ihi* Pr ń, IV. 1. Wi>ł,i V. 751, »Dudek 'wud- 

>A0 ^lub*^ orr3iv\a>;:ii: >iY'^~ wud* u '.udu iwasy fabek* Zb. 

w,^v' >,',,A w h;i^\' ort'wa:Ar.f** XIV, 203. »Łut^K = dudt-k ^'aut : 

lal* I. ^:? *l ;;l^* w o u'.Nnv-— słv\> i^v iias.aduja stowan: . "łtib 

\^i\ A\\AM:vwv,;,^*'AkAir,.T^;v,AAx::jir- hir h;b'» Pr ::.. IV, SiO || »ł;a- 

;« ,v* ; I >. vx; .i l^*>;r\r. ;iŁ ♦l..:b r^-i = cr.^*x»- W:^ !L 172. 

»,. ",:i\xa '-Tw^k;*. vi<^>kAs k:o.r:t »Łub4; <r-:" oi^-sŁ::'-: o-l.-^. :«:*!ł r.4- 

vv >^v :vN, rf \^vo::\"' ^'•;A iwjłą* Krik IV, 311 || •Ł-- 

>x.'.;' i<^.' V \. 5<C'* ?/4vjL S?ikA- bifk« o .vLr,Tif.Ti.: r- V Cti- 

XV ^.t' x^> A.Vvi- >,.- V. ;xT^ rrk II -Ł:;*tA* »r**Ofi » .vsiit 

;v.v < '*^> * v^>fc,v>'r.- >• i;'>f. >:.;i.łr-.:L i«xri* Ki. L l'?^> 11 

i. ^ v^%i:^^:. j vi kx?.łfc;. •* fT^ »Ł.i:»-!Ł. Ł.:i.>ti = iDiiiC 

.v». • .V*-,* / >,: .. .-k', ii *\.- rw- > :\«* Łlzlz. 
• .,v.,\t *'f i....,'', >v.;.; *»;Ciu. Lxi i. :. Cl: z. 



Lubić 



Ług 



81 



ługiem zaprawianej* Ram. 88. 
Palrz Łubka. 

Lubić: »Łóbic = hiżyć< PoW. 44. 
Łfibic =łużyć, ługiem zaprawiać, 
gotować (bieliznę) w wodzie, za- 
prawnej ługiem* Ram. 88. 

Łubin (roślina): »Łubik« Spr. V, 
137. .Lipina* Pr. fil. V, 782. 

Lubina = »kora brzozowa, uż}nva- 
na przez szewców miasto skóry « 
Święt. 702. || »Łubiny: Łfibin^ 
= łużyny* Pobł. 44. »Łfibin^ = 
łużyny; woda ługiem zaprawna 
(do gotowania brudnej bielizny)* 
Ram. 88. 

Łubka »a. Łubianka = króbka, 
koszałka z łubu lub t. p.« O. || 
•Łubka (grabowa) = rozdwojona 
przy dolnym końcu, przyprawiona 
ukośnie do przodu (sochy) < Chełm. 
I, 105. 

Lubno: »Do Łubna« Łęcz. 196. 
»Łubnianka« ib. 

Luba: »Łuba (Jakusowi) powiedział 
Sand. 64, n« 63, zwr. 3. 

Łnca = » jedna z jędz. Jest baśń 
o Lucy (Łucej), Kucy i Kacawacy, 
ale treści jej nie pamiętano* Pozn. 
VI, 13, ods. 

Łucina p. Łuczyna. 

Łucja: »Łuca«: > Święta Łuca dnia 
przyrzuca (a. » ukróca* )« Zb. VI, 
182. »Na ś. Łuce noc się z dniem 
tłuce* ib. II >Łucia«: » Święto 
Luci noc krocie Zb. VI, 182. 
II » Lucja* Ust. z Litwy. || •Luc- 
ka* Rad. II, 10, no 19. Lub. I, 
132. U »Łuśka a. Łusia* Kuj. II, 
318. Ii >Łucha*: » Maciek (w ta- 
niec bierze) Łuchę* Kuj. II, 178. 

Łucj a : »Łucyja = żołna* Zb. 11,8. 

Łucznica = > pochodnia smolna* 
Witw. 111. 

Łucznik = » przyrząd do oświe- 
tlania... Jest to rodzaj komina, 
spuszczającego się w dół od pó- 
łapu... (opis)* Wisła V, 316. .Zbie- 



rają się koło 'dziada', a. przy 
osobnym 'łuczniku'* Tyg. ilustr. 
(nie wiem gdzie K.). 

Łuczyna = łuczywo: » Mówią na 
Litwie z białoruska 'łuczyna'« 
Wal. p. w. Łuczywa. »Łuczyna, Łn- 
czynka, Łuczyneczka* Ust.z Li- 
twy. O. > Łuczyna a. Skałka = 
łuczywo, szczapa smolna* Chełm. 
I, 74. 11 »Łucina= łuczywo, przy- 
rządzone z latorośli drzewnych i ło- 
dyg dziewanny, odartych z kory, 
rozmiaźdżonych i wysu.szonych* 
Roczn. 214. Por. Łuczywo. 

Łuczywo: >Łucywo a. Podpałka 
= drzazgi smolne* Pr. fil. rV, 
840. >Łyczywo, Łyczywko* Rozpr. 
IX, 113. .Lyczewo* Zb. Vin, 
114, n^ 300. » Łuczywa ż., Łu- 
czywka, Łuczyweczka* Ust. z Li- 
twy. Wal. p. t. w. Por. Łuczyna. 

Ludzik wiat = » kwiecień : 'Łudzi- 
kwiat' budzi świat, co psiebudzi 
(tak K.), to psismudzi (tak K.) 
(= przysypie śniegiem), przysło- 
wie góralskie* Spr. IV, 357. Por. 
Ł ż e k w i a t. 

Ług = » smuga w polu* Zb. II, 
248. »Ług = łąka bagnista wśród 
lasów* Matusiak Kw. 12. >(ju 
Zuorowiego-ługa = am Kranich- 
teich* Archiv V, 644. » Zakukała 
kukawecka na ługu* Maz. III, 
144, no 129. Toż ib. 182, n« 
205. »Ług = łąka* Ust. z Po- 
lesia. Por. Ł ą g. Ł u h. 1 1 »Łużyk « : 
• Dożęliśmy do łużyka* (autor 
mylnie objaśnia: »Do ździebła, do 
szczętu* K.) Wójc. I, 270. Za 
Wójcickim powtarza tekst i myl- 
ne objaśnienie Kolberg Maz. I, 
203. »Dozeniśmyzvtka do łuzyka* 
Kozł. 204. Toż Rad. I, 129. || 
»Łużek*: >Luzek = kałuża: To 
jednćj stronie łuzek łączkowy'* 
Pr. fil. V, 786 (mylne objaśnienie: 
nie kałuża, lecz zdrobn. 'ług' K.). 



Słownik T. ITI. 



6 



Ługowisko — Łupa. 



Logowi s ko = >Pfahl« Mrong. 

Łuh= »łąka Wełnista i mokra* O. 
Por. Łąg. Ług. 

Łuk = » czosnek* O. || >Łuczek 
= szczypiorek* Pr. Gl. III, 494. 
»ŁAczk = czosnek* Ram. 88. 
Derd J. 38. »Łuscek (tak K.) = 
szczypiorek* Zb. X, 205. 

Łuk p. Łęk. 

Łuka= » bielmo na oku* Wrześ. 12. 

Łukać p. Hukać. 

Łuka wy := >cbciwy, zazdrosny « 
Kolb. »Łukawy = dosłownie chy- 
try, podstępny, przebiegły; oznacza 
także djaWa, któi ogo pobożni Ru- 
sini nie radzi prawdziwą nazwą, 
zwłaszcza pod noc, wymieniać* 
Roczn. 214. Toż Zb. I, 71. 

Łakasz: »Łukós* Kozł. 249. Zb. 
IV, 91. »Łukńsie!* Kozł. 249. 
II >Łuka* Kuj. II, 272. >Ty 
dworski Łuko!* Sand. 120, n© 
141. >Na Łukę = na ś. Łukasza* 
Kam. 20. > Dochodzi do drugiego 
Łuki* ib. >Na święty Łuka Scho- 
waj pług i włóka* Star. przysł. 
62. II » Łukaszka = Łukaszowa* 
Kuj. II, 272. »Łukśska* Święt. 
247. II »Łukaszków«: >Łukasko- 
wemu (dom. synowi) fartusek wy- 
syty (dała)* Swięt. 248, nM47. 

Łukoszyny » sprawić komu = zbić 
kogo* Pr. Gl. IV, 215. 

Łuko wiec: »Łukówiec* (w Gar- 
wolińskiem) Zb. VIII, 247. »Łu- 
kówska gorzałka* ib. 287, n^ 16. 

Łuków: »Z tamtćj strony Łukowa* 
Maz. II, 115, n° 26l'. 116, n^ 
263. »L)o Łukowa* ib. III, 174, 
nO 191. 

Łun i a! »łunial = okrayk wołania 
a. wypędzania owie<i* Wisła IV, 
690. 

Łnri= » rodzaj si(»ci na trzech drąż- 
kach (rybac.)* Pr. fil. V, 786.' 

Łup! >()r)a jro łup oii^onom po jijrzbie- 
oie...* Bar. 114. »Po(Jozas służby 
bożoj, hip hip, zaczął ię«ri deszcz 



padać* ib. 157. »Ona go w łeb 
łup. łup!* Sand. 202. > Brzęk ta- 
larkiem, wykup mnie. Łup kijaszr 
kiem, załopocz!* Kuj. II, 57. »Łap 
go kłodziskiem bez głowę* Zb. 
VII, 58. »Łup go od lewice* ib. 
66. »Tyn wtedy łup, już wstół* 
Zb. XI, 120. 

Łup = >w porównaniach oznacza 
wyższy stopień doskonałości: *Zbo- 
że jak łup'* Ghełch. II, 150. 

Łup cup »a. Łupu-cupu = wy- 
rażenie, ozn aczające fZ wadę, bójkę € 
O. »Łupu-cupu, tego we dwa kije!* 
Znana piosnka 'Wypił Kuba'. >Łup 
cup ceber...* = przyśpiew Maz. 
II, 42, n^ 102. »Jakóżoś uciekał, 
czarny baranie? — Łup ciup ciup, 
mości wy panie!* Zb. IX, 247, n** 
276, zwr. 8. » (Maciek) wziąłci 
pociągła. Łup cup cup po niej« 
Zb. iv, 99, n° 26. • Talarami łlip 
łup!* Rad. I, 187. .(Syn) łup 
ojca w łeb* Wisła IX, 248. || 
>Łup-cup« =imię żeńskie: » Oże- 
nił się Szarawiła, Pojął żonkę 
Łup-cup* Zb. IV, 132,' no 82. 
» Ożenił się Sacher-macher, Pojąn 
sobie Łup-cup* Maz. U, 103, n* 
237. > Boginki... dziwaczne mają 
nazwiska. Koło Kij nazywają się: 
'Ciacia', 'Łacia' i *Łup-cup-cup po 
drodze'* Zb. IX, 53, n^ 2. .Oże- 
nił się Bałabaja, pojął żonę Łup- 
puc* Zb. II, 120. 

Łupek p. Łubek. 

Łupa = » szczapa, polano* O. (Ka- 
sia) Miała łupę dębową, sprawiła 
mu (Jasiowi) rzyć nową* Koj. II, 
42, n^ 188, zwr. 18. || .Łupa 
= 1, kawał duży np. chleba 2^ 
kupa nj). śmieci, gnoju* PobL 
154. >Pan Jezus ...Dał mi... bia- 
łego sera łnpę« Pauli, 27. .Łupa 
kawał n|). chleba* Wisła III, 745. 
II »W Korytnicy czy to chłop, 
czv bab.i, sadząc kapustę, urywa 
[)okrzywę i wtyka ją w środek 



Łupać — Łupiskrzynka 



83 



zagona, poczem do trzeciego razu 
przysiaduje częścią tyJna, mówiąc: 
'Niech będą takie hipy, jak moje du- 
py'* Zb. IX, 37. n« i 9. || .Łupa« 
=hipina: »Obrane zhipy ziemnia- 
ki* Zb.XIV,24.noi. Por. Łupka. 
II »Łupa« u sochy: >*Łupa' brzo- 
zowa, która się w rogach (roga- 
cza) wdhibuje* Pleszcz. 24, ods. 
n® 2. II »Łupa = przezwisko 
żartobliwe: 'Ty, hipo!'« Spr. IV, 
324. »Łupa = (rubasznie) stara 
baba« Święt. 702. Por. Luba. 
II >Łupy« zwykle blp. = grube, 
duże, brzydkie wargi Ust. z Litwy. 
Osip. >Łypa = warga wystająca « 
Pr. fil. IV, 840. II »Łupkac' = 
lanie, Jaźnią, bicie: » Łupkę komuś 
sprawić* = obić (szkolne) list. 
z różnych okolic. Por. Łupnia. 
II > Łupka* = szczapa: »Stig po 
dwie hipki w górę i po dwie 
z boku* UsL z Nałęczowa. » 'Pół- 
ka' drzewa = łupka drzewa* Zb. 
II, 251. >Z łupek zrobili skrzyn- 
kę* Zb. XIII, 104. II »Łupka* = 
łupina »Łupka z jaja* Witw. 105. 
^Kartofle nie mają (jeszcze) 'łupki', 
czyli nie łuszczą się* Zb. VI, 294, 
n® 15. Por. Łupa. 

Łupać= » wydawać głos (o dudku)* 
(myśliw.) Pr. fil. V, 786. Por. 
Hłypać. Łubek. 

Łupać = boleć: »Zeby się ta łuscka 
rozchodziła, nie strzykała, nie łu- 
pała, tym źrenickom nie zakro- 
cała* (zażegnywanie 'łu.szczki' na 
oku) Zb. III, 51, n° 2. » Gdzie 
idzies, postrzale? — Idę Najśw. 
Pannie kości łupać* ib 55. n° 15. 
II >Łupać« = stukać: »Któż to 
ta łupa, Klucykami dźbiąka ? Zb. 
IV, 98, no 24, zwr. 4. || .Łu- 
pać* = szczepać: »Łupecki łu- 
pała* Maz. III, 175, n« 192. || 
•Łupać* = łupić: » Będziemy 
was ze skóry łupać* Ci-z. I, 219, 
n° 166. II »Łupnąć*: » Zajdzie 



przed muzykę, Jupnie talarami* 
Wisła VII 124, n« 22. || »Łup- 
nąć = uderzyć : 'Swśk łupnęli 
chłopaka w łeb'* Zb. II, 248. 
•Łupnąć = uderzyć, przewrócić: 
'Jeden drugićgo łupnoł na ziemnie'* 
Spr. V, 113. Por. Łupkać. 

Łupak: »Łupak = czworak (pie- 
niądz czleroeentowy)* Święt. 702. 

Łupanie = »1, kłócie, np. w gło- 
wie, po stawach 2, stukanie no- 
gami idąc* O. >Łupanie w kola- 
nie* Lub. I, 253. 

Łupi eh = » oprawca, zwany po 
miastach 'czyścicielem', 'hyclem', 
a. 'rakarzem'* Osip. 

Łupić: »*Kosnica' (febra) łupi po 
kościach* Zb. III, 48, ods. 1. »Jaś 
konika łupie* (rym 'tupie') Rad. 
II, 42, n^ 85. »0n konia łupił* 
Zb. XII, 222, nO 124. || »Łupić 
np. 'bukwicę' = otłukiwać bru- 
kiew* Cer. Ij »Łfipić*: »Łiipi pan 
chłopa jak skopa, a czort pana 
jak barana* Ram. 88. || »Łupić 
się* = wrzeszczeć Udz., np. o 
dziecku. Toż Rozpr. XXVI, 382, 
Zb. I, 45. Por. Łupać. 

Łupiec = >(w tańcu) wybijanie 
taktu nogami podług muzyki: 'Hej 
mazur zabrzmiał v; usy, Choć 
grajka łupiec głusy'* O. (= ho- 
łupiec K.). 

Łup i er z: »tiUpićrz = 1, drapież- 
nik, zdzierca 2, beksa, płaczliwy* 
Rozpr. XXVI, 382. >Łupierz = 
1, oprawca 2, srogi, okrutny czło- 
wiek* Swięf. 702, »'tiU{)irz = 
zdzierca* Rozpr. VIII, 187. »ta- 
pirz = zdziercii, krzywdziciel* ib. 
210. >tiUpirz = ten co łupi, 
zdzierca, kat* ib. 229. »Zembrzy- 
czan zwą 'łupierzami', bo garbują 
skóry końskie* Wisła IX, 79. 

Łupież: » Łupieże blp. = łuska we 
włosach na głowie* Czark. 

Łupi skrzyń k a = wymyślanie: »Jak 
sie mas, hasały ku, obździdrągu, 
6* 



84 



Łupkać — Łuzad si«^ 



Japiskrzynkal* Maz. II, 148, n^ 
331. 

Łupkać : >*Tęgo JapJo w powale'. 
*Łnpkad na bicu\ 'Łupnąć kogo' 
a. 'prasnnć'< Spr. V, 375. »To je 
dupka, co se hipka (= głośno pier- 
dzi), a to rzyć, co se nic« Wisła 
II, 311, n« 1113. Por. Łupać. 

Łupnia » sprawić = łupnąć, ude- 
rzyć* Pr. fil. V, 786. Por. Łupka. 

Ł u p - p u c p. Ł u p - c u p. 

Łupun = » śmigus, dvngus« Pr. fil. 
V, 786. 

Łupur = jedno z przezwisk wilka 
Roczn. 245 p. w. Wilk. 

Łuska = często zamiast 'łupina' 
(np. o orzechach, grochu) Ust. 
z Litwy. Petr. || » Łuszczka = 
k itarakta, bielmo na oku« O. 
Hemp. Mil. » Łuszczkę na oku za- 
mawia kobieta* Zb. XIII, 70, n® 
64. Wisła IV, 872, n« 114. .Kaj 
idziecie...? - Po łusckę ziraniać* 
(zażegnvwanie łuszczki na oku) 
Zb. III. 51, n» 2. .Łuscka z łu- 
scetami...* (toż) ib. 53, n^ 9. 
• Nie łuscka, tylko łuscyca. Nie 
samiec tylko samica Zegnam cię..« 
(toż^ ib.'54, n^ 12. Tamże nO 11 
i 13. Rad. II. 170. n^ 8 (za- 
żegnywanie). >Temu, kio ma 'łu- 
szczkę' na oku. trzepią po oku 
kwiatem 'łuszczu'...* Zb. XIV, 132. 
n® 104. Leczenie 'łuszczki' na oku 
ib. 199. no 169. 

Łuskać i pt)ch. = »łv»kolać, ło- 
skot wydawać : kości łuskają '« 
O. » Łuskać, Łu>nąć (oraz Łuska- 
nie i Łuśnięo e^l* = lekko trzaskać, 
np. o pękaniu sprzętów drewnia- 
nych, ścian, trzaskaniu palców 
przy wyciąiraniu itp. r<t.z Litwy. || 
> Łuskanie = iniglo^ racic, który 
WYłiaje łoś sl:i|>ając zwłaszcza pi» 
dhijj.in hiejair.u* Pr. tli V. 786. 

Łu<kifW = łupina cebuli Wisła 
V, i>.'HV Pr. ti. V. 7S6 || »Łus- 
kiowka* n. || >Łu<kwa* = Schup- 



pe Mrong. Por. Ł u s k w i n a, 
Łuszczyny. 

Łuskwina = »łuska cebuli, sło- 
necznika, konopi, tatarki* Pr. fiL 
V, 786. » Łuskwina := rybia łus- 
ka Weinerl Staroż, Warszawy, I, 
10. »Łuskwiny« grochu Krak. I, 
100. »Łuskwiny (cebuli) = łu- 
piny* Pr. fil. IV, 215. »Łu.skwiny 
= łupiny jarzyn* Parcz. Por. 
Łuskiew. Łuszczawy. Ła- 
sze z y n y. 

Łusnąć p. Łuskać. 

Ł u s t a, Łusteczka =: krajanka, skiba 
np. chleba U.st. z Litwy. 

Łuszcz = » dzwoniec większy, sze- 
lężnik, rhinantus a. alectrolophas 
major. Kto ma 'łuszczkę' na oku, 
trzepią i)o oku kwiatem łuszczu...* 
Zb. xiv, 132, no 104. Por. Lo- 
sze z k o w y. 

Łuszczak p. Ł u szczenię c. 

Łuszczawy = plewy : * Placki 
z 'chimioł' i otrąb), zmieszanych 
z łuszczawami prosa a. perzu...* 
Wisła VII, 77. 

Ł u s z c z e n i e c » a. Łuszczak = 
orzech, który się sam łuszczę* O. 

Łuszczę ta p. Łuska. 

Łuszczkowy: > Łusckowe ziele od 
oczu: kadzić, kiedv jest łuszczka 
na oku* Wisła 11, 605, n» 6; 
VIII. lo7. Por. Łuszcz. 

Łuszczyca p. Łuska. 

Łuszczyny = łuski: » Rybka 
mówi: — Jak mię oskrobiesz, wy- 
nieś łuszczyny* Cisz. I, 60, n* 57. 

Łut » a. Poło<ie = kora zdarta z lipy 
młodocianej, której włościanie uży- 
wają na wyplatanie obuwia, zwa- 
nego 'chodaki', 'kurpie\ 'łapcie' a. 
postoły** O. 

Łuza = » ot wór w bilardzie: 'Dublo- 
wać do średniej łuzy'« O. » Ło- 
za* = kiozeii, worek bilardowy 
Tst. z Litwy. 

ł^uzać się = łu>kać się, łuszcsyć 
się {O orzechach^i: »Jut orzechy 



Łuża — Łyk 



85 



same hizają się<. Takie nazywają 
*łazannikami' Ust. z Litwy. 

Łoża »a. Łuży n a = jama, kotlina 
zalana wodą* O. Zb. II, 8. 

Łużyna p. Łuża. 

Łycać p. Hycad. 

Łycbanić: »Łycbanić = próżnia- 
czyć« Spr. V, 375. 

Łycbań: »Łycbań = próżniak* 
Spr. V, 375. »Łycoń, Łycboń, 
Łycak = 1, włóczęga 2, prze- 
zwisko* Rozpr. X, 288. >Łycak, 
Łycoń, Łycboń = wyrostek; włó- 
częga* Wrześ. 12. 

Łych = »łysina* Spr. V, 113. »Łych 
= przezwisko na wy.^okie czoło: 
*M{i łvch jak kolano'* Spr. V, 
137. Pr. fil. IV, 840. 

Łycoń p. Łycbań. 

Łych u n »a. Łvs = człowiek łvsv * 
Pr. fil. IV, 840. Por. Łys. Ły- 
sa I. Łysiacz, Łysoń. 

Łycz = »1, ryj (u świni) 2, (po- 
gardl.) nos (u ludzi) : '1 on tu ze 
zwoim łyczeni'* O. Toż Ust. z Li- 
twy. Petr. »Łvez = rvj dzika 
(myśli w.) c Pr. fil. V, 786. j| »Łvcz 
łodzi* = przód Wi^^ła VII, 239. 

Łyczak: >Łvcaki = łapcie z łvka* 
Pr. fil. IV,' 840. Zb. VI, 254, n^ 
13. »Łyczak = 1, chodak z łyka 
lipowego 2, chodzący w choda- 
kach* Pr. fil. V, 736." II >Łyczak 
= powróz z korv a. sitowia* O. 
Zb. VI, 299, no'l90, 3. > Pro- 
wadzi (córkę) nialka na nowym 
łyczaku* Kai. I, 182, n'^ 196, 
zwr. 9. Toż Zb. XV, 115, n^ 2, 
zwr. 7. II »Lecak = powróz 
z łyka* Cisz. I, 154. || » Łyczak 
= podrostek* Sab. 132. Patrz 
Łycbań. 

Łyczak: »Łfczak = Łyczak. Ły- 
czakami nazywają^ Kaszubów, o- 
.siadłych w części zachodniej po- 
wiatu Kościerzyńskiego* Ram. 88. 

Łyczakowy = łykowy : » Łf cza- 
kowe chodaki* Cen. 93. »Pas 



łyczakowy kunsztu pięknego* Wójc. 

11, 239. 

Łycżyć się= » skąpić .sobie, oby- 
wać się* Mil. 

Łyda=»łydka* Czark. »Łydek« 2 
pp. Im. i »Ły teczka* Ust. z róż- 
nych okolic. »Głydki* Parcz. 
• Głydy = łydy, łydki Im.* Łęcz. 

12, no 12. »Łyla'* Ip. Pr. fil. IV, 
840. Por. Łyśnie. 

Łygiejd- p. Legi ej da. 

Łygoń »a Łyk mieszczuch: próż- 
niak* Swięl. 702. »Cóz ty tu, 
łygoniu, robis?* ib. 379. »i*ygoń 
= więk.szy chłopak, chodzący bez 
spodni* Rozpr. XXVI, 382. •Ły- 
goń = przezwisko młodego chłop- 
ca, zwykle w złem znaczeniu* Zb. 
I, 45. II »Łyguś = żartobliwe 
przezwi.^^ko młodego chłopca: 'Po- 
czekaj, ty łygusiu !'* Zb. I, 45. 
II »Łygus = przezwisko chłopa- 
ka* Udz. II >Łygus = łgarz, 
Wamca* Pleszcz. 37. 

Łygotać= >^askolać* S|)r. V, 375. 

Łyk!: »Łyczkn!* »Sindę sobie na 
kamyczku 1 gorzałkę łyczku łycz- 
ku* * Zb. X, 320, n« 326. .Go- 
rzalinka łvkii łvku Dobrze idzie po 
języku* Świderski Wieś Wisła, 28. 

Łyk = j)rzezvvi.-ko mieszczanina Kłosy, 
n" 209 (w powieści Kraszewskiego) 
Mil. >Łvk = mie>zr'zanin pijak* 
Krak. IV, 311. Zb. 1, 20; II, 
259. >Łyk = mie^zczanin-rolnik* 
Fed. 401. 12 i ods. »Piekelny 
łfku!* (do Żyda) Derd. 131. .Łyki 
po miasleczkach* Wisła V, 916, 
n° 5. > Włościanie mieszczan ob- 
darzajji mianem 'łyków'* ib. VII, 
378. >Łyk = mieszczanin-rolnik, 
gardzący chłopem; toż: 'klompiarz', 
'krupnik'* Osip. >Jak się mas, 
klecho łyku, ba^ałyku?* Maz. II, 
148, n^ 331. .»L'bożsi mieszcza- 
nie, przez majętniejszą szlachtę 
[)Ogardliwie 'łvkan)i' przezwani* 
ib. 111, 357. .'Gulun' a. •Łvk' = 



86 



Łykać — Łysina 



mieszczanin € Jastrz. Por. Caban. 
Guion. Kołdon. KuldonJyk. 
Pazurnik. 

Łykać: »Łygać* Zb. I, 59. 71. 
• Łokac, Łuokac* Hilf. 170. || 
» Człowiek konający, jjdy *łyka 
ducha' (połyka dech), wtedy ra- 
chuje się z Bogiem...* Pozn. II, 
218. II »Łyknąć«: Taki sztybny 
pan, jakby palicę łyknął* Kam. 
120. »Łtknąc mięsa Derd. J. 39. 

Łykawiec= » moczar głęboki śród 
póle Krak. IV, 311. 

Łyka wy (o koniu) = chwytający 
ciągle zębami za żłób podczas je- 
dzenia Ust. z Litwy. »Łykawy koń 
= krztuszący się przy jedzeniu* 
Pr. fd. IV, 215. .Łykawy koń 
= który paszy przełykać nie 
może* Święt. 702. 

Łykierja = » nazwa pogardliwa 
mieszczaństwa przez srlachtę* Zb. 
I, 20. Tygod. iiustr. 1, XIII, 137. 

Łyko: » Łyczko* : * 'Za czyje łyczko 
(a. łyczek) daj swój rzcMnyczek' 
= gdy kto. wmieszawszy się 
w cudzą sprawą, za nia, odpowiada 
workiem a. osobą* Kuj. I, 202, 
no 96. >Powojni('ek z łvcek« Zb. 
XV, 168, no 90. 

Łykus = » dobrze łykający, pijący* 
Pr. fil. V, 786. Mil. Udz. Kow. 
(z Łodzi). 

Łykustwo = » lenistwo* Pr. fil. 
IV, 215. 

Łyłyk = » nietoperz* Zb. V, 150, 
li^ 48, 1. Janota w Przyrodniku 
Iwows. 1872, sir. 194. Por. Le- 
lek. 

Łyna p. Wuj na. 

Ł y p a p. Ł u p a. 

Łyna (rzeka w W^armji K.): »Nie 
nieśżo inie po boru... Ale mnie 
nieś |)o Łynie* Sień. 269, n® 11. 

Łynda i poch.: »Łynda = włóczę- 
ga* Pr. fil. V, 7^)(). »Łyndac się 
= <zw(^»dać ^io, włóczvć się* ib. 
787. 



Łypać p. Hłypać. 

Łys = łeb: »'Łysami sie trzasnjtni' 
= zderzyli się łbami* Zb. Viii, 
252. »Łys = łysina (raczej *ły- 
sy' K.): *Łys, zćz, kuternoga na- 
znaczony od boga'* Spr. V, 137. 
»Łys, zys, cys, kuternoga jeżli co 
dobrego, wielka łaska Boga* Ust. 
z Litwy. Por. Ł y c h u n. Ły sal. 
Łys i acz. Łysoń Łyś. 

Łysal: »Łt^^al = łysv człowiek* 
Hilf. 170. Por. Łys i a (Z. 

Łysek i Łyska: »Ły>ek * częsta 
nazwa psa (z łvsina); » Łysko* 
Ust. z Litwy. Pr. fil. IV. 840. 
>Nie każdemu psu 'Łysek'* Łys. 
61. »Łysk = wół z łbem bia- 
łym* Hilf. 170. »Łysk = wół 
z łysiną, z czołem białym* Pobł. 
45. >Łysk, 2 pp. Łfska = wół 
a. byk z gwiazdą na czole* Ram. 
89. »Lisk* Nadm. 147. Por. 
Łysk. II » Łyska = krowa z bia- 
łym czołem* Pobł. 45. Toż 
Ram.88: »Łtska*. »Lf-ka« Nadm. 
147. >Łyska a. Ły.socha* Zb. II, 
8. Por. Ł y s i n a. Ł y s u 1 a. 1 1 » Ły- 
ska* = gatunek kaczki dzikiej. 
Przyj, ludu VL 111. O. »Łaska 
(tak K.) = gatunek kaczki dzi- 
kiej: 'Cala czarna, a ma znaczk 
bialf* Hilf. 170. 

Łysi acz: >Łyssiac (tak K.) = czło- 
wiek z łysą głową* Święt. 702. 

Ły siaty: »Łyssiaty (tak. K.)= ły- 
sy: (o zwMerzęlach) mający biały 
płatek na czole* Święt. 702. 

Łysica = łysa góra (wogóle) np. 
Krak. III, 95. » Łysica = góra 
wysoka i goła* Pobł. 154. » Ły- 
sica = stroma góra* Wisła III, 
745. Tyg. iliistr. 1869, n^ 76. 

Łysina: >Łtstna = czoło* Derd. 
136. Pobł. 44. 154. »Łysina = 
czoło: ten ostatni wyraz nie uży- 
wa się* Wi.sła III, 745. >Łyssina = 
:=: łysina* Święt. 702. »Łysina = 
czoło* Ust. od Żeliszewa. Mii. 



Łysk — Łyszczeć 



87 



•Łysina = łeb: *Dad komu po 
łysinie'* Spr. V, 137. »Łusina 
(tak K.) = czoło; 'łysinę' nazy- 
wają 'łysą głową' < Gaz. Olszlyńs. 
1886, nO 29. || »Łysina« = 
nazwa krowy Rozpr. X, 245. •Ły- 
sina* = nazwa krowy całej gnia- 
dej, ze łbem białym z gwiazdą 
Krak. I, 178. »Łysina = krowa 
z głową a. przynajmniej całem 
czołem białem« Rozpr. X, 267; 
XII, 76. »Łysina = krowa, je- 
żeli ma całe czoło białe « Wisła 
V, 923. »Łysina = krowa czarna 
a. czerwona, z białem czołem* 
Święl. 21. »Łyssina = nazwa 
krowy z białym kwiatkiem na 
czole* ib. 702. Rud. 24. Wisła 
VII, 387; VIII 812. Por. Łyska. 
Łysocha. Łysula. 

Łysk= »tył, zad zająca (myśliw.)* 
Pr. fil. V, 787. II .Łysk* = czoło 
(na Kociewiii) List. od Łęgow^- 
skiego. Por. Łysek. Łysina. 

Łyskać i Łyskać się: » Łyska się 
= o błyskawicach* Wa-^i. 243. 
»Jak się łyśnie!* Zb. XI, 89. Dy- 
gasiński Beldonek, 27. O. »Łyszcze 
sę = błyska* Hilf. 170. » Łyskać 
się = błyskać się; 'łyskać śle- 
piami' = srożyć się, gniewać się* 
Święl. 702. » 'Łyskać się' = tylko 
w tej formie używane w Czerskiem 
słowo 'błyskać się'* Spr. V, 137. 
•Łyskać, Łyskać się = błyskać: 
*Łyśka się na pogodę' = gdy mo- 
wa o dalekiej bły.^kawicy* Pr. fil. 
IV, 840. .Łyskać =' błyskać; 
'Łyska się' = błyska się* Parcz. 
Mil. » Łuskać sa, łyszczit s3, łysk&ł 
sjt« Ram. 88. » Czoło się łyska* 
Zb. IX, 9. II »Łyszczeć*: »Ke 
wiatr zawieje, tó ji se rz^c liszcze 
(świeci) < (zagadka okurzę) Nadm. 
144, n^ 7. II >Łuskać się« »Łu- 
skałf sę na nim prześliczne szaty* 
Nadm. 158, n^ 33. Por. Łvszczeć. 

Łyskawica O. Bisk. 22. Hilf. 170. 



Rozpr. Vm. 247. Spr. V, 137. 
Parcz. Mil. Udz. Por. Łyskawka* 

Łyskawka: » Łyskawka = 1, bły- 
skawica, błyskanie 2, feminaU 
Święt. 702. Por. Ły kaw i ca 

Łyski = ? »Moja gęś z łyskira pys- 
kiem* Pozn. IV, 296, n^ 688, zwr.3. 

Ł y s k i = pagórki kamieniste, niczem 
nieporośnięte, w Czerny Ust. z Kra- 
kowsk.iego. 

Łysocha »a. Łyska = krowa, 
mająca białą łatkę na czole* Zb. 
II, 8. » Łysocha = nazwa krowy 
łysej* Pr. fil. V, 787. Por. Ły- 
sina. Łyska. Łysula. 

Łysula = »nazwa krowy* Pr. fil. 
V, 787. Fed. 6. Wisła VI, 817; 
VII, 748. Pr. fil. III, 312. »tyjsd 
a. tyjsula* Zb. XIV, 27. f| .Łys- 
sula = (rubasznie) kobieta z ły- 
są głową* Święl. 702. Por. Łysi- 
na. Łyska. Łysocha. 

Łysoń: »tiyjsoń = nazwa wołu* 
Zb. XIV, 27. » Łysoń = wół a. 
koń z gwiazdką na czole* Pr. fil. 

IV, 215. Spr. IV, 324 p. w. Łyś. 
II »Łysoń* = pogardliwie o ły- 
sym Jastrz. Por. Ł y s u n i o. Łyś. 

Łysun = »1, gatunek dużej dzikiej 
kaczki z rodzaju nura 2, gatunek 
ziemniaków* Pr. fil. IV, 840. 

Łysunio: »Łysuniu!« (do karbo- 
wego w pieśni) Kolb. 420, n^ 374. 

Łysy: » Łysa- góra* = o czole: » Ję- 
zyk — bełkot, coło — łvsa-góra... * 
Krak. II, 50, n^ 92. ]| >'Łysy- 
Maciek' = powszechnie na Ku- 
jawach używany wyraz na ozna- 
czenie pliszki białej (motacilla 
alba): 'Oho, jest łysy-maciek, bę- 
dzie ciepło'. 'Łysy-Maciek za płu- 
giem chodzi, ogonem trzęsie** Spr. 

V, 137. Por. Łychnn. Łysal. 
Ł y s i a c z. Łyso ń. Ł y ś. 

Łyszczeć: »Łyszcząca murawka* 
Pozn. V, 12, nM6 (nie ludowa 
K.). > Dziatki aż łyszczały...* ib. 
(też K.). »Łf szczać^ = lśniący 



88 



Łyś — Łżel 



sii^*" Hilf. 170. >Ł^.szczec sS: 
'Jemu sit ftficz^ Jfszczł| jak gło- 
wnie*« Ram. 88. Por. Łyskać. 

ŁyA = »łysoń (o koniu) < Spr. IV, 
324. łŁyś = 1, (rubasznie) czło- 
wiek łysy 2, pies, majiicy na czole 
biały płatek a. zupełnie i>łowy« 
Świ(»t. 702. 22. 

Łyśnio Im. = »łydki« Ust. z Że- 
li szew a. 

łi y ż c z a r z : »Lyzcaz (lak K.) = 
brze^ półki stosownie narżnięty 
do zalykania ł^-żek* Wisła I, 318. 
Por. ł.yżnira. ł.yżnik. 

Ły*ka: »tożka* Zh. I, 12. Bisk. 
27. »ł.yjska* luiz. »Ltżka: Tf 
iiumioj:) Ifżkami draszowac na 
misce !*« Ram. 98. || » Łyżka = 
rodzaj łyżeczki, naczynie jrarncar- 
skie, służąro do wyjrładzania i ob- 
równy wania naczynia jilinianepo 
w środku* Pr. fil. \\ 787. || .Łyż- 
ka, Łyżeczka = na Litwie dołek 
pini piersiami: używa sił^» tylko 
w 7 pp.: 'Ból pod łyżeczką'* 
Wal. p. t. w. »(^Pr/yłożyć jajko) 
\hh\ łyżeczką* Zb IV, 77. n« 11. 
>Bt>l pini piersiami, czyli Iml w 'ły- 
żeczce * Wisła IV, l>86, n** 9, 
II » Łyżki = USZY jelenia* Przyj, 
ludu VI, 111. II »ł.yżczeczka* : 
»Łfżc7.vrzka« =zdn.»bn. i»d 'łvżka' 
Kain 93. || .ł.ysra* Zb, XI.' iSO, 
n* 3. ri<z. 1. lOs. II ^Łycł.a* : 
»lV>soI na nii>-it\ prześni na łv>ic* 
Maz. V, 4:v4S 'PiHirosik^ wpa- 
dają do kut i. w. \ I;: pi:: swemi 
Jy*. Irami co Vi\\ ?. iadJa podpadnie* 
kni. I, i?91, .u<. •Ł.c! :.. =*M- 
ka^ 7jn:b. Oz;^rk Pr ^i V, :Siv 
>Ł\o;^a* = rjjrr.ii;.?* ,d '-Nlka': 
M;.'.r.. cv pyza :i:t *»c\ > .^;: ;y- 
:.v : ; . ? « .:c, a ; ■ \ .r . : w \ > k . •v* v * » 

>| \. i:>: II Ł^;.:^.. — Jv+. 



*^s 



Łv 



u młynka niemieckiego itp.< Święt. 
702. »*Zarnówka' (u młynka) 
z przodu swym gwoździem sięga 
do żelaznej 'łyżni', w ścianę młynka 
wbitej* ib. 14, n^ 15. >Zarnówka 
obraca się w 'klekocie' 'łyźni\ osa- 
dzonej w ścianie sieni* ib. 15,n^20. 

Łyżnica = > półka wyrzynana na 
łyżki* Fed. 7. Por. Łyżczarz. 
Łyżnik. 

Łyżnik: »Łyżnik = narziid na łyż- 
ki* » Święt. 702.42. »Łyźnik = 
deszczułka, przybita do ściany, do 
której otworów stawiają się łyżki 
trzonkami na dół* Czark. Pr. fil. 
IV, 840. Spr. V, 375. Cisz. I, 
87. Lub. I, 56. Wrześ. 12. J. Łoś. 
Żb. X, 202. Rozpr. X, 288. Zb. 
II, 218. Krak. I 156. 165 (ry- 
sunek). »Łuśnik = <rórna część 
'konewnika', jrdzie zakładają łyżki, 
miski « Doman. Por. Łyżnica. 
Łyżczarz. Z a ł y ż n i k. 

Łvżwa: »łi<^)żwa< Zb. 1, 12. »Łyż- 
' by* Hozpr. IX, 131.132. .Łużba* 
Pr. tli. IV, 276. »ł.yża« Mrong. 
253 p. w. Eissfhuh. || > Łyżwa 
= statek do spławu zboża* Pr. 
łil. IV. 840. 

Łza: »Wieic łzy krwawy wypuseam* 
Zb. IV, 95. »ł^ow« 2 pp. Im. 
Wi>ła VIL 159: Vin. 14.S. .Lza* 
Hozpr. Xli. 37. »Ze swoi łzy 
pt^ną kąpie. /:robi<« Cisz. I. 96. 
II »Łżvr/.ka* : » >'.ła łżyrzek Z mych 
łHZYCZck... nakapalo* K^^ir. n** 290. 
II >'ł,2y Mit.ki lH>-kiei* = drga- 
wiec ^ros/.na « Rad. I. 120. 

Łzawił- >ie: >N.»' lvcz:ii. iy!a się 
łzaw ii* nvi:a>in-k: Boldoni-k. 101. 

Łża p. l.e.^ 

ł.żokwi:łt-: 'kwiiv:ei:. ł\ii>ł. 45. 
*ł :-.rk\\.:.: = kw toieii* Ram. 89. 
ł\- ł.^:o.-:sW.a: 

Łże: 'Ł^^ --. k«\.:y.r.:. VM. 45. 
Tl." r.air >V 



Ma — Macharzyna 



g9 



M. 



Ma = mię; »0 la Boga, retu ma!« 
(rym Rękoma' Kuj. II, 44, n^ 197, 
zwr. 24. Dodać to do Ja. 

Ma p. My. 

Ma = moja p. Mój. 

Mabdziurny »a. Maciuperny = 
maleńkie Spr. V, 113. 

Mac >mac mac!« = przywoływanie 
kóz Cen. 77. Toż Nadm. 149. 

Maca p. Fuc. Mata. 

Mac a ć = szukać: »Mojej Żofki nić- 
ma... Mojej Żofki macaj!* Kuj. II, 
204, zwr. 9 i 10. 

Macalnica = »herba verbenae< 
Ciesz. 54. 

Macała: » Każdy robotkik (w ko- 
palniach soli) ściśle bywa obszu- 
kany przez ...tak zwanych 'maca- 
łów' (rewizorów)* Krak. I, 64, 
ods. 3. 

M a c e c h a p. Macocha. 

Macek = »(żarlobl.) palec: UJcion 
sobie dwa macki'* Pr. fil. V, 973. 

Macek : > Macek = ciemność* Ust. 
z Błońskiego. Por. O ni a c e k. 

Maceszka p. Macocha. 

Macek = djabeł Myszkowski Stra- 
chy, 12. 13. 

M a c ę t a = » węzły krwi w częściach 
rodnych krowy, jeżeli po jej ocie- 
leniu łożysko nie odchodzi* Swięt. 
702. 

Mach = »gmach. Spr. IV, 370. 

Mach! = przyśpiew : »Jechunder 
machcuniber..* Sand.l48.|| >Mach 
= uderzenie, zamach* Pr. fil. IV, 
284. » Kijem mach!* Krak. IV, 
122. II .Mach*! (o skakaniu): 
»Zydy wszystkie mach mach mach 
do wody. Potopfjt Zvdów...« Cisz. 
I, 273, no 221. 

Mach = » rozmach : 'Lecieć z ma- 
chem'* Pr. fil. V, 787. 

Macha p. Masa. 



Machać = biec, uciekać: .Trąbią, 
krzyczą; ja macham* (mówi za- 
jąc) Rog. n^ 69. .Ciężko kamie- 
niowi, Kiej pod wodę macha* Zb. 
X, 279, no 156. Toż Was. 1.^2, 
no 43. Święt. 154. .Idzie woda 
i pod górę macha* Zb. X, 313. 
.Machaj!* = bież, skocz Dyga- 
siński Beldonek i Ust. z różnych 
okolic. II .Miałem sabelkę cęsto 
machaną* Łęcz. 151. || .Machać 
prać (bieliznę)* Pr. fil. V, 787. 
Ii .Rozsypie (groch po podłodze)... 
A maluś sie gniwa, macha, Ja sie 
śmieje: A cłia cha cha!< Kozł. 
165, no 19. II .Żebym cie nie 
kochaj, Tobym se konisiów do 
ciebie nie machaj* Zb. XV, 106, 
n® 14. II .Machnąć* = [)ałnąć; 
wypić : .Jak machnął, lo cały 
garniec od razu wypił* Glin. III, 
221. .-Machnąć kooo= uderzyć* 
Święt. 702. || .Zdejmta, chłopcy, 
czapeczki, A my machnieni chu- 
steczki, Ukłon im jej się* Łęcz. 
38, zwr. 9. 

Machajło = ogon (w zagadce o wo- 
łu): .(^Icry lvki. dwa.paUki, piąte 
macliajło* Zb. VII, 115,' n^' 121. 

Machaki = ? .Taki i machaki, Md- 
ślachy, cartaki! do nmie psyjdź- 
ta!* (woła czarownica) Zb. XIV, 
187, nO 9. 

Machcin: .Po Machcinie pukać* 
(żony szukając) Pozn. V, 173, n*^ 
416. 

M a c h a r z y n a = pęcherz Kłosy XIII, 
43. Spr. V, 375. Pr. fil. V, 973, 
II .Mocherz* = pęcherz Cer. || 
»Myclłyrz = skórny [)ęcherz od 
odparzenia: 'Od kyrpcy mychyrze 
po nijgak sie porobiły'* Spr. V, 
378. II .Mar-harzyna = moszna 
(u zwierząt), scrotum* Spr. V, 113. 



SU) 



Machem — Macica 



II »Mii(;łiiir/yiinii« Hiid.H.S. jl »Ma- 
rJHir/yiia ; |K;('lM»rz« Knik. IV, 
}M1 WwA. 12. \Uh. Pr. fil. V, 
U7H. Ci^/. I, 2r»J). .Macliorzona* 
Mo/pr. XXVI, »82. .Pimiiędzy 
muclHM7.yiikn« Hiid. 21 tt. »Pio- 
iiI(m1/v iiHt(*li«r/ynka« Had. i, 244, 
/h VIII, 84. ■Macliorzyim* = 
nakiowka Krak. III, 18. > Mucho- 
r/yiia •/. hihakicin* ih. IV, 179. 

• Lori plłlsok |K) drzowini<\ niosio 
dvii<M'i w marhorzyiuo...* Zh 1, 
l(Mt.\ n*> 41 (/.n^adku o tarnnrh). 
Tut Krnl. H7I Cis/. 1. 840, n« 
181} (^o maAhiu**MM»'i »Mucherxynu 

iuuii»ly |H;rlu»ry. » kilkoma ^n^- 
M«ann \vo\MU|h% klóry w Krakow- 
MkitMn NV cAusło '|>i*xonosin\ kwoli 
v\t»^oh»Aoi, \viu»i| t wianom panny 
mł\>do) do ilohui joj m^ta. aby 
d»\v\M\u* po dnul^fto niby wortMn 
piom\,Hiav« /b K 8lV ♦Woimo 
mavbodvno, łUnio ;i\vaivo\v niklom* 
\^p\vl\oi< na wodk^^"^ \Vi<h4 VK I8l>, 
*M«ohoitYna p\vhor« twiopna. 
nd\\\anv prAoi prAomYlnikvAv do 
pvdoiH^viioM:a >ipiryln>u tSA jjrani- 
o\- IV \\\ UL v>Ot» »MuobonŁyn» 

r^Yu;^ kvy\* \Y\slrasYv' ^:= l^h;A 

\l ;a c V o : V ;^\i: • v tr. :*» A\- i^ t'n* t \'- 

i\u* \i-i\ \v ^U" vs\i vv ,:;*- 

W . . ^*v', V'-2\;:>vt' 5 :\ •^^\ tć. 

• ' ?*, . '. '* vC» .'.\-, '^'*-Xv ^ * v*ri*ę* 

vi ' ^^-^ ■■ * ' C..\ t * ' •; '.A i. .I-.* 

■*•'•,"••* ^ ".i t .' , >* >»"r'. 






\l.' 



W 






>>. 



»Machldrz= oszust* Święl. 702. 
O. II »Machlerka = machlarka* 
Pr. fil. V, 787. O. 

M a c h li r k o p. C z u c h I i r k o. 

Machlować » na kim = oszukiwać 
kogo na interesie, rzecz warto- 
ściową na kim za darmo a. za 
bezcen wyzyskiwać. 'Maclilować 
co z kim' = zamieniać na przed- 
mioty, które nie są równej war- 
tości* Święt. 702. » Machlować a. 
Tachlować* ^ szachrować, wy- 
łudzać Ust. z Litwy. O. » Tośmy 
nmsioli siaehrować, machlować* 
(z żydowska) Zb. IV, 221, n® 49. 
Por. Mekleć. 

Mac hora i Machorka: »Odwar 
z maohory* Wisła IV, 882, n® 14. 
• Mochorka = tytuń lichego ga- 
tunku* Chehii. i, 101. O. • Ma- 
chorka* l'si. z Litwy. 

Machów, czy Machowa: »Na Ma- 
ohoskich piaskach* Oles. 138. 

M a o h t a: » Szlachta maehta dziurawa 
|>łaohta« (^zagadka o bronie^ Zb. 
IL 178, n« 2- Na Litwie słyswi- 
łem piHirwiwanie z sz'aehcica : 
» Sxla«*hoio maehoie. . « 

Maohv = me*OY\':inie : > Dychy da- 
chy Ih> naoh m;u*hv„€ Zb. II. 
34. u* 8 

Mae; V* z \\ M ;i t e m a t y k. 

M :i c t c ;a . » KixsrvxŁnia)a i -.^jawów: 
tt^;K^vv chwiŁicą/wypinaLKąon >t*?\ 

w ^w.r.K.'^ :jl-^- V i >:::łw^:w. Mow^ 

» W :.. : :-: I - j. r-iru*: " jl >je. 
*•*•,*•'.. ^i;:.. z ♦V-.«r.i. >ci*iafti 
-n- •*•: ^.**Ł » V :--j- -I. t'-"'^^ C^:- 

■ ■:••:>.' . • * :•■ :t k-z liUtZiiTtL 

: .- • : . .: :^f » l^t-i^riifti^ 

\ .'.'— , .-^ nr-^ 

: ♦* ■ X i :•" -: • • :• - i::i~ 

% ::■•- *• r rs* -Tninu » 



Macicowy — Maciejówka 



91 



wyraz ten nie daje się prze- 
tłumaczyć, ponieważ Niemiec nie 
zna tej choroby. Chłop tutejszy 
wyobraża sobie *macicę\ jako 
robaka z ostremi pazurami, któ- 
ry przebywa we wnętrznościach 
człowieka...* Wisła VI, 175. Za- 
mawianie od *macicy' tamże 409, 
n» 26. II >Maci(:a«: »Ma(l[ca = 
matnia, worek u niewoda* Hilf. 
171. 122. Ram. 95. || »Macica 
= 1, wilżyna (ononi:?), rośHna 
groszkowa, .ścieląca się, sf)otyka 
się na odłogach, ma liście pie- 
rzaste, z. kształtu i wielkości po- 
dobne do liści akacji, kwiaty bru- 
dno-różowawe; cała wydaje za 
dotknięciem się woń nader wstrętną. 
Dawniej, gdy baby wiejskie *za- 
da^\ały' młodzieży na miłość na- 
pój miłosny, czyli 'lubczyk', taż 
roślina, jako też 'lubistek' (barwi- 
nek) wchodziły w skjtad takowe- 
go 2, kamyk biały, okmgławy 
(kawałek kwarcu), znajdywany na 
polach, wedle mniemania ludu, 
posiadający własność spędzania 
paznogci z palców rak, w których 
go trzymano 'aż do zagrzania'* 
Osip. II » Macice = korzenie 
drzew głęboko wrośnięte* Rozpr. 
XVII, 44. II »Macice« p. Mate- 
matyk. Por. Bonowanie. 
Macicowy, Maciczny i M a c i- 
czkowy: » Maciczny goździk = 
anthophyllus* Pr. fil. IV, 215. 
> Maciczny korzeń = radix filicis 
a. galangae* Ciesz. 55. Wisła VI, 
664 n^ 8. » Krople macicowe a. 
Maciczne = tinctura Yćilerianae* 
Wisła III, 90. » Macicowe a. Ma- 
ciczne ■ krople = tinctura apo- 
plept.« Ciesz. 54. >Mnci(Owa a. 
maciczna maść = omplaslrum 
fuscum* ib. » Macicowe a. Ma- 
ciczne ziele = herba matricariae* 
ib. 55. II » Maciczny* = z ma- 
cicy perłowej: » Guziki maciczne* 



Pozn. II, 37. »Maciczkowy = 
z macicy perłowej* Zb. I, 20. || 
» Maciczny = 1, maciczny 2, do- 
tyczący 'macicy' w niewodzie* 
Ram. 95. 

Maciczka= » perłowa macica* Zb. 
I, 20. 

Macicznik: »Macicnik = gera- 
nium* Zb. Vin, 258. »Macicnik 
= • roślina, lecząca choroby ma- 
cicy* Pr. fil. V, '787. Por. Maj. 

Maciczny p. Macicowy. 

Maciej: Wójc. II, 206. Óles. 166. 
Przysłowia o św. Macieju Star. 
przysł. 37. II » Maciek *: Wójc. II, 
194. 195—97. 209. 210. 218. 
225. 264. 261. Rog. n^ 112. 
Sand. 158. Oles. 167- 69. 177. 
Kuj. I, 172: II, 67. Lip. 158. 
197. Krak. IV, 261, n^ 406. 268, 
n« 607. Choć. 93. » Maciek* Zb. 
1, 99 (? K). II .iMaćko*: Kozł. 
161. 162. Maz. III, 321. || »Ma- 
cioś*: Bar. 222. Pozn. IV, 300; 
VI, 183. 299. II .Maciuś*: Oles: 
177. Choć. 93. Pozn. V, 139. 
»Maciu-Maciusiu!* Zb. VIII, 295, 
Wisła VI, 143. . Maciuś* Zb. I, 
99 (? K.). II ^Maciusio* Rad. II, 
72. II >Maciuśko* Maz. III, 270. 
II >Maciaga* Rozpr. X, 243. || 
• Maciejów*: »Biła mię matula 
..Żebym nie gadała z Maciejowym 
synem. Nie bij mię, matulu, bo 
ten syn Maciejów nie minie* 
Pleszcz. 216, n^ 28. >Maciejowa« 
Oles. 176. II > Maćków*: > Mać- 
ków kot. Zb. VII. 100. > Maćko- 
wa żona* Kuj. I. 173. » Za Mać- 
kowym za przołazkiom* Oles. 171. 
>Maćkowa* Kozł. 162. || >Macin«: 
»Macina jjóra: 'Las na Maciny 
górze' od zbója Macieja* Lud. I, 
127. 

Maciej = zając: »A hultaja nie 
szanujcie. Macieja, złodzieja!* Rog. 
nO 68. 

Maciejówka = > czapka* Zb. I, 



94 



Maczupja — Maćka 



dla umocowania rusztowania przy 
wznoszeniu muru* Roczn. 214. 

Maczupja: »Helanie mają do rybo- 
łówstwa zastosowane urządzenia 
społeczne, tak zwane *maczupje'< 
Nadm. 8(5. H. G(ołębiewski) Obrazki 
rybackie, od str. 36 (opis). 

Maczy = od maku: »Macze główki 
= eapita papaveris« Ciesz. 55. 

Mać »MaćI« = przywoływanie kozy 
Wisła III, 741. ' 

Mać = » matka (w pieśni) « Spr. IV, 
25. »Mać, Macierz, Matka. Prze- 
klinając;: 'psia macierz' a. 'psia 
mać z{ttraconłi'« Spr. V, 375. 
»Do matki mówią *mamo\ a mó- 
wiąc o niej: 'macierz' *mać'« Hoff. 
41. .Mac a. Macer* Hilf. 171. 

• Mac« ib. 22. 104. Ham. 94. »Mać 
= matka, tylko w 1, 4 i 5 pp. 
używane* Zb. I, 71. »A cbluóz 
to tAm siasta po tern muojem 
griiobie? — Ja, matusiu, wąsa, 
przymcie mie do siebie!... Id.ze 
ty, sierotko, do młuody macierze, 
Niechże ci młuoda mać kuosulke 
iiupierze* Rozpr. VIII, 166. 122. 
» Wyszła do niego świekra mać* 
Kolb. 187, n" 14 na. ^Nie dajże 
mi, Boże, Na świeknichę, na mać, 
Bo ja nie mam wiana. Będzie mi 
wymawiać* Skrz. 70 \^= nie daj. 
Bole, abym poszła za mąż za ma- 
jącego matkę żyjącą K.). »Nie 
pójdę ja na mać... Bo mężoska 
matka Każe rano wstając* Kuj. 
I, 306, n« 82 ^toż KX »Gadali 
ojciec mać. Ze n\nie za cię nie 
chcą daO* Połuj. 89. >Klo ciebie... 
ogarnie? — C>garnii' ojciec mać* 
Fozn. IV, 146, n« 273, zwr. 7—8. 

• Prowadzi ją ojciec mać* Rad. 1, 
190, IV' 229, zwr. 6 \^trzy przy- 
lotziina j.v>wyższo są ukazami t. 
zw. 'łiv.ciuiva* K.\ » Sanuj mnie... 
jaix -w tiKić* >anii. 52. >Jaka 
oorka, Mnu mac* Kruk. IV, 255, 
n' 193 »Kto nic «Jucha ujca. 



mać, musi psiej skóry słuchać* 
(Kolberg objaśnia: » rzemienia, ba- 
ta*; niektórzy sądzą, że mowa tu 

bębnie żołnierskim K.) ib. 258, 
n^ 297. »Moja matka, moja mać 
Nie da^a (mi) się zalecać* Zb. 
VIII, 79, nO 37. Inne przy- 
kłady; Sand. 46. 128. Rog. n^ 
163.' Kam. 81. 106. 132. Kuj. 
II. 47. 51. Kozł. 40. 41. 44. 232. 
259. Wójc. I, 94; II, 240. 261. 
332. 357. Oles. 175. Pauli, 161. 
Kolb. 168. Zb. II, 175: IV, 215; 

VI, 172; VII, 55; X, 282; XIV, 
211; XV, 115. Zejsz. 61. 68. 
161. Pozn. IV, 149. Wisła II, 
143; VIII, 267. Maz. II, 22. 36. 
41. 42. 93. 200; III, 236; V, 
242. Kieł. I, 129; II, 152. Rad. 
II, 22. 23. 64. 89. Łęcz. 82. 122. 
Wi.sła V, 568. Lub. I, 292. 295; 
II, 7. Kai. I, 144. 173. || ^Mć*: 
»Mac* Hilf. 118, n^ 20. »Twoja 
mać* Zb. XII, 139, n^ 276. || 
»Maci«: »Janiczkowa maci Nie 
dała mi braci* (= mnie brać tj. 
nie pozwoliła Janiczkowi mnie 
wziąć K.). Zejsz. 67, n® 170. 
» Jedna stara maci* ib. 166, n® 
116. »Moja stara maci* Maz. II, 
115 n® 261, zwr. 4. »Rodzona 
maci* ib. V, 215, n^ 159 b. 
»Nie wyszła jego miła. Tylko jei 
maci* ii). 251, n^ 244. » Gdzież 
wasza maci?* ib. 257, n® 259. 
II » Maciom* 6 pp. Ip. Rozpr. VIII, 
105. >Maciąm* toż ib. 240. || 
• Zimna mać* = teściowa Zb. 

VII, 55. II »Krzesna mać* Rad. 

1 141, no 82. II » Czarcia mać* 
Łęcz. 162, zwr. 19. || »Mać« 
pszczelna: »Parój ma leż sw5jS 
mac- Ram. 94. || »Mae = {po- 
gardi- matka, baba, aku>zerka« 
Was. 24o. 

Maćka = \\\ mowie dziei-it koza 

Wisła III, 741 
M a ć k a p. M a c z k a. 



Maćkać — Magad 



9& 



Maćkad = »jeść dużo, pakować 
w siebie* Zb. I, 45. Udz. Por. 
Naćkać. 

Mada = »osad nadzwyczaj żyzny, 
osiadający po ustąpieniu wylanych 
wód na Powiślu; wyraz znany 
i na Kujawach* Spr. V, 137. O. 
»Mada = mul rzeczny, osobliwie 
Wiślany, który pozostaje na ziemi 
po ustąpieniu wody« PobJ. 135. 

M a d a ć : »Madac = bawić się, igrać: 
'Nie madaj s uógnię'« Ram. 95. 

Madaleniec = ? »Madalenka sie- 
dzi... Przyszedł do niej madale- 
niec...« Łys. 39. 

Mad ej (a) p. Amadej. 

Madaliński: »Hop sztynder Ma- 
daliński fika z góry...« (przyśpiew) 
Kuj. II, 64, n^ 257. »Pinduryńka 
Madaleński mazura...* (przyśpiew 
w takiejże piosnce) Zb. II, 94, 
n<> 125. 

Mad er = » partacz wiejski* Osip. 

Maderować == » wykonywać jaką 
robotę nieumiejętnie, fuszerować* 
Osip. Por. Madrować. M ajdro- 
wać. Moderować. 

Mado w ać = 'madą' zanosić: 'WisJa 
maduje pola podczas wylewu-* 
PoW. 135 p. w. Mada. 

Mądra = » macica* Spr. IV, 306. 
Rozpr. XVII, 23. Spr. V, 375. 
• 'Krowia mądra' a. 'Cielęciniec' 
= macica u krowy* Spr. V, 
348 p. w. Cielęciniec. » 'Mądre 
rusyć' = podobno: rozchorować 
się na nerki* Sab. 132. » 'Środek 
dobry na madrę i na żołądek* 
Zb. VI, 233, n" 21. » Korzenie 
madrowca ...piją na 'madrę' tj. bole 
maciczne* Zb. VI, 292, ti^ 175, 
2. 'Używają (żywokostu) na 'ma- 
drę'* ib. 296, no 9. 

Ma drak = » nieuk, fuszer* Wisła 
I, 153. »Madrak = marudnik, 
guzdrała* Pr. fil. IV, 840. »Ma- 
drak a. Madrała = robiący co 
źle a. powoli* Spr. V, 113. 



Madrała p. Mądra k. 

Madrować = > robić powoli« Zb. 
II, 8. » Córka bardzo długo ma- 
drowała* ib. 172, n® 19, 3. »Ma- 
drować = psuć, fuszerować* Wisła 

I, 153. » Madrować = coś nie- 
udolnie robić: 'Nie madruj kole 
tego woza'* Rozpr. XVII, 44, 94. 
Spr. V, 113. Por. Maderować, 
M a j d r o w a ć. M a ń d r o w a ć. 
Majstrować. 

Madrowiec »a. Madrowe ziele = 
scrophularia nodosa* Zb. VI, 292, 
n® 175. 206. » Madrowiec a. Ma- 
drowiec a. Madrowe ziele = scro- 
phularia nodosa* Spr. IV, 307; 
V. 378. 

Madryguła p. Mandragora. 

M a d r y p a = » niezdarna, niechlujna 
kobieta, niezdara, jołop* Pr. fil. 
V, 787. 

Madyja p. Amadej. 

Madziarzyk p. Moździerz. 

Madziar = taniec (węgierski) : 
• Chłop... prosi... zagrać madziara 
(węgierskiego)* Wisła II. 112. 
»Mam ciu ciu madziara mazura 
hopsa sa* (przyśpiew) Zb. IX, 
260, no 317. || .Madziar* = 
Węgrzyn: »Z uzarami pijać, Z Ma- 
dziarami tdńca* Zb. XV, 64, n® 

II, »Mandziar (lak K.) pije, Man- 
dziar traci, na Mandziara płaczo 
dzieci...* (śpiew druciarza) Wisła 
VIII, 287. 

Madziudzi, Madziudzineczki = ma- 
luśki Ust. od Warszawy. 

Mag »dżYg dżyg utasa barabasa...* 
= przyśpiew Łęcz. 155. 

Maga p. Jaga i dodaj: »Maga maga 
przepieraga... « (przy przeskakiwa- 
niu ognia sobótkowego) Łęcz. 35. 

Magać ^=^ » przewracać: 'Magać ko- 
ziełki'* Pr. fil. III, 306. » Magać 
(wywracać) koziołki* Zb. III, 45, 
n« 12; X, 77, n^ 3; XIV, 127. 
Krak. II, 21. Pr. fil. III, 310. 
»0n kozjta inagnuj* Cisz. I, 215, 



96 



Magadło — Magierka 



no 160. II »Magad się = machad, 
migać, ruszać, kiwać się: *Bryczka 
ino maga się po nierównych za- 
gonach; jak się magnęła lak się 
i obaliła, boć lo w lem polu ino 
mnganina byłą'* Krak. IV, 311. 
• Magać sie = iść chwiejnym 
krokiem; nie uważać przed sobą 
na drogę idąc. 'Magać sie komu 
na nogę' = następować komu na 
nogę* Święl. 702. »Płanelnik... 
maga się, kryzla na wszyslkie 
slrony i wkońcu wznosi się do 
góry* Krak. 111, 50, n^ 100. 
» Widzi, że sie (ona) maga (prze- 
wraca), Jamie i krzycy* Cisz I, 
249, no 199. 

Magadło= »penduł u zegara, wa- 
hadło* Krak. IV, 311. 

Magag- p. Makag-. 

Maganina p. pod Magać przylo- 
loezenie z Krak. IV, 311. 

Magarycz p. Mohorycz. 

Magazyn: » Magazon « Krak. IV, 
311. Zb. IV, 110; XIV, 95. Rozpr. 
XXVI, 382. Święl. 234. || •Ma- 
gazyn = propinacja: innego zna- 
czenia nie znają* Zb. I, 71. || 
»Magazyja«: » (Chłopak) Idzie se 
bez wieś, kieby magazyjd* Wisła 
V, 35. 

Magdalena: Wójc. II, 198. Oles. 
169. Kuj. II, 50. Kozł. 45—47. 
Kolb. 71. 73. 77—84. || »Mag. 
dalenka*: Kog. n^ 117. 259. Hilf. 
146. Kętrz. 41. 79. 80. 81. Zb. 
II, 76. Kolb. 75. II >Madlena« 
Rozpr. Xn, 9. 73. || »Madlenka* 
Rog. no 117. II »Magdusia« Sand. 
113. 114. 117. II >Magduś* Sand. 
113. Wisła VI, 316 .Magduśka* 
Maz. III, 65. II » Magda* Wi.sła 
VI; 316. 863. Sand. 109. Oles. 
168. Kuj. II, 318. Wójc. II, 227. 
Krak. IV, 267. || »Magdeczka* 
Sand. 227. || »Magdusieńka« Oles. 
86. II »Magduia* Pozn. V, 165. 
II »Magdola* Zb. VIII, 103. || »Mag- 



daleniul* Zejsz. 100. J| »Magda- 
lana* Krak. III, 34. || >Madaia- 
na* Kam. 21. Krak. IV, 256, n<> 
221. II .Magola* Pozn. II, 89. 
II >Magoła* Wisła VI, 317. || 
• Madaleniec* m. Łys. 39. || »Mag- 
dziarz = mąż Magdy* Wisła IX, 
80, ods. 

M a g d u 1 o : »Przyszed Magd ul o, przy- 
niós dwie dule* Maz. III, 65, 
zwr. 5. Por. »Mikuli przyniós dwie 
duli* ib. 67, zwr. 7. 

Magiel: » Magiel* ż. Pr. fil. V, 787. 
II .Magla* ż. Kolb. 275, n» 36 
1. Kryn. || »M6ngla« Rozpr. IX, 
111. »Mengla a. Mangla* Zb. I, 

20. ^Magel* Ram. 98. || ^Magle* 
blp. Ust. z Lilwy. || »Magiel< m. 
= (żartobl.) bilard Ust. z War- 
szawy. Por. Maglica. Magie l- 
nica. Maglarka. Maglownia. 
Maglownica. 

Magielnica ^ » magiel, maglo- 
wnica* Krak. IV, 311. Zb. VI, 

21, no 206. Por. Magiel. 
Magierczaki: » Magiercaki = klu- 
ski prażone* Ust od Krakowa. 
Prac. 

Magierka = czapka wełniana bia- 
ła* Krak. IV, 311. >Magierka = 
czapka okrągła i nizka z grubego, 
ciemnego sukna, u góry obszyta 
sznurkami czerwonemi a. sinemi, 
mająca po rogach cztery kutasy 
z takiegoż sznurka, a na środku 
piąty* Zb. XIV, 156. Tyg. ilustr. 
I, X, 404. Rozpr. XX, 430. > Ma- 
gierka = rodzaj czapki z okrąg- 
łym wierzchem, na kształt szlaf- 
mycy, robionej na drutach w Tyńcu 
i w fabrykach Szląskich, w białą 
i niebieską kratkę, a. w białe 
i czerwono paski* Kłosy XIII, 44. 
>Ja chjopiec mazurek, mój koni- 
cek turek, Cjipecka magierka, 
dziewcyna węgierka* Zb. XV, 59, 
nO 41. Zb. XIV, 50. 221 (w grze). 
Zb. IV, 179 (nie ludowa K.). 



Magistrat — Mainacyja 



97 



Rysunki i opisy: Krak. I, 128 
i WisJa VII, 626. >Mdgierka« Zb. 
XIV, 150. 221. II .Magiereczka* 
w pieśniach: Zb. IV, 179. Kieł. 
II, 84. 165. 173. Lub. I, 215. 
Wisła VII, 132. Wójc. II, 54. 
200. Oles. 44. 109. || > Magiera < 
w pieśniach i ind.: Zb. X, 170; 
XIV, 23. Rozpr. XVII, 91. Wisła 
VII, 132. > Magiera = czapka 
rogata, krakuska* Święt. 702. 
II »Magierzysko«: » Nie dziwujcie 
sie... Zem to magierzysko tak 
wtuluł na usy« Zb. X, 175. || >Ga- 
inerka* zamiast >Magierka< Rozpr. 
XVII, 77. Pr. fil. IV, 196. .Ga- 
rn yrka = jarmułka, czapeczka 
żydowska* Kolb. »Postroiła pahi- 
by w porteńki, w gam erki i w suk- 
raanki* Kam. 172. 191. 

Magistrat: >Majestrat« Święt. 702. 
Lis. >Majestracki«: >Las maje- 
stracki* Lis, »Maislrat« Parcz. 
Ust. z Litwy. »Majstrat< Śnieżko- 
Zapolska. 

M a g 1 i c a = maglownica, magiel : 
»Menglica« Lip. 78. »Manglica< 
Kolb. 271, zwr. 5. Por. Magiel. 

Maglić = maglować: Kolb. 275, 
zwr. 8. » Maglić < Święt. 86. Por. 
Maglować. 

Maglować = »bić kogo, batożyć* 
Udz. Zb. I, 45. II >Manglować« 
Lip. 78. Kolb. 271, zwr. 5. Zb. 
VI, 132, no 82. Pozn. IV, 233, 
zwr. 6. Ram. 98. || >Meglować« 
Kuj. 1, 263. Pozn. I, 109. || »Mę- 
glować* Kuj. I, 283. Por. Ma- 
gii^. 

Maglowisko = wałek do maglo- 
wania: >Manglowisko« Zb. VI, 
132, n^ 82. Por. Magiel. 

Maglownia = » magiel « Pr. fil. 
V, 787. O. 

Maglownica= »narzędzie do gła- 
dzenia bielizny* Rozpr. IX, 209. 
Kozł. 135. Kolb. 270, zwr. 5. Por. 
Magiel. 

słownik. T. lU. 



Maglownik = > maglownica* Pr. 
fil. V, 787. O. 

M a g o ł a = nazwa klaczy Wisła VI, 
317. 

Magoń = >casłowiek chwiejny chód 
mający; niezbrabny w ruchach* 
Święt. 702. 

Magorajda = » niezgrabna* Parcz. 

Magotać p. Migotać. 

Maiciel = > właściciel* Listy filo- 
logicke XII, 470. 

Magura: »Ztej Magóry Jadą Ma- 
zury...* Zejsz. 120. II »Magó- 
reczka* ? » Zabili Janiczka, Pod 
Muraniem leży, Ino od niego Ma- 
góreczka bieży* Zejsz. 154, n® 
44. Autor dodaje: »Góra wapienna 
przy Jaworynie Magióreczka (tak 
K.); zapewne Magóra Spiska, po- 
bliska ąóra* (? K.). II »Lud pol- 
ski w Spiskiem zowie siebie *Ma- 
górczanami'* Wisła VI, 670. 

Maik = owad meloe: »Maik... mo- 
czony w oliwie, jest najskuteczniej- 
szym środkiem na wściekliznę* 
Kozł. 385. Zb. X, 100, n^ 269. 
Kuj I, 95, n<* 14 (» wypić maika* 
na wściekliznę). »Maik smażony* 
na wściekliznę Wisła VI, 223. 
»Maik... naleny okowitą przeciw 
febrze* Wisła VIII, 138. Spr. V, 
113. Pr. fil. IV, 840. II >Maiczek*: 
»Mój maiczku, dajże mi też maści 
Na moje boleści* Zb. XI, 49. 
II »Maj«: > Do pochwyconego maika 
mówią dzieci: *Maju kochany, D5j 
maści na rany'* Wisła IV, 863, 
n° 11. » Maju, maju, daj mi maści, 
Bych nie szedł na przepaści* Zb. 
XI, 49. »Maju, maju* (do chra- 
bąszcza) Wisła VI, 693. || »Majka*: 
»Kto wiele majek zbiera, dostaje 
krost na palcach* Zb. XIV, 207. 
» Majki* = kantarydy Ust. z Ukra- 
iny. II » Majówka* = owad meloe 
O. Ust. z Litwy. Czark. Osip. Maz. 
V, 54. 

Mainacyja p. Imaginacja. 



98 



Mairun — Majaczka 



M airun p. Majeran. 

Maj = zieleń, gałązki: >Maj = zie- 
loność* O. » Ołtarze są przystro- 
jone świeżym 'majem' tj. gałąz- 
kami lipiny, dębiny..* Krak. I, 
300. ods. »W oktawę Bożego ciała 
stroją kościół i ołtarze na wsi 
zielonemi brzózkami, czyli 'ma- 
jem'...* Pozn. I, 141, nO 11, 2. 
Star. przysł. 47. » Ludzie... łamią 
gałązki olszyny i lipiny, robią 
z nich 'maje' i wtykają w zagony 
kapusty...* Pozn. II, 69, n« U. 
» Jechaliśmy popod gaje. Objadły 
nam kozy maje* Zejsz. 118, n^ 
6. »Wozy, przystrojone w 'maj' 
tj. w zielone gałązki* Maz. III, 
118. 200. II .Maj*: .Grab nosi 
nazwę 'maj' od umajania chat 
wieśniaczych* Nadm. 80. »W dru- 
gie święto Zielonych świątek... 
wystawiają duże 'wysolachne drze- 
wie', zwane 'maj'... na wierz- 
chu nawieszają wstążek... Na ten 
wierzchołek łażą...* Pozn. II, n^ 
10. » Dawniej wnoszono 'maja'..* 
(jak wyżej) ib. 203, n^ 2. || »Ma- 
jak = młoda sosna* Zb. I, 20. 
Pozn. VI, 15. II >Maj = bukiet 
z gałęzi jodłowych, ozdobiony ko- 
lorowym papierem i przywiązany 
(w maju) na wierzchołku drzewa 
przy domu, w którym jest 'ładna 
dziewka'* Spr. IV, 25—26. || •Maj- 
ki = colchicum autumnale* Zb. 
VI, 244. n^ 65. || »Majki = pącz- 
ki na świerku* Rozpr. X, 288. 
Wrześ. 12. Spr. V, 375. || »Mai- 
czek = tarax<acum officinale* 
Rozpr. XII, 108. II .Maik* = 
kwiecie: »Dużo maików na smre- 
kach* Zb. VI, 193, no 4. 

M aj i zdrob.: .Zachowała się w Ra- 
dzionkowie stara uroczystość w^io- 
senna, zwana 'maik', czyli 'gaik'* 
(opis) Na dziś I, 311.' »Maik* 
(opis i pieśń) Aten. VI, 632. 633. 
>Maiczko zielony!* ib. »W dru- 



gie święto Wielkiej nocy mniejsze 
dziewczęta chodzą... z 'maiczkiem', 
tj. z choinką, ozdobioną sztucz- 
nemi kwiatami...* Hoff. 53. >Mai- 
czek zielony. Pięknie przystrojo- 
nym ib. 57, n® 10. .Obrzęd 'mai- 
ka', 'gaika' a. 'nowego lata'... bywa 
w odmiennym czasie obchodzony* 
Kieł. II, 189, nO 15. .Nasz maik 
zielony. Pięknie ustrojony* Wójc. 
II, 313. .Na naszym maiku Ma- 
lowane jajka* Rog. n^ 421. »Maik 
nasz zielony* ib. n^ 423. Por. 
Tyg. ilustr. 1, XIV, 125. .Nowe 
latko', czyli 'Maik' (opis) Pozn. II, 
196, n^ 7. .Nasz maik zielony...* 
ib. Por. Gaik. Majówka. No- 
we latko. 

Maj = miesiąc: .Maik = miesiąc 
wrzesień* Zb. VI, 244, n^ 65. 
Kłosy VII, 157. .'Mały maj' = 
(miesiąc) maj* Spr. IV, 306; V, 
375. .Mały maj = maj: 'Mały 
maj, bydłu daj, od pieca sie nie 
rusaj* Spr. IV, 358. .'Wielki 
maj' = czerwiec* ib. 315. .No- 
we latko i maj* Pozn. II, 197, 
n® 54. .Nowy maj* Kai. I, 86, 
ods. II .Maj (miesiąc) uosobiony: 
.Maiczek, najmędrszy ze wszyst- 
kich miesięcy..* Kieł. II, 196. 
II .W wigilję Zielonych świątek 
..chłopcy biegną z zapalonemi 
snopkami., wołając: 'Sobótki, Ma- 
ju, Raju!* Zawiliński Z etnografji 
kraj. 12. .W Zielone świątki ob- 
noszą chłopcy a. obwożą na ko- 
niu 'Maja'. Jest to figura ludzka 
ze słomy, przybrana w liście i ró- 
żne zioła polne* Pozn. I, 141, 
no 1. 

Maj = ? .Pan Jezus dał przybić 
ręce i nogi. Wypuścili z niego 
maj drogi (żółć)* Chełm. I, 135; 
II, 261. Por. A syn. 

Majak p. Maj (zieleń). 

Majaczka = .gorączka z maja- 
czeniem* Pr. fil. IV, 215. 



Majaki — Majenie 



99 



Majaki blp. = błędne ogniki, is- 
kierki; majaczenie, przywidzenia 
Ust. z różnych okolic, np. u Za- 
charjasiewicza w Tygod. ilastr. 
1868. 

Majątek: » Majątki « = bogactwa, 
skarby: >Óna zaglądd do skrzy- 
nio., a tam strasne majątki, pie- 
niądze i przyodziewek.. « Cisz. I, 
136, nO 100. »Odmykają wszę- 
dzie: tyle majątku, pieniędzy..* 
ib. 292, nO 241. || »Drużba go 
do majątku boskiego dopro wadzi < 
(= zapewne *do majestatu' K.) 
Pozn. III, 55. 

Majcher = nóż (w gwarze zło- 
dziejskiej) Ust. z Warszawy. 

Majcherek = >chłopasek, chrzę- 
pel, krzępek* Pr. fil. V, 787. 

Majchlarka = ? »Toć tam była 
gorzałka. Toć to sama majchlar- 
ka* Rad. I, 178, no 175. 201, 
n® 245. »Toć to były gorzałki. 
Toć to wszystko machlarki< ib. 
187, n« 199. 

Maj dacz: »Majdac = ogon bydlę- 
cy, kiedy się nim ogania* Spr. 
IV, 324! 

Majdać = > ruszać czemś w różne 
strony: 'Pies majdd ogonem** 
Rozpr. IX, 209; VIII, 174. .Kóń 
mojdd ftogonem* Rozpr. XXVI, 
382. Toż Rozpr. XI, 185; XX, 
430. Kolb. » Majdać = czemś 
rzucać w tę i ową stonę* Rozpr. 
VIII, 229. >Tkac majdał nogami* 
Kieł. II, 259, zwr. 28 (nie ludo- 
wa K.). » Majdać = śmigać np. 
batem, idąc zjimialać nogami, ku- 
leć. 'Majdać mielłą' = przy za- 
miataniu zanadto miotłę w górę 
naprzód unosić i natychmiast 
z nią w to samo miejsce wracać, 
wywołując tym sposobem kurz 
po całej izbie* Swięt. 703. > Maj- 
dać = merdać, margać* IJdz. 
Por. Majtać. 

Majdak p. Sajdak. 



Majdan O. » Majdan = zakład, 
w którym się wyrabia potaż a. 
saletra* Roczn. 215. >Majdan = 
miejsce w borze, gdzie pędzą smo- 
łę, terpentynę a. dziegieć* Maz. 
V, 54. » Majdan = piec do wy- 
palania smoły a. terpentyny* Pr. 
fil. IV, 840. V:zark. .Majdan = 
wycinka w lesie, gdzie są tracze, 
robią klepki, palą węgle itp* Spr. 
V, 137. »Na Polesiu w lasach 
są osady, tak zwiane 'majdany' 
biednych Mazurów* Kraszewski 
Wspomnienia Wołynia I, 81. .Wy- 
drążone mogiły tj. kurhany, zwa- 
ne pospolicie 'majdany'* Bibl. 
Warsz. 1860, III, 15. Kłosy XVII, 
224. >0j nimaci to, nima, a jako 
na majdanie. Ta za cerwone jab- 
ko a dziewcyne dostanie* Zb. 
XV, 65, nO 83. 

Majdan: »Kolibka z Majdana. Dzie- 
cina z Grombowa* Zb. XIV, 169, 
nO 4. jl >Pan Majdański* Rad. I, 
130. II »Majdanianka«: »Co tam 
robią Majdanianki?* Wi.^ła IV, 88. 

Maj dani a rz = »ten, co pędzi 
smołę na majdanie* Gzark. Maz. 
V, 54. 

Majdanie a = » mieszkanka maj- 
danu: 'Nie widać mojej majdani- 
cy'* Pr. fil. V, 787. 

Majdrować = » majstrować * Zb. 
VIII, 252. Pr. fil. I, 183; II, 581; 
IV, 215. » Majdrować a. Mańdro- 
wać = majsrować* Parcz. » Maj- 
drować = psuć* Pr. fil. III, 306. 
• Majdrować co, koło czego = 
majstrować nieumiejętnie, bezsku- 
tecznie* Pr. lii. IV, 841. Por. 
M a d r o w a ć. 

Majenie: > W Zielone świątki pa- 
nuje zwyczaj 'majenia' domów: 
na zewnątrz zatykają gałęzie prze- 
de drzwiami w rodzaj szpaleru, 
w izbie uniieszczają za belkami 
świeży kalmus tj. tatarak..* Wisła 
III, 733. >Za strzechę zatykają 



100 



Majer — Majsterski 



różne zioła., co się 'majeniem' 

domu zowie « Kieł. II, 195, n® 10. 

Majer, »Majerz = folwark* Wrześ. 

12. Rozpr. XVII, 4:Ł > Majer, 
w Łomnickicm *majerz' = miej- 
sce, gdzie nocują i doją się kro- 
wy, wypędzane ze wsi okolicznych 
na podtatrzańskie pastwiska na 
całe lato* Tygod. i lustr. 1, XII, 
70. » Poniżej majerza* Zejsz. 76, 
n® 221. »Majerz = folwarczek 
miejski na Spiżu* L. 

Majeran L. Pleszcz. 123. »Maje- 
ran* Rad. II, 4. Zb. XV, 148. 
Wisła VII, 126. »Wianecku, dro- 
gi majerdnie!* Zb. XII, 190, n® 

13. »Dziewecki pachną majeran- 
kiem* Krak. II, 441, n^ 709. 
II >Mairun» Spr. V, 375. Rozpr. 
X, 228, 288. II .Majran* Ust. 
z Litwy. II » Maryj an* Zb. IX, 
231. »Marvjanek* Rozpr. XII, 69. 
108. Zb. VI, 275; IX, 245, n« 
270. » Wianku z maryjanku!* 
Rog. n® 300. »Siewaj maryjan!* 
ib. n® 372. »Mój miłv maryjan- 
ku!* Zb. IX, 244, nO 269. || '.Ma- 
jeranka* ż. Wisła V, 424. Kaspr. 
88. II »Maryjanka* Pozn. I, 100. 
Ciesz. 57. II > Choćbyś mi uwiła 
(wianek) ze samego roniu (maje- 
ranku). To ja zajmę wołki, poże- 
nę do domu* Zb. X, 279, n^ 156, 
zwr. 5. 

Majerz: » Zaryte, za Zarytem Ma- 
jerz* Zb. XII, 221. n^''l00. 

Majętność = zamożność: »Do koła- 
cza wchodzą jaja, masło, mleko itp. 
wedle 'majętności' czyjej* Pozn. I, 
192, ods. >Rada zdrowa, maję- 
tność gotowa* Cinc. 33, n® 738. 

Majka: »Na Ukrainie zwą się 'Ru- 
sałki', u Mazurów i w Krakow- 
skiem 'Majki*, u Górali Tatrzań- 
skich 'Dzi wożony'* Kłosy I. 50. 
(•Majki* a. >Mauki< znane są 
tylko Hu-^inom K.). Por. M i a w k a. 

Majku t )). Manku t. 



Majndrować p. Mańdrować. 

Maj no = przysłówek od 'maj': 
»W ogródecku majno, a w sade- 
eku gajno* Pr. fil. V, 788. 

Majnować (imaginować) » sobie = 
1, rozważać, miarkować sobie 2, 
uroić sobie* Kolb. 

Majować = » gorzałkę wodą roz- 
wodnić, osłabiać* Roczn. 215. 

Majownik = » chrabąszcz majowv* 
Zb. XIV, 202. 

Majran p. Majeran. 

Majówka = »cienka, wysmukła 
sosna* Czark. Maz. V, 54. Pozn. 

VI, 220. Spr. V, 113. ^Majówka 
= sosna, zdatna na deski i bel- 
ki średniej grubości* Pr. fil. IV, 
841. II » Majówki = gatunek 
ziemniaków* Zb. XIV, 26. || •Ma- 
jówka* = nazwa krowy Wisła 

VII, 387. Por. Maj (zieleń). 
Majster: »Maister* Pr. fil. IV, 215. 

Parcz. »Mejster* Bisk. 31. || •Ma- 
ster = njajster* Mil. || »Góraleze 
swych hali i połonin schodzą gro- 
madami (na roboty) pod przewo- 
dnictwem t. zw. 'majstra'..* Maz. I, 
66. II » 'Majster od uliców gra- 
bienia' = nieuk samochwał* Zb. 

VIII, 252. II »Majsterek* = da- 
wniej tak nazywano włóczęgów 
Bar. 56. || »Mester == majster^ 
mistrz* Ram. 100. »Czfs nie czf- 
tńł w Trzfjacelu' (dzienniku to- 
ruńskim' K.), że je dzfs w Ka- 
trzfnie Dla wyborców naszfch 
polskich walne zgromadzenie? Że 
swojego głosu żaden nie winien 
uronić. Bo nie (= bo jeżeli nie 
K.), to mu każe Mester (Mowa 
o redaktorze 'Przyjaciela' K.) w łeb 
kobyli zwonic?* Derd. 21. 

Maj s tern y = » samouk, zdolny da 
robót ręcznych bez przewodnika 
i wskazówek* Osip. Majstro- 
wa t y. 

Majsterski: >Mesterzki = mi- 
strzowski, majsterski* Ram. 100. 



Majsterstwo — Makownik 



101 



Majsterstwo: »M^sterztwó = mi- 
strzowstwo, majsterstwo* Ram. 
100. 

Majstrowaty: »Jaki pracowity a. 
*majstrowaty', sam sobie wszystko 
zrobi.. « Maz. V, 197. Por. Maj- 
ster n y. 

Majstrowie z: »Wandrował (rze- 
mieślnik) do Warsznwy.. Jakci 
przyszło na zimę: — Mój maj- 
strowicz, przyjmij mnie I « Kieł. I, 
162, nO 281, zwr. 18—19. 

Majstrów: »Mestrów: Tani mestro- 
wd'« Ram. 100. 

Maj sza = worek siatkowy na sia- 
no Ust. z Litwy. 

Majtać = » machać, merdać, ru- 
szać: 'Majtasz nogami, jak cielę 
ogonem^ Pr. fil. V, 788. »Majt- 
nąć = przechylić, rzucić coś lub 
czemś« Chełch. II, 150. •Garś- 
ciami zboża (żniwiarz) majta, jak- 
by się ode złego oganiał* Kam. 
71, »Niech panienka majtnie chu- 
stecko* Chełch. II, 9. »Ona majt- 
neła..< ih. 10. >Majtnie ręką..« 
Kam. 8. Por. Chmajtać. Maj- 
dać. 

Majtki, Majteczki = spodnie 
Usl. z Litwv. O. Gazeta Pols. 
1877. n« 7,' str. 2. Wisła VI, 
916, no 86. 

Mak: >Cicho, jak(by) mak siał* Ka- 
lendarz Jaworskiego 1867, sir. 99. 
Wójc. II, 12. Zmor. lik 173. 
>'Kużdy j ik na mak słuchem' = 
o wielkiej ciszy Kam. 156. •Ci- 
cho kieby na mak* ib. 24. || >Na 
mak* siekać, rąbać: » Jasia na 
mak siekają* Pozn. IV, 63. Lub. 
I, 290. >Lipieiiski Inie Maśkare 
na drobny mak* Chełch. L 134. 
• Statek sie zara potłuco w dro- 
bny mak* ib. II, 80. || » Makiem 
siedzieć* = ani się ruszyć- Fst. 
z Litwy. O. II >'Jedz, bo to z ma- 
kiem', domyśla się 'durniu' list. 
z Litwv. O. 



Makać = macać, bić: » Gdyśmy 
nie dobrze orali, To nas kozicą 
makali* Pozn. II, 317. •Mąka po 
stole, nie może znaleźć* ib. VI, 
339. Por. Makłać. 

Mak a gig i = ciastka z maku z mio- 
dem Ust. z Litwy. •Magagigi* = 
toż znaczenie Kolb. 

Makarel- p. Makierel-. 

Makaron: •Makaran* Ust. z róż- 
nych okolic. •Makaranek* Zb. X, 
183. 

Makcykcjanna: •Pewien król 
miał trzy córki: jednej było na 
imię Zofija, drugićj Józefa, trze- 
ciej zaś Makcykcyjanna, ale o tym 
imieniu nikt na bożym świecie 
nie wiedział* Zb. II, 156, n« 9. 

Ma kiełki = jakaś potrawa obiadu 
wilijnego Zb. X, 197. 

Makierel-: » Mąka rei a. Makarelnik 
m., Makarela ż. = utrzymujący 
zamtuz* O. 

Makłać: •Makłac, teraźn. 'makłaję' 
= macać* Hilf. 171. jj •Makłać* : 
• Maklac = macać* Pobł. 45. 
>Maklac kurę* Derd. J. 25. Ram. 
95. Por. Makać. 

Mąko łi on = »1, wałek w donicy, 
wierci mak 2. część o<i, zajęta ko- 
łem 3, rekuza od pannv, arbuz* 
Roczn. 215. Zb. I, 71. Wisła VII, 
559 (pomyłkowo stoi 'makobon' 
K.). _ 

M a k O W i c a : » Makóvj ica = mak « 
(z Cenowy) Hilf. 76, od<. 2. 

M a k o w i c z k a = » biedrnnka* Pobł. 
46. Ram. 95. 

Mąko w iszczę: » Makówiszcze = 
pole, grzędy. zasian(» makiem* 
Ram. 95. 

Makownik = • placek z makiem * 
Pr. fil. IV. 215. »Makownik = 
miód z makiem smażony* Petr. 
Tst. z Litwy. Por. Makagigi. 
II 'Makownik = czeczotka, pła- 
czek wielkości makohigwy, szaro 
upierzony, z plamką czerwoną nad 



102 



Maków 



Mali 



dziobem. Bardzo rzadko, na po- 
czątku jesieni, na czas krótki po- 
jawia się w Augustowskiem « Osip. 

Maków: » Przejechałem Kraków, 
Maków...* Krak. II, 432, n« 695. 
>Juźech przeszedł Kraków, Ma- 
ków...* Hoff, 60, nO 23. 

Makówka = '(żartobliwie) głowa 
ludzka* O^ip. Maz. V, 286, zwr. 8. 

Makuch = » placek z siemienia 
po wyciśnięciu z niego oleju « 
Święt.'703. || »Makucha« ż. O. 

M a k u d r V = gatunek ziemniaków 
Zb. xiv. 26. 

Maku li na: »Ani makulinv' = ani 
źdźbła. Zb. VII, 56. || '.Makułka 
= odrobina* Mil. 

M a k u i5 k a: * Przyszed Makuśka, po- 
jął Masfduśkę...* Maz. III, 65, 
zwr. 6. 

Makutra = » donica, misa głębo- 
ka do zacierania maku a. czego 
innego* Hoczn. 215. Zb. I, 71. 
L. O. Chełm. I, 84. || »Makotra 
a. Donica* Pr. fil. IV, 811. O. Ust. 
z Lilwv. 

Mai = > farba* Pr. fil. V, 788. 

• (Malarz) mahi nie żałował* Krak. 
II, 117. II >Mala ż. = farba Pr. 
fil. IV, 21 :^ 

Mai: >1, Trafić na maF = na do- 
bry a. zły humor 2, 'Zbid z ma- 
lu' (kogoj^) = zbić z postanowie- 
nia, odwicjść od czego.ś* Kolb. 
II .Mai = miejsce* Iliif. 172. 
122. 124 135. >Dó tewo mola* 
ib. 118. » Koń nie mog z mola 
ruszfc sani* Dord. 64. >Mol = 
1, gospodarstwo, posiadłość: 'Wiel- 
ki, dobry mol' 2, miejsce: 'Z mola 
na mol'. 'Na molu'* Pobł. 48. 

• Maiatni = miejscami* Cen. 70. 
»Na malu = wnet* ib. »Hoł na 
mai u I (okrzyk na woły)* ib. 77. 
»Na sw<')j mali (na krowy)* ib. 
Ilam. lOo. >Xamjiln = zaraz, 
natychmiast, niezwłocznie* Kam. 
115. II >Molik = mało gospo- 



darstwo, mała własność* Pobł. 

48. Ram. 105. 
Malarz: »Maldrz* Rog. n® 188. 197. 

•Malarzy na = biedny, nędzny 

malarz*' Pr. fil. V, 788. 
Malawka p. Mulawka. 
M a 1 a w k a = »złe, małe karty 

w grze* (z Litwy) Pr. fil. V, 788. 

Por. Młodka. 
Malbork: »Pod Malborkiem* Kolb. 

129, n^ ^ y- II »Malborszczan- 

ka< ib. 
Maleńki: » Maleńki* (wymawia się 

*malęki*) Ust. z Litwy. >Ni mam 

maleńkiego (dziecka), nie będzie 

pjtakajto* Zb. XV, 103, nO 150. 

• Malinki* Cen. 38. || •Z maleń- 
kiego* = z, od maleństwa, dzie- 
ciństwa: » Żebyś była z maleń- 
kiego nogi połamała!* Wisła III, 
575. >Było mnie, matulu, Z ma- 
leńkiego bijać* Rad. II, 63, zwr. 
9. »0d maleńkiego = od dzie- 
ciństwa* Rozpr. XI, 185. »0d 
maleńka* = od dzieciństwa Bal. 
143. Por. Maleńkość. || •Ma- 
leneńki*: »Siu, ptasięcino male- 
neńka!* Lub. I, 192, zwr. 8. 

Maleńkość: >Z maleńkości* = od 
dzieciństwa Kam. 1 59. Ust. z Li- 
twy. »0d maleńkości = od naj- 
wcześniejszej młodości, z lat dzie- 
cięcych* Osip. Chełch. I, 34. Por. 
Maleńki. 

Malesa |). Melisa. 

Mali •mali maluśki!* = nawoływa- 
nie świń Lub. I, 82. >Malmalki 
malmalkil* = loż Lub. I, 82. 

• Malu malu maluty maluchny!* 
= nawoływanie prosiąt* Kuj. I, 
59: II, 273. •^Malu malu malu- 
sie!* = przywabianie świń Wi- 
sła III, 665. > Malusi malusi!* 
= toż Maz. V, 56. > Prosięta wo- 
łają: 'Maluśki maluśki malu!' 
(u wszędzie długie)* Wisła VII, 
386, no 5. »Mali mali!* Wisła 
VII, 749. »Mali mali malućkie! 



Mali 



Malowanie 



103 



= nawoływanie świń WisJa VII, 
749. »Maluś maluś..!« Wilkoński 
Ramotki V, 313. »Maln maluśki!* 
nawoływanie prosiąt Maz. III, 46. 
>MaluśkiI< na świnie Zb. II, 8. 
»MalasieI« Zb. VIII, 256. >Mali 
mali maluśkiel« Was. 61. Wisła 
IV, 690; V, 751; VII, 386. .Ma- 
luś raaluśl« Pleszcz. 49, n° 15. 
>Maluś malu!« na trzodę chle- 
wną Pr. fil. IV, 841. Por. Lu sil 
Lut! »Maluty maluty!« Spr. IV, 
26. 'Malutkie malutkie mali ma- 
li !« wołanie prosiąt Wisła VII, 
749. II » Nawoływanie wołów: 
'mały mały!', krów 'mała mała!'* 
Roczn. 247. 

Mali, Mdli p. Mieć. 

Maligna: »Malegna« Zb. XIV, 61. 

Malik = » choroba u koni, guzy 
podskórne na karku a. na łbie« 
Spr. V, 375. »Malik« Roczn. 214. 
• Malik = dołek na karku: 'Wół 
malikowaty'* Pleszcz. 37. 

Mali ko waty »(np. koń) = nie- 
zdatny do' roboty Pr. fil. V, 788. 
»Koń malikowaty = z zapadłym 
grzbietem szyi, przez co jest sła- 
by i do żadnej pracy nie zdolny; 
co zaś najgorsza, lo że gdy taki 
koń zdechnie u gospodarza, to 
mu poty zdychać będą konie, pó- 
ki siedmioro nie zdeclinie. I ludzi 
nazywają 'inalikowatymi'* Roczn. 
214. »Wół mahkowatyt Pleszcz. 
37. 

Malimończyk p. Marymończyk. 

Malina: »Malinia«: » Przed pałacem 
wielka glinia, Jasna pani jak ma- 
linia* Pozn. II, 2U8. || »Manie 
= maliny: 'W ogródecku manie, 
nie bede ich rwała* Zb. XII, 147, 
n° 'Ó9Ł Rozpr. III, 372. || >Ma- 
lina« = nazwa krowy Rozpr. 
XII, 76. 

Malinie: »W Maliniu* Pozn. V, 
172, nO 411, z Lip. 93. 

M a 1 i n i e c (na Węgrzech) : * Powyżej 



Cisow^ca, poniżej Malinca (tak K.)« 
Zejsz. 71, no 198. 

Malino wie = »gąszcz malin: 'Nie 
pozenę wołków w gęste malino- 
wie'« Zb. II, 249; IV, 154, no 
226. 

Maliniak = » krzak malinowy* 
Wrześ. 12. Rozpr. X, 288. Żb. 
VI, 202. Spr. V, 375. || •Mali- 
niak == gałązki krzewu malino- 
wego* Zb. VI, 202. Spr. V, 375. 
II » Maliniak = gałązki krzewu 
malinowego* Zb. XV, 49. n^ 60. 
Pr. fil. V, 788. II .Maliniak = 
miejscowość, w której rosną dzi- 
ko mahny* Pr. fil. IV, 841. |f •Ma- 
liniak = miód za prawny sokiem 
malinowym* Czark. O. || »Mali- 
nak* = ? » Bodaj ty, dziewczy- 
no, malinaku zjadła!* Zejsz. 143, 
n° 102. Toż u Goszcz. 146. w po- 
staci 'maliniaku'. 

M a 1 i n ó \y k i = galunek jabłek Ust. 
z Jaworza. 

M a 1 i s a p. Melisa. 

Maliszowa a. Maliszewa: >z Ma- 
lisowy* Woje. II, 195. 

Mai i t ki = » malutki* Udz. 

Malizna = drobiazg, maleństwo 
(o dzieciach): »Jaka to zwinna 
malizna!* Zb. I, 52, p. w. Skwarek. 

M a 1 m - p. M a r m -. 

Malnąć = »udorzyć* R()Z[)r. Vin, 
174. 

I on p. Melon. 

lopa = >inały człowieczek* Pr. 
fil. IV. 276. 

Malot p. Melilot. 

M a 1 o w a ć = » obmawijić. oczerniać « 
Krasn. 305. || » Malować = iść 
pomału, wlec sie* Pr. fil. V, 788. 

Malowanie: » Spisz w alkierzyku 
jak malowanie *^ Wójc. II, 256. 
> Nasza imość malowanie* Kuj. 
1, 234. »ł.adna jak malowanie* 
Zb. II, 157. » Piękna jak malo- 
wanie* ib. 173. » Wychowałaś 
mnie (matko » kichy malowanie* 



Mai 

Mai 



104 



Malowaniec — Malasieński 



Zb. IV, 167, no 306. > Odjechał 
dziewcyny kieby malowanie « Wi- 
sła VI, 300, nO 17. 

Malowaniec = »materja baweł- 
niana *malowand^< Rozpr. XII, 95. 

Malowanka = > spódnica chłop- 
ska z płótna zwyczajnego, nieco 
cieńszego, pomalowanego niebie- 
sko, czasem zielono, przez tak 
zwane 'drukowanie' < Gluz. 421. 
•Malowanka = spódnica w dro- 
bne niebieskie kwiatki malowana* 
Tygod. ilustr. ser. 2, n® 110, str. 
66. > Kobiety w białych koszulach 
i niebieskich malowankach* ib. 
Chełm. I, 46. » Malowanka = spó- 
dnica w paski niebieskie a. nie- 
biesko nakrapiana* ib. 367. Lud 
I, 159. » Malowanka = spódnica 
jaskrawa* Pr. fil. rV, 216. •Ma- 
lowanka = spódnica malowana 
z płótna samodzielnego* Pr. fil. 
V, 788. II ^Malowanka* = jajko 
farbowane, kraszanka Wisła IV, 
819. II »Malowanka* = nazwa 
krowy Wisła IX, 130. 

Malowany = »ładny, piękny* 
Wrześ. 12. 

Malowań czyk = drozd (myśliw.) 
Ust. z Wołynia. 

Malta = » wapno z piaskiem do 
murowania* Rozpr. XII, 95. 

M a 1 1 y k = » porcja, danie, pora je- 
dzenia: 'Daję koniom po garncu 
owsa na maltyk\ 'Na każdy mal- 
tyk dostają ludzie chleb z ma- 
słem' = na śniadanie, obiad i ko- 
lację* Knj. II, 273. (Z Bibl. Warsz. 
LXXX, 625). Nowiny 1879, n« 
218, str. 3. »Maltyk = poje- 
dyncze jedzenie, śniadanie, obiad 
a. kolacja (rzadko używano)* ib. 
318. .Maltig (tak K.) = danie, 
porcja* Zh. VI, 93. .Maltyk = 
jedzenie* Kryn. Pr. fil. II, 247. 
»Maltvcli = uczta, jedzenie, o- 
biad* Wisła I 153. Rozpr. XVII, 
44. »Mam ugotowane jadło na 



kdzden maltych* Spr. V, 113. 
II »Moltych = Mahlzeit* Pozn, 
IV, 331. »Malttch* == biesiada, 
uczta, obiad* Ram. 105. >Mol- 
tech == obiad* Derd. 136. 45. 
II >Moltyk = jedno danie jedze- 
nia: *Obiad na dwa mol tyki' = 
na dwa dania* Mil. j| >Moltet 
(tak K.) = Mahlzeit* Hilf. 95. 

Malu-I p. Mali! 

Maluciuperki = >nader drobny, 
malutki* Osip. 

Malućki: > Lulaj, maluśki luldsku I* 
Pr. fil. IV, 214 p. w. Lullsek. 
>Malućka gwiazdeczka* Pauli, 134. 
> Malućki, Malucieńki* Zb. I, 13. 
.Malucci* 1 pp. Im. Zb. V, 236. 
•Malućkie* (ptśsecki) Zb. VII, 41. 
» Janiczku malućkil* Zejsz. 106. 
• Kwiatek tyćki malućki* Krak. 
III, 125. » Malućki* Rozpr. XXVI, 
382. >Mahiezki* Cen. 38. || »Ma- 
lućka* o dziewczynie: > Czekaj 
mnie, malućka, aby od roku* 
Pozn. II, 282, n« 140. Por. Ma- 
luśki. 

Malućko = troszkę: >Malućko uja- 
dał = zjadał po troszku Zb. VII, 
39. » Malućko pola mam* Wisła 
VIII, 223, nO 51. »Malućko = 
maluczko* Pr. fil. V, 788. •Na 
malućko = trochę, nieco* Wrześ. 
12. 

Malułeńki itp.: »Mahilinki, Malń- 
Ińehny, Malóleczki* = maluśki 
Cen. 38. 

Maluneczki = maluśki: »Moja 
malune(*zko!« (do córeczki) Derd. 
34. 

Mai u pęczki: »Malupecki = bar- 
dzo mały* Rozpr. XXVI, 382. 
II »Malupńsienki« list. z Litwy. 

Malusieńkie = dziecko : » Upła- 
ces, moje dziewce, ocy, jak sie 
malusieńkie za lobom potocy* Zb. 
XII, 158, n'^ 55Ó. 

Mai usioński: »Czerninsieńskie, ma- 
lusieńskie, cała kłodę ruszy* (za- 



Maluśki — Małedyny 



106 



gadka o pchle) Zb. I, 117, n« 

12. II >Malusiński<: >Myć draż- 
biakowie mali, malusińscy* Pozn. 
III, 82. 

Maluśki = chłopak: >Ty nic nie 
czujesz, maluśki?* Zb. II, 99, n^ 
134 (nie ludowa K.). » Maluśki 
= maleńki* Pr. fil. IV, 841. .Jez- 
deś doś maluśka, jeszce będziesz 
maleć* Zb. XV, 71, n« 133. 
'Jeszcze była bardzo maluśką* 
Lip. 20. »Maluszki = maluśki* 
Ram. 96. || >Maluśka* = pie- 
szczotliwa nazwa dziewczyny, czę- 
sto w Kuj., np. »Tyś kochanek, 
to maluśką weźmiesz za żonę* 
Kuj. II, 250. »Jużeś nie sama, 
maluśka... będziesz chłopca miała* 
Zb. VIII, 91, n<> 119. .Woły na 
łące, maluśka!* Pozn. II, 210. 
• Obejrzyj się, mnluśkal* Kuj. II, 

13, n« 122 a, zwr. 6. Por. Ma- 
lutka. II >Maluchna* do małej 
dziewczyny Kuj. II, 280, n^ 10. 

Mai u ta: >Ja mały maluta...* Pauli, 
28. 

M a 1 u t k a = pieszczotliwie do dziew- 
czyny: ' >Chcijże me, mulutko. 
Będę cię szanował* Kuj. II, 13, 
n® 122 b, zwr. 7. 

Mała (pod Ropczvcami): >Malanie* 
Zb. XV, 71, nó 129. 147, n^ 66. 

Małachad »a. Małaład = drzeć 
w kawałki, szarpać* Kolb. 

Mała-Łąka: »Dolina... Czy sy ma- 
łołaką (tak K.), czy sy Kondra- 
tową* Zejsz. 139, n^ 70. 

Małanka = > błyskawica nocna, 
powtarzając się w niedługich })i*ze- 
stankach, beztowarzy^^zenia grzmo- 
tów. Przypisują jej własność pa- 
lenia, tj. wytwarzania czarnych 
plam na liściach i owocach; stąd 
przekleństwo: 'Bodaj ciebie ma- 
łanka spiekła!'* Osip, Toż Maz. V, 
31. 54. » Małanka = sucha bły- 
skawica w noc pogodną; gdy się 
zdarzy w czasie kwitnienia lesz- 



czyny (w kwietniu), to mówią, 
...że nie będzie urodzaju na orze- 
chy* Pr. fil. IV, 841. »Małanka 
= błyskawica na suszę* Pr. fil. 
V, 788. » Przepadł, zginął jak 
małanka* = o czymś a. o kimś, 
co bez śladu a szybko znika Ust. 
z Litwy. Por. Mołnia. 
M a ł d e r : » Małder * : » Młócą na maj- 
der (na szefie) majtdernicv* Pozn. 

III, 134. >Małdry (tak ' K.) = 
dwie ćwierci* ib. IV, 331. »Mał- 
dra = duża ćwierć* ib. »Małdr* 
L. O. »Moderniki (tak K.), co 
chodzą na *mouder', małder', nie 
bierą za zapłatę piniędzy. ino 
zboże* Przn. VI, 221. Por. M a ł- 
d r z y k. 

Małdernik p. Małder. 

Małdrat = » podatek, dziesięcina, 
uiszczana ziarnem, nie snopami, 
osep, sep, srezna* O. Ust. od Kra- 
kowa. Por. Małder. 

Małdrzyk = > rodzej małych sy- 
rów ze słodkiego mleka* O. »Mał- 
drzyki = ciasto z syrem na przy- 
jęcie dostojnych gości* Pr. fil. 

IV, 841. II »xMadrzvk = svrek* 
(wiek XVir) Rad. II 227, n^ 13. 
II »Mądrzyk = grzyb prawdziwy, 
borowik* Lud. I, 197. 

Małe a. Mało (rzeczownikowo): 
• Chłop wrócił z małem gorzałki* 
(z łrochą) Kam. 141. » Odniesie 
panu w dziesięćkroć nad to, co 
brał niałem od niego* ib. 194. 
II » Kasia by}a przy małem* (= 
przy nadziei? K.) Cisz. I, 76. 
II »Kocliałetn się z inałn* = od 
maleństwa Maz. I, 209. || »Gdo 
mała nia waży sobie, ton zostanie 
przy chudobie* Cinc. 13, n^ 212. 
II » Topy tał sio ftod mała do wiela 
no... Janickii* Zb. Vn. 53. Por. 
Bez ni a ł a. 

M a ł e cl V n V > a. M a n d v n y = ano- 
dynyc Pr. lii. IV, 216. Por. Ano- 
d V n V. 



108 



Mamahicha 



Mamłać 



Hoff, 41. »Mamecka« Maz. III, 
277. :>Mamiczka« Pr. fil. V, 789. 
»Mamula, Mamulińka« Wójc. II, 
298. »Mamulińka« Pozn. IV, 16. 
165. »MamaluI« Wis^a VIII, 696. 
>Mamuliczka« Pr. fil. V, 789. 
Kieł. I, 159. >MamDlka« Krasn. 
306. Pr. fil. V, 789. »Mamusia« 
Zb. XII, 145. »Mamanieńko!« Zb. 
XIV, 228. »Mamasińka« Zb. XV, 
158. Por. Pani-matka. 

Mamałucha = »nuphar luteom* 
Ciesz. 56. »Mamah]cha biała = 
nymphaea alba« ib. || »Mamału- 
sza = lilja wodna, grzybieniec, 
nyrnphaeac Pr. Gl. V, 788. 

Mamałyga = »lemiszka z kuku- 
rudzianej mąki, toż, co lombardzka 
'polenla'* Roczn. 215. Zb. I, 71, 
Kłosy XV, 426: XVII, 167. Witw. 
99. 

M a m c i a = » niezdara* Ust. z Ukra- 
iny. 

Mam ci u ciu! = przyś{)iew Zb. 
IX, 260. »Mam ciu cin!« toż Rad. 
II, 84. 

Mamczarz = » mąż mamki « Wisła 
IX, 80, ods. 

Mamczura: » Mamcura = kobieta 
dobrze okryta, różnemi łachma- 
nami przyodziana, czyli 'zamam- 
curzona * Spr. IV, 26. » Mamczura* 
= pogardliwie o mamce Ust. 
z Warszawy. Por. M a m r a. 

Mam czy ć = »karmić cudze dzie- 
cię* O. » Powiedział... ze go (synka) 
da w mamki mamcyć* Cisz. I, 
64. >Mamczaca ma czyszczenie* 
Krak. III, 141, n° 6 a. 

Mamelka = »kaftęn ciepły, su- 
kienny, w tyle fałdowany, dziś 
mało używany* Parcz. 

M a ni ę (• i ć = lamencie Pozn. VI, 76. 

Mami= Mnamin* Pr. fil. IV, 276. 

Mamią: v*Mjunja rybia* =r jętki, 
spadające wieczorami na wodę, 
z których się robi przynętę na 



ryby* Ust. z pod Warszawy. Por. 
J a c i c a. 

Mamić: tMdmić = zamawiać, cza- 
rować; łudzić, oszukiwać; pod- 
stępnie przekonywać* Święt. 703. 
»M4mić = ogadywać chytrze, 
podstępnie, w zamiarze oszukania* 
Udz. » Dusze potępieńców... *ma- 
mią' podróżnych, prowadząc ich 
błędnemi drogami* Krak. III, 41, 
ods. 1. 

M a m k a : » W mamki oddać dziecko * 
Pr. fil. V, 789. »Dd go (.synka) 
w mamki mamcyć* Cisz. I, 64. 
II >Mgłę nazywają flisacy 'mamką'* 
Wisła VI, 507. Por. Mamra. 

M a m I a c z : » Mamląc = zaciągający 
w mowie po dziecinnemu; dzie- 
ciak, mleczak* Święt. 703. 

Mam lać := > mlaskać językiem* 
Rozpr. XI, 185. »Mamlać = mla- 
skać ustami* ib. XX, 430. »Mam- 
lać = mówić niezrozumiale, po 
dziecinnemu* Święt. 703. » Mam- 
ląc, wymamlać = wygadać, wy- 
pleść co* Spr. V, 375. »Mamleć 
= niewyraźnie mówić* Rozpr. 
XXVI, 383. II .Mamlany (papie- 
ros) = z bibułki kręcony* Pr. 
fil. III, 310. 

M a m 1 a k : "Mamlak = ten co 'mam- 
le'* Rozpr. XXVI, 383. 

Maml as = człowiek do niczego* 
Pr. fil. IV, 281 p. w. Babrać. 
>Mamlas = niedołęga, człowiek 
rozlazły, do niczego, cymbał* ib. 
V, 789. »Mamlas =± cymbał* 
Rozpr. XVII, 88. Por. Maml acz. 
Mam lak. Mamłak. Mam rak. 

Mamłać: »MamJać = niewyraźnie 
mówić* Rozpr. XXVI, 383. || 
• Mamłać = grzebać w czem* 
Parcz. II » Mamłać = żuć leni- 
wie* Pr. fil. V, 789. II »Mamłać, 
Rozmamłać, Mamrać, Rozmamrać 
= ubrać się nieschlndnie, mieć 
rozpiętą odzież* Pr. fil. IV, 216. 



Mamona — Mamuna 



109 



Mamona p. Mamuna. 

Mamra = przezwisko nadawane 
w gniewie złej, kłótliwej inamce 
UsL z Warszawy. Por. Mamczura. 

Mam racz: »Mamrdc m., Mamrula 
ż. = mówiący grubym głosem 
niezrozumiale* Święt. 703. 

Mamrać = » niewyraźnie mówić* 
Spr. IV, 324; Zb/ll, 8. Pobł. 135 
Rozpr. XII, 95; XXVI, 383. .Mam- 
rać. Mamrotać = szemrać, mru- 
czeć pod nosem* Pr. fil. IV, 216. 
281. >Mamrać = wiele mówić* 
Spr. V, 375. Rozpr. X, 288. 256. 
V^rześ. 12. > Mam rać = mruczeć 
pod nosem, mówić głosem gru- 
bym, niezrozumiałym. *Mamrać sie 
z kim' = porozumiewać sie z kim 
potajemnie* Święt. 703. >Mamrać, 
Mamrotać = szemrać, mruczeć 
pod nosem* Pr. fil. IV, 216. Spr. 

IV, 26. >Na niedźwiedzia gdy li- 
stek spadnie, mamrze, a jak ko- 
nar, milczy* Ginę. 24, n^ 526. 
>Mamrać, Mamrotać, Mamrzćć = 
1, szemrać, być z czego niezado- 
wolonym 2. cicho coś mówić Spr. 

V, 113. »Mamrać = grzebać 
w czem* Parcz. || »Mamrać, Hoz- 
mamrać się = porozpinać się, 
jak mamka, karmiąca dziecko* 
Pr. fil. IV, 841. ||^Mimrać = 
mówić niewyraźnie* Spr. IV, 26. 
Por. Mamrotać. 

Mam rak: »Mamrak = ten, co 'mam- 
ró'* Rozpr. XXVI, 383. Łęcz. 12. 
n® 5. »Mamrak a. Mimrak = co 
mówi niewyraźnie* Spr. IV, 26. 
II »*Dwa mamra i półtora fira' 
= dwie kukiełki i półtora svra* 
(w zagadce) Zb. I, 129, n« 28. 

Mamroczeć: »Mamroeyć == mru- 
czeć* Zb. VIII, 252. Por. Mem- 
rać. 

Mamrot = » jąkała* Krak. IV, 312. 
»Mamrot a. Memrot = mrukliwy* 
Parcz. II »Mamtrotek« = o kocie 
w zagadce Zb. VII, 138, n« 34. 



Mamrotać = » mówić bez sensu, 
mruczeć pod nosem* Krak. IV, 
312. Rozpr. VIII, 229. •Mamro- 
tać = mówić niewyraźnie* ib. 
72. »Nie bierz Niemki, będzie ci 
ciągle mamrotać: majne fater, mu- 
ter* Maz. II, 29, zwr. 9. Pozn. 

V, 207, n® 447. .Mamrotać = 
mruczeć* Łęcz. 12. »Mamrotać 
= szemrać* Pleszcz. 37. Por. 
Mam lać. Mamra ć. Mamro- 
czeć. Mam rżeć. Markotać. 

Mam rżeć: »Mamrzyć = szeptać, 
niezrozumiale mamrotać* Fed. 402. 

• Mamrzćć == szemrać, być z cze- 
go niezadowolonym, cicho co mó- 
wić: *Go lam mamrzes pod no- 
sem?'* Spr. V, 113. 

M a m s z e p. M a n ż e I y. 

Mam u cha = » grzybień żńłty, nym- 
phaea* Wisła l'v, 880. n^ 12. 

M a m u I i n : » Wender, Anusiu, wen- 
der Od mamulinvch węgieł* Pr. 
fil. IV, 216. 

Mamuna = »jakiś duch, który czło- 
wieka 'wodzi', czyli sprowadza na 
błędną drogę* Rozpr. X, 288. 

• Mamuna = duch, co człowieka 
na złe wodzi* Wrześ. 12. > Ma- 
muna = pokusa, jakiś zły duch* 
Spr. V, 375. »Mamuna = 1, po- 
czwara 2, boginka, kradnąca dzie- 
ci* Pr. fil. V, 789. »Lud nad Ra- 
bą... wierzy w djablice, inaczej 
'boginki' a. *manmny'* (opis) Święt. 
473. >Mamuny, czyli *Boginy\ 
złe duchy w postaci niewieściej..* 
(opis obszerny) Zb, XIV, 186; ib. 

VI, 289, n® 14. »Lud nazywa 
boginki 'mamunami'* (opis) ib. 
VI, 264, nO 7. Przem. 232, n« 2. 
Zb. Xlii, 78, no 4: VI, 289, n^ 
14. Rad. II, 170, ods. Wi.sła V, 
572—87 (artykuł Sumcowa); VII, 
104. 275. II »Mamona«: »Boginki 
'Mamony'* (opis obszerny) Zb. IX, 
53 — 55. » Mamona = widmo, ma- 
ra c Krak. IV,; 312. »Co to za 



110 



Mamunia — Maniak 



mamona ?< ib. 102, n® 39. »Bo- 
gienki L Mamony, złe duchy ro- 
dzaju żeńskiego, ktere odmieniają 
dzieci...* (^opis obszerny) Zb. XI, 
4-5. Rozp.. VIII, 229. .Mamo- 
na« (opis) Zb. II, 210, ods. 3. 
Rozpr. XX, 4-30. Zb. XIII, 78, no 
4. Krak. III, 40—41. 43. 56. Zb. 
X, 111 (opis). Wisła IV, 51. 337. 
870, no 79; VII, 104. 275, n« 
11. Rad. I, 131. II .Mamona* = 
sztuka kuglarska Pozn. VII, 46. 
Por. Boginka. Dziwożona. 

Mamunia p. Munia. 

M a m z e 1 a p. M a r m u z e i a. 

Mamzia = »ten, co *mamzi\ nie- 
spoio robi< Rozpr. VIII, 229. 
II »SJta mamzia z poia...< (o psie, 
w zagadce) Zb. X, 154, n° 152. 

M a m z i ć = » gryzę pokarm, trzy- 
mając go długo w ustach i śli- 
niąc: 'Mamzi a nie je\ mówi .się 
o bezzębnym* Udz. || »Mamzić 
= niesporo robić* Rozpr. VIII, 
229: XX, 430. 

Man = tuman, omana, omamienie, 
złudzenie: » Czarownik puszcza na 
człowieka taki man, że widzi to, 
czego niema* Ust. z Litwy. 

M a n a t k i : » a. M a g n a t k i * Rozpr. 
XVII, 11. »Banatki* Ust. z Jawo- 
rza. Por. M a n e 1 e. 

Mańce blp. = >sieć na śledzie; 
łowienie tą siecią* Pobł. 46. 

Mancie = »wydurzyć coś, wykpić 
od kogo coś* Zb. I, 71. »Maiicić 
kogoś = durzyć, zwodzić, bała- 
mucić* Kolb. Por. Mant ożyć. 

Mancie = >paciorki bursztynowe* 
Pr. fil. IV, 216. 

xM a n d a r y n a = > rodzaj płaszcza 
kobiecego. [)odobnego do bekiesz- 
ki« Kolb. 

M a n (i a t a r j u s z : > Mentadeus = 
mandatarju^z, dawny urzędnik po- 
licyjno-sadowy w Galicji, funkcju- 
nnja<y pu wsiach j)rzy ob.^zarach 
dwor"-kirh* S[)r. V, o70. 



Mandragora = atropa belladonna: 
»Madryguła* Zb. VI, 231. 

Mądro w ać = wędrować Padalica 
Opowiad. i krajobr. I, 24. 

Mandrygug = czupiradło': » Pod- 
starościna z potężnym mandrygu- 
giem na głowie* Bar. 200. 

Mandyburka = rodzaj ziemnia- 
ków Zb. VI, 294. 

Mandyny p. Anodyny. Małe- 
dyn y. 

Mandyrzyć= > mantyczyć, nudzić, 
marudzić* Pr. fil. V, 789. 

Mandzirować p. Maszerować. 

Manegnatki: > Przychodził, zawsze 
ją namawiał. Różne manegnatki 
przed oczy przedstawiał* (Kol- 
berg dodaje: 'anegdoty') Kuj. II, 
50. nO 215, zwr. 2. 

Manele: »Moje pacholę, podaj mi 
manele* Wójc. I, 2 ii. || •Ma- 
nele = kajdany* Pleszcz. 37. 
»Andrus malelami brzęka* Maz. 
V, 287, zwr. 15. || » Manele * = 
manatki ? » (Królewicz) przebrał 
sie we swoje proste manele* Lub. 
II, 182. 

Manewrować: »Maniebrować* Rozp. 
XXVI, 382. 

Manewry: >Maniebry< Zb. XIV, 5. 
Pr. fil.V, 789. »Ma'niebry* Rozpr. 
XXVI, 382. .Manibry* Pr. fil. II, 
246. Święt. 703. 

Mania = >1, lewa ręka 2, mań- 
kut* Ram. 96. »Mania = ręka, 
lewa ręka* Pr. fil. V, 789. > Ma- 
nia = lewa ręka* Hilf. 171. 
» Mańka = lewa ręka: Topra- 
wiułem mu z mańki'* Spr. V, 
113. » Mańką* = fuksem, pod- 
stępem: >Znajduch mańką dostał 
wieś* Kam. 175. » Majka = le- 
wa ręka* Pr. fil. V, 788. > 'Rznie 
na mańkę, na majkę' = żnie 
i kładzie (zboże) lewą ręką* Krak. 
IV, 312 p. w. Mańkut. 

Maniak: * Maniak = mamiciel « Pobł. 
46. II » Maniak = wiązka gro- 



Manich — Manja 



111 



chowin z barłogiem świnim, uwią- 
zana na sznurze i wlokąca się za 
sankami w czasie polowania no- 
cnego na wilka z prosiakiem* Pr. 
fil. V, 789. »Maniak, Maniak = 
worek do obroku « ib. IV, 216. 

Manich = oszust Listy filolog. X, 
60 (z Poznańskiego). Por. Ma- 
niko wad. 

Manie ber i poch. = » który się 
upomina; naprzykrzony wierzy- 
ciel* O. »Manicherować = upo- 
minać się, domagać się uprzy- 
krzenie swej należności « O. 

Maniciel m., Manicielka ż. = tu- 
maniący, łudzący, oszukujący ko- 
goś Ust. z Litwy. O. > Maniciel = 
mamiciel, zwodzicieU Ram. 96. 
•manicielka* = toż ż. ib. Por. 
Manich. 

Manicielstwo: »Manicelstwó = ma- 
mieielstwo, zwodzicielstwo* Ram. 
96. 

Manie p. Malina 

Manić = mamić, tumanić; oszuki- 
wać, łudzić Usl. z Litwy. O. > Ma- 
nić = obełgiwać, łudzić < Osip. 
> Manie = mamić, tumanić, łu- 
dzić, zwodzić* Ram. 96. » Manić 
= mamić, oszukiwać* Zb. VI, 
93. »Wilk (w grze *w g<^si') kręci, 
wywija, mani, goni« Zb. II, 32, 
n® 5. Por. M a n j a c z y ć. M a n i- 
k o w a ć. 

M a n i e n i e = » wprowadzanie w błąd, 
okpiwanie* Osip. 

Maniera = » zwyczaj, usposobienie 
człowieka* Spr. IV, 20. »Maniu- 
ra = manjera, zwycrzaj* Pr. fil. 
V, 789. »Maniory mieć = mieć 
chętkę, skłonność do cze«roś złe- 
go* Rozpr. XVII, 44. »Maniora 
= manierę* Rozpr. VIII, 182. 
»Maniory mieć = mieć skłoności 
do czego, chętkę* Spr. V, 375. 
• Maniory mieć = mieć skłonność 
do złego* Wrześ. 12. II *Mano- 



ryja = maniera, zwyczaj: 'Już to 
taka moja manoryja'* Zb. I, 71. 

Manierka, Manjerka = flaszka 
(blaszana) żołnierska Ust. z Litwy. 
>Maniorka* (autor pisze >Maniśr- 
ka*) Zb. XI, 102. 

Manikować = omamić* Pobł. 135. 
»Manikować = ^szachrować, oszu- 
kiwać* Krak. IV, 312. || » Mani- 
kować = próżnować, zabijać czas* 
Krasn. 305. 

Manila = »anilina* Pr. fil. I, 147. 
Por. Anilina. 

Manipulant: »Manikulant*: » Do- 
stał felfebrem manikulantem* Zb. 
VII, 12. 

Mani s I = ? » Płynąc czółnem po 
szerokich liściach zielonego ma- 
nistu...* Bibl. Warsz. 1870, I, 
178 (z Podlasia). 

Manista (z 'Mennonisła' K.): »Ma- 
nlsta = szynkarz Hilf. 98. 171. 
»Marilsta* Ram. 96. 

Maniszka = półkoszulek, gors ko- 
szuli męskiej, przypinany a. przy- 
wia.zywauy ponad nocną koszulą, 
wraz z kołnierzykiem, a. bez nie- 
go Ust. z Litwy. 

M a n i u c h a c z p. M a ń k u t. 

Manizgować = » zwłoczyć, czas 
tracić, zwolna brać się do czego* 
Kuj. II, 273 (z Bibl. Warsz. LXXX, 
625). »Manyzgować = próżno- 
wać, wałęsać się* Parcz. 

Manja: »Psia manija = klątwa Fed. 
358. » Wianku mój, przejęła ma- 
nija* Rud. 211. » Manija = wy- 
raz, którego znaczenie trudno 
określić. Jeżeli kłoś (zwłaszcza 
dziewczyna) coś robi nie dobrze, 
tak że raczej zawadza, a. jeżeli 
plerie głupstwa, lo jej mówią : 
'Je id.ze ty, inanijii!'; podobnie 
do dziecka, które pi*zeszkadza 
w robocie* Rozpr. XXVI, 383. 
»Tv, inanijo przeklęta! = prze- 
kleństwo* Pr. fil. V, 789. 



112 



Manjaczyć — Mapa 



Manjaczyć: »Manijaczyd = oszu- 
kiwać, cyganić* PoW. 135. »Ma- 
nijaczyć = zwodzić, oszukiwać « 
Krasn. 305. Por. Manić, Ma- 
ni ko w ać. 

Manjak i Manjaczka: >Manijak 
m. Manijaczka ż. = oszust, zwo- 
dzicieU Krasn. 305. »Manujak«: 
• Skarałeś mnie, Boże, takim ma- 
mijakiem: Da wykręca tym pys- 
kiem, jak świnia ryjakiem* Kieł. 
II, 117, no 382. 

Mankiet: »MańkietY« Im. Święt. 
45. 

Mankolija p. Melancholja. 

Manna == przetacznik bluszczykowy 
Lub. II, 155, no 13. » Kwiatek 
manny* Wisła IX, 350. »Dam ja 
ci furę manny* Rog. n^ 512. »N&, 
Kasiu, korzec manny* Zb. X, 129, 
n° 44. »Ile ziarnek w sadecku 
na mannie...* Maz. III, 207, n® 
240, zwr. 10. II > Manna anielska 
= kalomel* Ciesz. 56. 

Mano ryja p. Maniera. 

Manszester: »Manszasler* Zb. II, 
213, n^ 3. 

Manta = płaszcz Tvg. ilustr. 1 , Xni, 
17. Kłosy XV, 3*24: XVII, 205. 
O. II »Manto*: »Sprawiłbym ci 
takie manto I na głowę i na szyję. 
Abyś chodziła galanto* Pozn. V, 
126, n® 267. »'Manto sprawić' = 
dać komuś nauczkę, wytrzepać 
komu skórę* Kuj. II, 273. Pr. 
fil. IV, 216. Por. Mantlik. 

Mantacz = » oszust, kłamca, zwo- 
dzieiel, cygan* Kolb. 

Mantę ryj a p. Materja. 

Mantlić » a. Mę tlić = myśleć, roz- 
myślać* Parcz. II » Mantlić się = 
mętlić się, zdawać się: Tak mi 
się mantli'* Pr. fil. IV, 216. 

Mantlik = > spencer* Zb. IV, 192, 
n® 10. > Mantlik = płaszcz z pe- 
leryną w zęby, noszony przez sta- 
re kobiety* Aten. VI, 110. Por. 
Manta. 



Manto p. Men to. 

Mantożyć = wyłudzać, szachro- 
wać Ust. z Litwy. »Mantuzyć (świa- 
tem) = wałęsać się bez celu, 
spędzać czas na przechadzkach, 
próżnować* Święt. 703. 

M a n t u ł y: » Hucuły pieką sobie z mą- 
ki kukurydzianej mełaje' i *man- 
tuły^ Kłosy XVII, 167. 

Mantyka = » człowiek powolny, 
nudziarz* Spr. V, 113. O. Por. 
M ę d y g a. 

M a n y ż = » farba, używana do ma- 
lowania izb wieśniaczych; tą far- 
bą w lepszym gatunku malują 
sobie kobiety twarz* Pr. fil. V, 
789. 

Manżety »a. Krauza = końce rę- 
kawów, bywają haftowane* Wi- 
sła VI, 491. II »Mamsze = ob- 
szewki przy rękawie koszuli* Pr. 
fil. IV, 216. 

Mań da = »mańkut« Wisła UL 88. 
>Mańda = linkisch* Mrong. 
II >Mańdak = mańkut, ten, co 
*mańdaczką' = lewą ręką jada* 
Rozpr. XIL 95. Por. Szmajń- 
da. 

Mańdrować = »majdrować, poru- 
szać, |)rzewracać: *Nie mańdruj 
zegarka, bo go zepsujesz** Spr. 
IV, 365. » Mańdrować = majstro- 
wać* Pr. fil. V, 789. II >Majn- 
drować = mędrować, przemyśli- 
wać (o czyjejś szkodzie, o zro- 
bieniu p.soty komuś)* Krak. IV, 
311. 

Mańka p. Mania. 

Mańkut »a. Maj ku t = co lewą rę- 
ką robi* Krak. IV, 312. »Maj- 
kiela = mańkut* Pr. fil. V. 788. 
>Nasi młodzi... z prawej ręki krew 
zetrząchali, a mańkutem tłukli 
Miemców* Kam. 34. >Majkut = 
mańkut* Pr. fil. IV, 215. Zb. XIV, 
80. »Maniuchacz = mańkut* 
Osip. Por Mańda(k). 

Mapa: »Małpa* Chełm. I, 89. 



Mar der du pen — Marchew 



113 



Mar der du pe n... = przvśpiew 
Zb. XII, 173. 

Mara »na Podlasiu znaczy lo samo, 
co w Krakowskiem 'zmora' « (opis 
obszerny) Zb. VIII, 291. »Sa; mo- 
ry* obojej i>łci, czyli 'mory' i 'mo- 
rusy' < (opis obszerny) P'»zn. VII, 
38 — 44. »Mara, Zniora = duch 
nocny, napastujący kunie i ludzi 
śpiących < Pr. fii. IV, 841. »Mara 
= duszenie nocne, połączone z uie- 
możnościa^ przebudzenia się. Chwi- 
lowe odrętwienie podczas snu, 
połączone ze .świadomością tejifo 
i prze>trachem. Lud mniema, że 
iv>tuta złośliwa, 'marą' zwana, sia- 
da na piersi człowieka i bezwła- 
dnym jro czyni. Osip. Krak. III, 
93, ud>. II »Mora = widmo no- 
cne. >Milora = motyl nocny « 
Hilf. 172. »Zmarachowac = zmę- 
czyd, znużyć (mówMiic o 'morze' 
nocnej)* ib. 190. - Mora = dziew- 
czyna, która w nocy, shiwszy się 
niewidzialna,, dusi (jfiarę swoją « 
ib. 71. Ikjki o 'morach' ib. 107 
— 110. *Móra mórzf lud* ib. 133, 
n** 37. »Mora a. Zmora* Krak. 
III, ods. »Mora = 1, motyl no- 
cny ciemny, dma 2, zmora, co 
dusi i morzy ludzi* Pobł. 49. 
» Zmora a. Móra< (opis) Nadm. 
114—117. >M6ra« I{am. 106. 
>M6rz<'szcze = zła, brzydka zmo- 
ra* ib. 107. Knoop Sagen aus der 
Provinz Po>en, 116—120. >Mara 
dusi* Zb. Viii. 296, n'' 7. Baśnie 
o 'moracir Ham. 28;") — 86. 'Czło- 
wiek staje się zmorą od dzieciń- 
stwa, jeżeli osuba, trzymająca dzie- 
cko do chrztu, przy ślubowaniu 
wiary, zjuuia>t 'wiara' i»owie 'ma- 
ra'* Wa>. 91. Baśń o 'morze' 
Rozpr. Xli, 76 -77. [\iv. Ginię- 
ciu eh. (ini<łlck. Kik i mora. 
Wiek. Zmora. 

Mara c h - p. .M a rak -. 

Marać = -brudzić' Zh. 11,8. ..Ma- 

•yownik T. III. 



rać = brudzić: 'Nie maraj se, 
moja Anuś, miłych nóg'* Pr. fil. 
V, 790. 

Marakow^ać = »mieć żal do ko- 
go* O. II »Marach6wać = mę- 
czyć, trudzić, nużyć, mordować 
pracą* (konie, człowieka) Kam. 96. 
»Marachować sę = męczyć się, 
mordować się[)racą< Pobł. 46. Kam. 
96. 

M a r a m o n v = » rodzaj kartofli < Pr. 
fil. IV, 216. 

Marana = » roślina ujatecznik (me- 
lissa)* Petr. 

Maras = >grzązkie bagno* Wrześ. 
12. Ksl. od Ólku.-.za. Kozpr. XII, 
9. 95; XVII, 44. Pr. fil. Ul 310; 
V, 790. » Maras = błoto* Parcz. 

Marasić = > chodzić w 'marasie' 
(po błocie) Kozpr. XII, 9;'). 

M a r c h ti , M u r c h a i M y r c h a : 
>Marha = bydło wogóle* Wit w, 
93. O. »llullala, man.hyl* = wo- 
łanie na owce Wi>ła I, 62. || >Mer- 
cha. Psia mercha = pi^zekleństwo 
półżartobliwe* Zb. 1, 46; V, 154, 
n-^ 13. Spr. IV, 358. 26. Pr. fil. 

III, 312. Koz|)r. XVII, 11. >Sapra- 
mencka mercha* Kozpr. XVII, 88. 
»Myreha: 'Ty, psia myrcłio!'* Spr. 

IV, 325. Cer. Udz. »Te merchy 
(jeńcy) taki rajwach robiły zawse* 
Kad.^ll, 142,'n" 4. Kozpr. XVII, 
12. II »Myrcha = 1, zła kobieta 
2, ^tary koii 3, ścierwo* Kozpr. 
XVII, 12. 'StawAj, marcho leni- 
wa* (mówi mąż do żony) Zb. IX, 
190. »March| -lare- = o starych 
dziewkach* ib. 230. || >Marcha 
= 1, pofzwara, bc^ija 2. j)anna, 
która straciła niewinność* Pr. fil. 

V, 79U. II »Mcra (myra) a. Mcr- 
ma = lichy koń k P(jbł. 47. »Nu, 
stara mćrti I (na konicj^ Cen. 77. 
• Mera = >zkapa, szkapsko, nę- 
dzny koń « Ham. 99. 

Mar<iicw: > Marek wia* Kozpr. XII, 
95. .Markicw^ Pr. lii. V, 790 
8 



114 



Marchewnica — Marcypan 



Spr. IV, 26. II > Marchew dzika 
a. iMarchwica (daucas carola)« 
Wisła VI, 663. Pr. fil. V, 790. 
II > Marchew* = gra dziecinna 
(opis) Zb. XIV, 219. Wisła V, 
23. Rad. 123, n^ 14 || .Mar- 
chewka*: »Zyg zyg zyg marche- 
wka!* = mówi się, robiąc pe- 
wioii ruch palcami, aby wyrazić 
przekorę, upokorzenie Ust. z ró- 
żnych okolic. 

Marchewnica = jakaś roślina 
Poźn. I, 145, n« li, 2. 

M a r c h e w n i k = » nazwa rośliny 
wodnej Narwiańskiej* Pr. (ii. IV, 
841. O. »Marchewnik = szczwół, 
pielrasznik (chaerophylluni sylve- 
stre) « Petr. Por. M a r c h w i c a. 
• Marchewnik == pielrasznik (co- 
ninm maculalum), roślina trująca, 
używana przez włościan zewnętrz- 
nie na rany«().sii). »Marchownik« 
= jakaś roślina [Ist. z Litwy. 

Marc h w i a k = » drzewo sosnowe, 
wzrosłe na nizinie, gąbczaste, ma- 
jące dużo bielu, nietrwałe* O. 

M a r c h w i a n y = » (rubasznie) nie- 
zgrabny, niezręczny* Święt. 703. 

Marc h w i c a = » roślina (.'haeropliy!- 
lum silvestre* Wisła HI, 91. Pr. 
fil. V, 700 (p. Marchewnik). 

Marchwic się = »źle się [)alić 
w piecu (o mokrym drzewie)* 
Zb. I, 30. 

Marcin: Wójc 1, (iO. Kuj. U, 44. 
51. Kozł. 44. 112. Star. przvsł. 
64. Krak. II, 71. Zb. U, 79.' || 
.Marcinek* Zi). VI, 137, n^ 95, 
zwr. 3. II >Marcineczku!« Kuj. 
1, 251. II >Marciś* Oles. 86. Pr. 
łil. V, 790. II »()Nzowy Marcin* 
= gamoń Poło<-kiego Słownik 
nj^.-poUki p. w. Tjulenb. 

MaiMrin = >czar złośliwy, który 
'żarnoklów* (= kujący kamienie 
żaniown może wsadzić między 
kamienic żarnowł*, lak iż będzie 



ciężko *mlonem* obracać* Ust. 
z Lidzkiego. || » Marcinek = mru- 
kliwy człowiek* Wisła III, 88. 
II » Marcinek* w zagadce : •Dwu- 
nastu Marcinków o jednej głowie 
(sprychy u ko!a)* Zb. VI, 13, n» 
103. II » Marcinki = rodzaj gru- 
szek* Zb. XIV, 28. II .Marcinki 
= odmiana nagietków* Zb. II, 
257. II .Marcinki = koteczki (?) 
w skrzynce do sieczki* Udz. 
II .Marcinki = trzy dni po św. 
Marcinie (11. 11), które czeladź, 
przed w^róceniem się do starej 
służby a. udaniem się do nowej, 
w domu rodziców przepędza, aby 
się widzieć z rodziną i nieco się 
oporządzić* Pobł. 155. 

Marcinkowe »a. Babie lato = 
końcówce dni października i pierw- 
sza połowa listopada, jeżeli jest 
piękna i łagodna* Krak. IV, 288, 
no 1071. Kłosy VII, 279. 

Marcjanna: Pleszcz. 1 74. » Mar- 
cjanna, Marcyna* Bibl. Warsz. 
LXXX, 626. Kuj. II, 318. .Mar- 
cysia* Udz. .Marcisia, Marciś* 
Oles. 489. II .Ce.siul* ma być 
.Celina a. Marcyjaima* Kie). II, 
92, ods. 

Marcować (o kotach) O. .Marco- 
wać się* Hemp. Por. Marczyć 
się. 

M a r c ó w k a : . Ludzie folwarczni... 
kupują od dziedzica 'marcówki', 
żeby mieć kawałek mięsa* (zdaje 
sie = owce, urodzone w marcu 
K.) Wisła III, 723. 

M a r c y b e 1 a = księżniczka w baj- 
ce Lub. II, 190. II .Marcybelin* 
= miasto tej księżniczki ib. 191 
(Kolberg pisze .() .M-Aarcybelo!* 
i ».M-Arcyhelin. Dla czego? K.). 

M a r c y \) a n: » .Marcypan = specjały, 
wybredne potrawy do jedzenia* 
Parcz. >Marcypany = przysmaki* 
Święt. 703. Toż r<ł. z Litwy. 



Marczak — Maija i Maijanna 



115 



•Postawie mo takich potraw, 
gdyby mńrcypoiK Knj. I, 278, 
zwr. 8. > Korowaje, przezywane 
także pompatycznie 'marcypana- 
mi'< Chehn. 1, 296. || > Cygański 
marcypan< = żartobl. o sosie 
z cybucha Ust. z Litwy. 

Marczak= » zając, urodzony w mar- 
cu* O. Przyj, ludu VI, 111, Ty- 
god. ilustr. 1, XIV, 138. Kłosy 
VII, 106. Kai. I, 103, ods. Hemp. 
.Marcak* Pr. fil. IV, 841. .Mar- 
co wik« Ust. z Litwy. 

Marczyć się: »Marcyd sie = za- 
mieniać się« Pr. fil. III, 306. 

Marczyć się = marcować, parzyć 
się Tygod. ihislr. 1, XIII, 241 
(o zającach). Por. Marcować. 

Marek: 'Zalecał się Marek Marynie 
póki widział kluski w kominie* 
Krak. IV, 271, n® 717. Star. 
przysł. 45. Bajka »0 szczęściu 
Markowym* Ci.sz. I. od 63. 

Marek = nazwisko konia Z b. XIV, 
27. II > Marek = gorzałka* Spr. 
IV, 26. 

M a r o n g a p. M a r u 1 k a. 

Margać = machać, kiwać O. »Mar- 
gnąć się == rnszYĆ się« Pr. fil. 
IV, 216. 

Margatny = »chorv, niezdatny* 
Zb. II, 8. 

M a r g i e 1 ż. » a. M a r g i e 1 n i c a = 
nocna czapka, duchna* Pobł. 46. 

M a r g 1 o w a ć : » Merglować « = mar- 
gicm użyźniać Pozn. II, 62. 

Margocić się = »1, brzydzić się 
2, tęsknić, smucić się: Tak mi 
się margoci'* Pr. fil. IV, 216. 
Pi»r. M a r k o c i ć. 

Margorzatki = gatunek jabłek 
Zl). XIV, 28. 

Margotno = markotno: » Stra- 
snio nni margotno* Zb. VIII, 318. 
319. 252. 

Marguśka = »1, Kobieta leniwa, 
niozgrabiKi do roboty 2, klacz 
nieudatna* Święt. 703. 



Margotać = >mniczeć sobie pod 
nosem, cicho mówić* Spr. IV, 
365. > Margotać = mruczeć, szem- 
rać: 'Ciągle mńrgoce'* Pr. fil. V, 
790. 

Margować = »paplać* Pleszcz, 37. 

Mar ja i Marjanna: >Marja* w po- 
staci » Maryja* tylko o N. Pan- 
nie: »Je, je, Maryjo!* Rog. n® 
142. » Maryja z Janasem* Kozłl 
193. » Maryja z Józefem* ib. »NA- 
święUa panno Maryja!* ib. 216. 
•Mar^jd* Ram. 97. || •Marjan- 
na*: »Maryjanna* Kuj. I, 31, n* 
162. Kozł. 51. 163. Zb. II, 70. 
Nadm. 30. || » Marana* Tyg. ilustr. 

I, XII, 18. II »Maronna* Spr. IV, 
379. II .Marjanka*: Rog. n» 3. 
12. 122. 137. 635. Zb. IV, 135. 
211; X, 326. || »Marjaneczka*: 
Rog. n® 122. 341. || »Marvna*: 
Kuj. II, 146. 318. Krak. II, 71. Zb. 

II, 47. 103. Pleszcz. 64. Zb. XV, 

67. 121. Rad. II, 77. Zb. XIII, 
70. Wójc. II, 189. 190. 206 
i ind. Oles. 108. 175. Krak. IV, 
261. 271, no 717. Wisła IV, 
71; VI, 216. Sand. 109. 117. 
• Marona, Maręnka* Zb. VII," 47; 
XII, 216. II .Marynka*: Zb. IX, 
181. Pozn. II, 269 sq. Zb. XII, 
140. Kai. I, 99. || >Marychna*: 
Wójc. I, 236: II, 18. Łęcz. 63. 

68. 99. Zb. II, 63; VI, 124. Kuj. 
I 301: II, 22. 273. Bal. 131. 
Rad. I, 176, no 172. Pozn. II, 
265; IV, 199. »Marłchna* Ram. 
97. II -Marysia*: Wójc. I, 93; 
II, 39. 41. 44. 63. 67 i ind. Oles. 
137. 139. Rog. no 89. 97. 136. 
230. 244. Oles. 265. 281. Kozł. 
47. Łys. 30. 37. Kuj. I, 300; II, 
318. Sand. 49. 52. 55 i ind. Zb, 
VII, 48 i ind. Lip. 25. » Rysiu!* 
Zb. Xl, 255. II »Marvś«: Łęcz. 
99. 249. Rud. 141. 148. Zb. XV. 
7(1. Wisła VII, 140. 737. Wójc. 
I. 94. 199. Kozi. 49. 168. 272. 

8* 



116 



Marjacki — MarkoŁad 



Kolb. 56. 82. 266. Oles. 142. 
165. Kuj. 1, 270. 272. Sand. 114. 
122. 217. 225. Zb. IV, 118. Wi- 
sJa VI, 316. Pauli, 91. Zb. II, 
111; IV, 255; VIII, 269. Pozn. IV, 
199. Lub. I, 164. II .Marvśka«: 
Kog. no 136. Kuj. 11, 318. Zb. 
IV, 211. .Martszka. Derd. 25. 
129. II »Marysiońka« Sand. 68. 
Oles. 86. Zb. XV, 12. Kuj. I, 259. 
269. 273. Kozł. 47—49. 270. 
Zb. II, 75. Kuj. II, 15. Lip. 69. || 

• Marysica*: Zb. VII, 48. || »Mary- 
niiczka.: Zojsz. 91. Zb. VI. 123. 
Ole.s. 176. II .Maryka*: Nadm. 31. 

• Marika* Hani. 97. || >Maryjka« 
Swi(^»l. 93. II »Maryn(^zak = Mar- 
janria* Hoff, 41. || >Mar|czka«: 
Kam. 97. II .Marynia-: Sand. 191. 
Kozł. 171. 186.' Kolb. 72. Zb. II, 
47; XV, 106. || .Marusza* Oles. 
85. II .Marusia* Zb. II, 75. Ślęcz. 
133. II .Mania* Kolb. 72. WisJa 
VIII, 489. 697. 700. .Mania* 
poczytywano jest za obraźliwe; 
przeciwnie : 'Maryna', 'Marysia', 
'Maryśka' za nie obrażające Wi- 
sła VI, 316. Ij .Maryleczka* Wójc. 
II, 26. 27. II .Marylenka* Kog. 
n° 500. II .Marysiu*: .Marysiu 
laluleńko* Skrzyń. 33. .Nad Ma- 
rysinein cołeni* Rad. I, 157. Lub. 
I, 166. .Marysina rodzina* Lub. 
I, 205. 222. .Marysiu talulo* 
Lub. I, 205. .Już tu nie postoją 
Marysine nogi* Zb. X, 232. .Ma- 
rysina (iruzyua* Maz. III, 181. 
Pleszcz. 51. II .Maryczyn*: .Je- 
dnego przezywają 'Maryczyn*, bo 
jego żona ('białka') nazywała się 
'Maryka'* xNadni. 30-31. .Ma- 
rłcz^n* Hani. 97. 

Marjacki: >Maryjacka wieża* Krak. 
li, i78. zwr. 7 (Pieśń nie ludo- 
wa K.). .Mienuec... strzelał do 
kościoła, do Maryjackiego* Zb. XII. 
ISO, n'* 21 1 (też) 

Marjasz r^ > zapomniana inoiu^la 



15 grajcarowa: 'Przepili cztery 
marjasze'« Zejsz. 100, n*^ 387. 
II »Maryjasy = dawne pieniądze 
srebrne z Matką Boską* Spr. IV, 
306; V, 375. 

Mark = .zawziętość: 'Mark na ko- 
go mieć'* Święt. 703. 

Marka (pocztowa): .Marek m.* Rozpr. 
XXVI, 382. 

Markoeić = .smucić, niepokoić* 
O. .Tak to go markociło, że już 
rady sobie dać nie mógł* Zb. XIII. 
105. .Markoeić = grymasić* 
Parcz. .Markoeić = przykrzyć, 
nudzić* Fed. 401. || .Markoeić 
się = smucić się, być z czego 
nieukontentowanym* O. .Marko- 
eić się = smucić się; gniewać 
się na kogo* Rozpr. XXVI, 383. 
.Markoeić się = smucić .się ^ Pr. 
fil. III, 306. .Markoeić się (ko- 
mu) = być przykro, nudno* Sand. 
263. .Markoeić się = zżymać 
się na kogo, na co, gniewać się* 
Święt. 703. .Markoeić się = żal 
mieć do kogoś, gniew-ać się na 
kogoś* Krak. IV, 312. .Kot, nie 
zastawszy kury, markocił się bar- 
dzo* Zb. II, 170, nO 18. .Mar- 
kocili się na nią, że ich ze snu 
budzi* Zb. IX, 67, n^ 1. .Mar- 
koeić się na kogo = gniewać 
się* Piątk. Wisła III, 746. .Sam 
cjek (bez żt)ny) markocijby se* 
Zb. XIV, 179. .Markoci mu sie 
= [)rzykro mu, markotno* Do- 
nian. Por. M a r g o c i ć się. M a r- 
k o 1 i ć się. 

Markolić się = markoeić się : 
.Kowal sie bardzo markoli; mar- 
kotno mu, co niepodobna* Pozn. 
VI, 306. 

Mark o i a ć = . nuuczeć [)od nosem, 
szenuai'-* O. .Markohu* = na- 
wropieć. nuucza.c odwarkać, szem- 
rać, iliamrzeć (bruinincn. knur- 
ren)« Wisła III, 88 i List. od J. 
StMnbrzyckiego. || >Markotać = 



Markotno — Marnie 



117 



być markotnym: 'On se na ranie 
markoce^ Spr. V, 375. 

Markotno = » przykro < PleszcŁ 
37. » Markotno mi = przykro mi, 
żal mi« Spr. IV, 26. » Markotno 
= smutno, przykro* Rozpr. XXVL 
383. » Markotno = tęskno* Osip. 
Por. Margotno. 

Markotny = posępny, smutny, 
nieukontenlowany, zniechęcony* 

0. » Markotnym być do kogo = 
mieć do kogo żal< Sand. 263. 

• Markotny = rozżalony* Spr. 
IV, 26. » Markotny = 1, smutny 
2, gniewny* Hozpr. XXVI, 383. 

• Markotny = gniewny* Udz. 
Markotny = sam nie swój, po- 
sępny* Osip. »Mśrkotny = nu- 
dny* Rozpr. XX, 430. •Marko- 
tny = niezadowolony, niekontent, 
zły* Święt. 703. 

Marlić się: »Mńrlic sę = marsz- 
czyć się : 'Na starość mńrli sę 
caio'* Po W. 46. 

Marł i na: »xMarlfna = liche zboże, 
jeszcze na pniu stojące* PoW. 
47. »Mftrl!na = liche zboże, tra- 
wa* Ram. 99. Por. Mi er ba. 

Marmelada: » Marmulada * Ust. 
z różnych okolic, np. Tygod. ilustr. 

1, XIV, 172. 

M a r m o 1 a k i = gatunek ziemnia- 
ków Zb. XIV, 26. 

Marmolić = » walać: 'Wiśnie mar- 
molą ręce'* Kow. Pr. fil. V, 790. || 

• Marmolić sie := usilnie pracować, 
trudzić sio, mordować się: Tyłam 
sie nniiiannolnł'* Spr. IV, 324. 

Marmorajno = (o Żydach) ele- 
gant, wielki pan* Pr. fil. V, 790. 
Zb. I, 76 p. w. Szejno morejne. 

M a r m o t = » szemrzący * (tak K.) 
Pr. fil. IV, 841. .Marmot a. Mar- 
mot('k = mrukliwy* O. 

M a r m o t a ć • a. M o r m o t a ć = szem- 
rać, mruczeć* Pr. fil. IV, 841. 

• Kot mannoce* Zb. XIV, 204. 



•Marmotać = miauczeć* Rozpr- 
XX, 430. 
Marmulja: •Marmulijd = harmo- 
nja* Rozpr. XXVI, 383. »Mar- 
mulka = harmonijka* Zb. I. 25. 
Marmur i pochodne: •Maimur* Rad. 
II, 60. Kieł. II, 259. Pr. fil. V, 
788. Lub. II. 210. •Marmuł* Pr. 
fil. IV, 216. .Marmul* Pr. fil. V, 
790. »Kolibka z marmulu* Zb. 
X, 134. .Marmura* Kuj. I, 126. 
• Mramur* Parcz. •Blamor. a. 
Błam bor* Rozpr. XII, 36. || •Mar- 
morowy*: •Stohf marmorowe* 
Wisła III, 578. || •Malmurowy*: 
W malmurowej trumnie* Sand. 
159, zwr. 3. Kon. 108. Zb. III, 
18; IX, 16. Maz. II, 2. || •Mar- 
mułowY*: •Stoły marmułowe* 
Kozł. 87. Zb. V, 218. Was. 198, 
II •Marmulowy*: »Stół marmulo- 
wy* Zb. X, 116. II »Marmurek 
i Marmurka = osełka marmuro- 
wa do ostrzenia brzytwy* Rozpr. 
IX, 140. 143. 
Mar mu żela = (ironiczne przekrę- 
cenie wyrazu 'mademoiselle') pan- 
na z miasta, dziewczyna zbytnio 
się strojąca* Kuj. II, 273 (z Bibl. 
Warsz. LXXX, 626. Toż Ust. 
z Litwy. »Marmuziela = strojni- 
sia (pogardl.), podejrzanej kon- 
duily* Pr. fil. V, 790. || •Mam- 
zela = nierządnica* łV. fil. IV, 
841. Rozpr. L\, 271. •Mamżele 
miastowe* Krak. II, 478, zwr. 2 
(nie ludowa K.). 
M a r n i c a p. pod M a r n y przyto- 
czenie z Kieł. II, 91. ł*or. Mar- 
ni k. 
M a r n i c i e I = » marnotrawca* Święt. 

703. 
Marnie: > Marno* : » Rodzice rozto- 
mili, Marnoście mię ożenili* Rog. 
n^ 382. > Marnie póś ze świata 
= z własnej winy i^mierć sobie 
sprowadzić* Święt. 703. »A bo- 



118 



Marnieć — Marny 



dajże Smolidupka marnie wisiał! < 
Kuj. II, 46, n^ 202. || .Mameńko-^ : 
•Marneńko zginąć « Kozł. 55. 

Marnieć = »niszczeć; ubożeć; 
z własnej winy chorować* Święt. 
703. 

M arnik = » człowiek, żyjący bez 
pożytku* Udz. »Marnik = mar- 
notrawny* Pr. fil. IV, 841. 

Marnikować = marnować, nisz- 
czyć Doman. 

Marność: > Aże dusza zadygocze na 
tyło marności (marnowania) świę- 
tego chlebusia* Kam. 72. » Mło- 
dość moja wyszła mi na mar- 
ności* Zejsz. 52, n® 74. »W mar- 
ność* = na marno Kłosy I, 30. 

• Gały dobytek poszedł na mar- 
ność* Krak. IV, 38. >Zeby cie 
marności wzięli ! « Doman. » A niech- 
że cię tam jeszcze marności!* 
Kozł. 343. 

Marnota = » nędza* Wrześ. 12. 
Rozpr. X, 288. Spr. V, 375. 

• Marnota = marność, bieda, nie- 
szczęście: 'Bogciujcio marnota spot- 
kała!'* Pr. fil. V, 790. .Marnota 
= mizeractwo, nędza (pod wzglę- 
dem zdrowia)* Kuj. II, 273(zBibl. 
Warsz. LXXX, 62(')) -Dałam się 
chłopcu uwieść .. Zęby komu co 
godnemu... Ale takiej ło marno- 
cie!* Kuj. II, 39, 11^ 180. •Ja- 
niczku, marnota. Zjadła cię ro- 
bota, Zjadły cię zaloty* Zejsz. 
4H, no 34. »r)o marnoty stłukli 
= zbili mocno* Zb. VIII, 252. 
»Zk;id leż tu ła marnota do ta- 
kiego przyodziewku j)rzyszła?* 
\\y/A\. VII, 279. >Jn<t go niema, 
ciało marnota te;^^o świjiła* (z o- 
racji po«rrzel)o\vej) Zb. .\IV, 184. 
II » Marnota = pi(»szcz()||i\vie o ko- 
tku ba\vi;icyin się, ij;raja<ryin; coś 
w rodzaju 'jiłupta^ek'. 'be^tyjka'* 
Spr. V. 'i:;7. 

M a r n o w a ('• - - nięczv(-. mordować: 
(idzi»'że4. .la<iu, konika marno- 



wał?* Pozn. IV, 224, n® 430. 
II >Cego, Jasiu, świat mamujes. 
Ni się zenis, ni wędrujes?« Mas. 
II, 236. 
Marny: >Marnoście mię ożenili. Mar- 
ne to było ożenienie* Rog. n® 382. 
» (Kobieta) Marnego rodu. Zbie- 
głego (? K.) chodu* ib. n® 511. 
>Pojedziem dalij, kiedy my się 
w ty marny wsi nie spodobali* 
Kuj. II, 9. > Straciłam wianek 
Dla Jasia marnego, dia złego* ib. 
36. Toż Kozł. 123. »Ciężko mnie, 
marny dziewczynie!* ib. 48. •Mar- 
nego (złego) słowa między nami 
nie było* Krak. IV, 145. » Będzie 
mnie lutował. Ta marna bestyja* 
Kolb. 152, no 12, b. zwr. 'l7. 
> (Utraciłam wianek) dla chłopa 
marnego* Zb. VI, 101, n° 7. zwr. 
4. »Zaponmisz swywoli, Ino bę- 
dziesz w ty marny wsi na roli* 
Pozn. III, 66, n'^ 35. » Marny = 
(o ludziach) niepiękny, brzydki* 
Pobł. 46. » Marna selmico!* Maz. 
II, 98. » Marny = ubogi, biedny* 
Rozpr. III, 372. » Drogie saty po- 
zdyjmajo, a drugie marne pokła- 
do« Chełch. I, 153. »Marnyś ty, 
Janicku!* Zb. XII, 212. ^Ćichaj 
ty, marno bestyjo topiona!* (mó- 
wi królowa do synka) CheJch. I, 
165. »Przy tej dolinie. Przy mar- 
nej w.sinie...* Uad. I, 192, n® 
221. »Mnie marnej dziewcynie. 
Ciężko chodzić po wodę* ib. 193, 
no 224. » Marny = zły, nędzny* 
Spr. V, 113. » Marny = nic nie 
wart* Święt. 703. >Marnico, mar- 
nie.ś wianek dała. Da jesco mar- 
niejseinu, anizeliś sama« Kieł. II, 
91. II >. Marne*: »Xa marne po- 
.szło* Tst. z różnych okolic. > Zia- 
renko w marne [>oszło< Kam. 66. 
»Ze.ś na marne = zubożeć z wła- 
snej winy* Swięl. 703. Por. Mar- 
ność'-. II »Miarny ^^ nędzny, sła- 
by, znikomy* Osip. 



Maroniuch — Martwica 



ue 



Maromuch = muchomor Mrong. 
p. w. Fiiegenschwamm. 

Maronja: > Maron ija a. Pamiątka = 
tanaceturn balsamita, piwonja< 
Pamiętnik fizjograf. V, dział IV, 
str. 14. »Maronija = piwonja* 
Ram 97. 

Maron(k)a p. Maruna. 

Marownia = trupiarnia Hue, 467. 

Marszałek = » jeden ze starszych 
urzędników weselnych, niby mistrz 
ceremonji...« Zb. 1, 86. Siar(kow- 
ski) Wesela. 13. Zb. II, 269. 
Chełm. I, 213. 243. 296. 298. 
> Drużba wybiera z liozby 6 — 8 
^ swatów jednego marszałka i pod- 
marszałtzego« Zb. XIV, 179. > Go- 
spodarz wesela, zwany 'marszał- 
kiem'* Lub. I, 157. » Marszałek 
= starszy drużba, niosący rózgę 
weselnji* Pr. fil. IV, 216. -Pierw- 
szy drużba nazywa się 'marszał- 
kiem*; obowiazkion) jego jest 
wszł^dzio towarzyszyć młodemu 
i przewodniczyć zabawie* Pleszcz. 
51, ods. 2. »Pan młody i p;\ni 
młodii wybierajo sobie jednego 
z drużbów za 'marsałka'* Wisła 
IX, 239. >Starsy drużba, marsa- 
łek. l*ustaraj się o stoł('k !« Sand. 
81. Hiiii. 1, 142, no 82. 154, n^ 
123. »A gdzi(z to ten drużba 
marsjiJeky* Kieł. I, 77, n*^ 48. 
*V'du marszałek w taniec idzie* 
Lub. I, 193, no 181. 197, n« 189. 
»Wvkn;ćże się, panie njarszałku, 
do kula!* ib. 202, n^ 209. >l*rzy- 
jecliał inarsz;iłek na kocie* ib. 
205, M*^ 223. zwr. 5. > Gdzie .sie 
nam panna młoda podziała?... Po- 
szedł 1)0 ją pan marszałek ślado- 
wa(-. Wisła VII, 698. Pur. Wójc. 
11, 72 .Maz. V, 374. Wi^a VII, 
HSS. II »Mar.*«z;jłeczek* : ^Nic raź- 
iiy.ś ly, mar.-^iiłrckul* YAj. XIV, 
1()3, 11^' 91. >Wykręćże <ię. mar- 
sza leczku. dokuhi!-^ Luł>. 1. 213, 
n^ L^")6. II •Marszałońko^ : -Nie- 



dbały nasz marszałeńko!« Lub. I, 
158, n^ 93. II ^Marszałek* we 
we 'frycu' kosiarskim Kuj. I, 237. 
239. II » Marszałek* w obrzędzie 
wielkanocnym Pozn. V, 198. 
II »'Marszałki' a. Herody'* = 
= szopka w Dąbrowie górn. Wi- 
.sła II, 330. II > Marszałek* w grze 
l)ierkowej 'w króla' Wi.^ła III, 606. 

Marszałka: » Nad Bugiem w dzień 
wesela przoduje orszakowi 'cho- 
rąży', trzymajjjc w ręku t. zw. 
'mar.<załkę', ł. j. gałązkę o czte- 
rech ramionach, okręconą życzką, 
pu.szkiem gęsim i obwie.szoną okrą- 
głemi dzwonkami* Tvgod. ilustr., 
nMll, str. 77. » 'Marszałka', 'Ba- 
ba' a. 'Hózga weselna', niesiona 
w wielu stronach przez 'marszał- 
ka' w pochodzie or.'^zaku wesel- 
nego* Zł). I, 86. 

Marszczą ki = chodaki z jednego 
kawałka skóry, ściągnięte sznur- 
kiem u góry i wyglądające jak 
worek przy zamykaniu pomarsz- 
czony, [jofałdowany Ijst. od Lidy. 

M a r s z o w e = >kła(ika weselników 
na rzecz muzykanta Wisła VII, 
731. 

Mars z ó w k a: » .Marsiówka = marsz, 
grany przez nmzykę weselną, gdy 
nowi gośeio przybywają* Wisła I, 
318. 

M a r ś 1 a w y =n^ .delikatny : '.Marśla- 
wa, taka z^niitji, mało i co hybi, 
to je lioni'* Spr. V, 375. 

Mar.^nik :^= ^dn^.y czarny niedź- 
wiedź, źywia^ey >ię mię.-^em* Spr. 
V, 375. llozpr. XVH. 44. 

Marta: *ŚwiiIta \ar!a* Maz. 111, 68. 

M a r t a u z i ć = > milrężye: 'Szkoda- 
że czas martanzić'* l-dz. 

M a r t w i c a = 1 . • na>kórek « Mil. 
2. 'martwa ziemia', calizna l-st. 
z rużnyeli okolic. 3, tuf O. »Za- 
możniej>i stawiają' domy z mar- 
twicy. . Fundament z kamienia a. 
martwicy* Hnd. 37. 4, >chorol)a 



120 



Martwić się — Marykowad 



koiiska, guz na kolanie* Spr. V, 
376. 

Martwić się: »Nie martwij sięl< 
Chełch. I, 98. 275. 281. .(Baba) 
Tak na dzecko sę martwWa, (= 
z powodu dziecka) jaż nareszce... 
udusWa Szczesce« Derd. 38. 

Martwina p. Morfina. 

M a r t w i i w y : > Martwliwy = wra- 
żliwy na smutek, martwiący się 
Jatwo« Ko w. 

Martwy: » Martwa ziemia = mar- 
twica, calizna* Ust. od Olkusza. 

Marucha, >Maruszka = niedź- 
wiedź, niedźwiadek* O. » Marucha, 
co ogonem ruclia* Ust. z Wilna. 

Maruda = powolny, ciemięga, man- 
tyka Ust. z Litwy. »Ta dziewczy- 
na maruda, Kto ją prosi, to rau 
da« Kolb. 323. || ^W lalce sie- 
dzi 'maruda', czyli 'zJe\ duszące 
dzieci, a przybierające postać lal- 
ki* Wisła V,' 636. 

Marudnik = powolny, ciemięga, 
mantyka Ust. z Litwy. || •Maru- 
dnik = nicpoń, hultaj* Wisła 
III, 563. »Sąc to tęgie robotniki, 
Ale ^uze marudniki* ib. 

Marudny = powolny, żmudny: 
'Marudny człowiek'. 'Marudna ro- 
bota' Ust. z Litwy. II » Marudny 
= nerwowy, zrzędny, sprzykrzo- 
ny, żmudny, chorobliwy* Święt. 
703. 

Marudziarz: » Marndziarz = mó- 
wiący od rzeczy, zrzęda, nudziarz* 
Święt. 703. 

Marudzić = »guz(irać się, zwh-- 
kać, [luwoli robić* Wal. O. L. 
II * Marudzić = gderać, ględzić, 
zrzę<lzić, kaprysić* Wal. >. Maru- 
dzić ^=-- mówić w gorączce: zrzę- 
dzić, naprzykrzać siec Święt. 703. 

Ma r u ga p. M ar c n g :t. 

Marukować p. .Marykować. 

Mani I kil -- gałnm^k tabaki I-^ozii. 
[V, L'}."). n" IT-ł. zwr. o. W od- 
miaiicł' tcuoż wi«'r>ZM (jłodobnti 



nie ludowego K.) ib. 246 'maru- 
ga' i 'marenga' (z Lip. 205). 

Maruna >a. Marona = kwiat żół- 
ty Krak. IV, 312. .Maruna = 
pyrethrum* O. Was. 14. »Maro- 
na = rodzaj rumianku jak sto- 
krotka białego* Kuj. I, 81. » Ma- 
runa = tanacetum parthenium« 
Zb. VI, 297, n« 185. »Marona 
powstaje z okruszyn jajka świę- 
conego i chleba, porzuconych na 
ziemię* Zb. IX, 72, n® 8; XIII, 
187, no 157. 166; XIV, 69. Wi- 
sła VL 916, no 33; IX, 86. || »Ma. 
runka, Maronka* Zb. VI, 202. 
• Marunka, Runek mały = ma-« 
tricaria cłiamomilla* ib. 272, n® 
125; V, 119, nO 124. Tyg. ilustr. 
1, XII, 6. » Maronka = maruna 
prawdziwa, matricaria« Krak. III, 
130, n" 36. »Marunki = pyre- 
thrum* Spr. IV, 306. Zb. XIV, 
132, nO 105. Spr. V, 375. Zb. 
VI, 297, n« 185. Pr. fil. V, 790. 
II »Maruneczka*: »Ćtćry ogróde- 
cki samej marunecki* Zb. XII, 
186, n® 78. 

Mar u szyna: »Z wirchu Maruszy- 
ny* Zejsz. 153, n® 41 i ods. 

Mary = »ramy drewniane, na któ- 
re rz(łźni(!y kładą zabite duże sztu- 
ki* Kryn. 

M a r y j a n (e k) p. M aj era n. 

Mar yj as [). M a rj asz. 

M a r y j k a : » Wieczorem (w dzień 
Trzech Króli) chodzą chłopcy 
z 'Gwiazdą'... i z 'Marvjką'« Zb. 
XIV, 51 i ods. 

M a r y k a n y p. A m e r y k i i dodaj : 
> kartofle czerwone, amerykany* 
Pr. fil. IV, LM6. Por. MaVysi'e. 

M a r V k o w a <• = » lamentować ('Je- 
zus Marja:;)< Lub. U. 211. .Ma- 
rykować = narzekać, markocić 
się* Pr. lii. V, 790. || »Maryko- 
wać sobie = miarkować sobie, 
układać, rozważać'-* Kolb. || "Ma- 
rukować -^obie = narzekać, mar- 



Marylski — Marzec 



121 



kocid się. Pr. fil. IV, 216. Por. 
Marakować. 

Marylski: »Pana Marylskiego (ko- 
niki)* Maz. IL 210, n^ 540. 

Maryni o ni: >Maramont« Kam. 11. 

Marymończyk = pieszczoszek, 
wielki pan, wymyślny Ust. z Li- 
twy. II >Malimonczyk« też zna- 
czenia Ust. z Białejnisi. 

Maryna: »Marfna a. Marfnf blp. 
= marynarka* Ram. 96. 

Maryna = »basetla« O. •Skrzyp- 
kowi wtóruje basista na Hłustej 
marynie' (kontrabasie), któremu 
nierzadko dodany jeszcze jest do 
pomocy drugi basista *sniy kujący' 
a. *smyczkujący na 'basach' mniej- 
szych (basotli)'« Knj. II, 203. 209. 
273. » Maryna = kontrabas € Pozn. 
III, 75. Pr. fil. IV, 216. Spr. V, 
113. Parifz. 

Mary nu sowy p. Merynosowy. 
Rozmarynów y. 

Marysia = rodzaj dymki w wy- 
pukłe paseczki* Pr. fil. V, 790. 

Marysie = » rodzaj kartofli* Pr. 
fii. V, 790. Por. Amerykan. 
M a r y k a n y. 

Marysieczka = »kusy kaftani- 
czek* Lub. I, 43. 

Marzą p. M a r z a n a. 

Marzana: »W Oraczach (Hinters- 
dorf) i Winiarach (Weingasse), 
w (iłogowskiem... w niedzielę śro- 
dopostna j)<) nabożeństwie młódź 
wiejska, zgrom ad ziw.«<zy się na 
placu, figurę słomian?! "biera w o- 
odzież kobiecą. Bałwana tego, tak 
zw. 'Mar/anę\ wetknąwszy na 
wysoką (ykę. najsilniejszy z chłop- 
ców wynosi aż nad Osobłogę, 
a dzieci, ifjąc za nim, śpiewają 
pieśń: 'li (Jana) na końcu Ma- 
rzancczka we wieńcu...' Dziewczy- 
ny rozbierają Marzanę, bałwana 
wrzuca, do rzeki >vńd huczncyh 
okrzyków, poczein cale ZLn*oma- 
dzenie wraca do wsi z chojną, 



zdobną rozmaitemi wtażeczkami, 
malowanemi skorupkami jaj i szy- 
chem złotym, śpiewając pieśń: 
'Wynieśliśmy mór ze wsi, Lato- 
rośl niesiem do wsi...'* Rog. str. 
205. ods. (z Schnurpfeila »Ge- 
schichte der Sladt Oberglogau*, 
str. 10) oraz n^ 421. »W wielu 
okolicach Szląska zachowały się 
uroczystości wynoszenia i topie- 
nia 'Marzanny'...* (następują opisy) 
Aten. VI, 623. »W imię tiojca 
i syna, Nasej Marzanecce Kry- 
styna, Nasa Marzaneeka na żer- 
dzi... (dalej: 'w kominie', V sto- 
dole' itd.)* ib. 625. »PJtyńze, Ma- 
rzanecko, do Pryski...* ib. 626. 
> Marzena ze wsi, a latecko do 
wsi* ib. 631. »0 Marzano Kras- 
na, Radaś gęsi pasła...* ib. »We 
wodzie cie moczyć bodziemy, Ma- 
rżo, Marżo, Marzano krasnal* ib. 
632. »W Istebnej, w Gródku... 
chodzą z 'Marzanką'...* ib. 634. 
»W czwartą a. piątą niedzielę 
postu chodzą dziewczęta na Szlą- 
sku... z 'Marzanką' a. z 'Gaikiem', 
pięknie przystrojonym... śpiewając 
starodawne pieśni o Marzanie...* 
Wisła VIII, 817. »W Szląsku 
jeszcze do dziś na początku wio- 
sny wynoszą Marzannę ze wsi 
i topią ją, śpiewając pieśń... 'Ma- 
rzanką krasna'... < Pozn. I, 169, 
ods. Krak. III, 176, ods. 1. Świ- 
derski Wieś Wisła, 25 i ods Kai. 
I, 258. II » Marzana = mniej więcej 
to samo, co'!nanija'* Rozpr. XXVI, 
383. Por. Manja. Mór. 

Marzani: >W 'marzanią' niedzielę, 
przed palmową (dominica laeta- 
re) małe dziewczęta stroją drzew- 
ko zielone... zwane 'gaik*... i odby- 
wają prt)cesję... .^piewaja^c pieśń...* 
Na dziś I, ;U1— 12. » W marza- 
nią^ niedziela* Koz|)r. IX. 318. 

Marzec = » 1 , umarły 2, 'zarwać 
marca' = pracować w polu po 



122 



x\Iarzena — Masować 



zachodzie słońca* Pr. fil. V, 790. 
> Mówią próżniakowi, któremu nie- 
sporo idzie robota: 'Nie miej ty 
se [)() śliwkacł), bo ty marca za- 
jesz\ to jest, że do wieczora nie 
skończysz* Wisła I, 149. 

Marzena p. M a r z a n a. 

Marzn^d: »Miar.znie« Hilf. 122. 
172. »Miar.znąc« = marznąć Wi- 
sła VI, 218. Ale Kam. 102: 

• Miarzijąc, Miarznie, Miarz (= 
marzł) «. || > Marznąć* (nie r.z K.) 
Hozpr. IX, 170. 

Marzyć = » rozmarzać, rozebrać, 
robić nieprzytomnym: 'Zaduch 
z pary tak mnie marzył'* Krak. 
IV, 312. » Marzy mraką marzec* 
Kalond. Jawors^kiejjfo 1865. || •Ma- 
rzyć = śnić: 'Marzyło mi się' 
= .śniło mi sn^* Wisła I, 153. 
II ».\hirzyć« = i)ajać, durzyć; 

• Hajka ludziom marzy. Że to 
w piekh» parzy.,.* Oles. 149, n^ 
411. II »Marzyć = rzępolić? 
»(iracyka sobie holujo... Choć im 
nA dwu stron&ch m.lrzy* Kętrz. 
(łl, n'' 25. 

M a r / lak = » rodzaj we«rla kamien- 
nfjro, jakby zmarzłego* Pr. fil. V, 
791. 

Masa = nmóstwo: » Macha*: »Ma- 
rha pićni(jMlzy< Cisz. I, 2iM. 274. 

Masarz i porh. = i*zoźnik: » Ma- 
sarz* r^ozpr. IX, 158. 193: XII, 
25. Zb. Xl. łU), 121. IV. fil. 1. 
311: 111. 3(K): V, 791. Spr. IV, 
358. Opoi. S. Świt^M. II »Masar- 
ka* SwitM. II * Masarnia* Pr. fil. 
I, 311. \\ .Masarskie Pr. lii. I, 
311. >Ma^ar<ki« =^ rv)dz;łj taii- 
ra HolT, tłl . 1 \n\ S z p o r o a r z. 

M a s 1 tM- . z 1 o 1 o p. Nasi «; z r z a I. 

.M a ^ 1 1' I z o n p. N a > 1 o z r z a ł. 

M a s 1 1- r ż a \ p. N a ^ i r .'. r z a \. 

.Ma^k.i ■*li!:i-tk;; ' =r3 MDioko Zsia- 
dł".'. Iv\\\i-nr« 11 lit 171. 

Ma^k.i- M:i«^z.zka. r.iz Zb. XIV. 



Maskać = ogładzić* Pr. fil. V, 791. 

Maskować się: > Maskować sę = 
kwaśnieć (o mleku)* Hilf. 171. 

Masło: >Maślisko* Wisła VIII, 292. 

Masłowaty = bułany: » Koniu 
masłowaty. Nie wieź mnie do bo- 
gatćj* Pozn. V, 82, n^ 143. 

Masnąć p. Maznąć. 

Masłów: »W Masłowie* Zb. III, 
15; IV, 152, no 218. 153, n^ 
220. 162, no 270. ^Masłowski*: 
»W Masłowskim dworze* Zb. III, 
17. » Masłowski pan* ib. » Ma- 
słowska smuga* Zb. IV, 106, n^ 
39. »Masłowski dąbek* ib. 138, 
n® 140. 153. »Masłowianie* Zb. 
IV, 153, no 123. »Masłowianki« 
Zb. IV, 107, no 41. 125, no 93. 
149, n" 198. 153, no 220. 177, 
no 374. Kieł. II, 57, n" 173. 

Ma sn o (*mastno) = » tłusto; do- 
brze; drogo* Święt. 703. » (Pru- 
sakowi) masno musieli dopłacić* 
Święł. 61. 

Masny (*maslny) = tłusty: »Najad 
sie masnoj wątroby* Cinc. 25, n^ 
532. > Masny = tłusty, dobrze 
omaszczony: drogi (o ludziach) 
drogo swe towary sprzedający, 
bogaty; niezgodny; mądry, prze- 
biegły; niedobry człowiek* Święt. 
703. »Nie słone, nie masne, jeno 
moc* Wisła VIII. 793, n« 1248. 
»Masnv = tłusty. Pr. fil. V. 791. 
»A takaś pani masna!* Rozpr. 
IX, 201. »Jaki on mądry, jaki 
on mas!iyl« Cinc. 17, n" 335. 
II »Maśnv = tłu.--tv, wszeUnznv* 
Krak, IV,' 312. 

Mason: ^WYraz 'mason' a. 'farma- 
zon' oznarza człowieka złeg«». l>ez- 
bożnogo. który *ma sprawę ze 
zKmh*... ■ ula dalej >zcir«>łvi Pie.>zcz. 
97. n" 24." 

Masi»|Hi<ł ji. Mię^vipu^tY. 

Masować .0 jmkIIomzc = pokry- 
wać pi MJli •«:♦•. uia^:> do t"n»loro- 
wania l^l z Lil\v\. 



MasŁajnia — Masztainia 



123 



jat 
► Ma- 



Mastajnia p. MaszŁalnia. 

MasŁka = maść: >Pani slarościna... 
wziąwszy mastki drogie, Obwinęła 
nogę* Kuj. II, 174, n® 354 (nie 
ludowa K.). 

Maslyka = »Uustośe na buty* 
Udz. II >Maśtyki blp. = niaście 
do smarowania* Pan^z. 

Maszchopstwo p. MuKzop. 

M a s z c z k a p. Maska. 

Maszerdon p. Nasięzrzał. 

Maszerować: »Ma?zerować 
precz mam* Wójc. I, 130. 
szyrujom (wojaczkowie) « Rozpr. 
Xli, 80. II »Marszerować«: > Ja- 
siek z wojny m&rscruje* Kętrz. 
58. II »Masierować«: »(Armija) 
m&sierował&« Kęlrz. 87. »M&sie- 
rowAć* ib. 49. n^ 12. »Masiro- 
wał* Zb. XV, 130. »Masirować* 
ib. 131. 133. Święt. 230. || •Ma- 
szerować* = i.ść precz: »0n musi 
maszerować, A ja [)rzy niej zo- 
stania* Rog. n^ 345. || Maszero- 
wać: W opowiadań iaełi o cza- 
sach Napoleonow>kieh przytacza- 
ją nakaz żołnierzy, poganiających 
chłopa: »Ilalum niaszyr!* = al- 
lons. marscliiere! Usl. z Litwy. || 
»Mandzirowaó = maszyrować, 
biec. Świeci. 703. 

Maszkara: Ląż sobie, nia.szkaro, 
na zielonenj łożu* (mówi z nie- 
nawiścią synowa do świekry) 
Skrzyń. 71. > Maszkara = wyso- 
ka, silna, tłusta kobiiMa* Pobł. 
47. >(W zapusty) młodzież prze- 
biera si(^\ co w jrwarzo miejsco- 
wej nazywa się 'robieniem masz- 
kar'* \V'i>Ja IX, 83. II .Maśkara 
=z l)ardzo brzydka <j>oi)a< lldz. 
»Z wodv wyjrląda maśkara (= 
straszydło) Ciiełrii. 1, 132 i dal. 

M a s z k i r c 1 ć r= ^ hi bić łakocie: wy- 
bierać, co najlepsze* Kozpr. XVn, 
44. 

Maszkieła i po<rli. r=r » łakocie* 
Pr. lii. V, TUI. >Maszkielka = 



i egu mina i wogóle wszystkie sło- 
dycze* Parcz. II »Maszkietny = 
łakomy* Rozpr. XVII, 44. || »Masz- 
kietnik, Maszkietnica* ib. 

Maszop i poch.: »Maszop = rybak* 
Pobł. 46. »Ma(t)szop = rybak, 
należący do zwią.zku rybackiego, 
członek 'maszoperj^i', 'maszopstwa\ 
'Ma.szop maszopówi krz^wdj nie 
zrobi'* Ram. 97. || »Ma.szopery- 
ja = związek rybacki* Pobł. 46. 
»Ma(t)szoperJja« Ram. 97. || »Ma- 
szoperowac = zgromadzać się na 
zebranie rybackie* Pobł. 46. 
> Ma(t)szoperowac == łowić ryby 
łącznie ze związkiem rybackim, 
tj. z 'maj^zoperfją', należeć do 
'maszopstwa** Ram. 98. || »Ma(t)- 
szopstwó = związek rybacki, któ- 
rego członkowie łowią wspólnie 
ryby i dochodami dzielą się po 
równej mierze: ..Toni mają swóje 
maszopstwa'*Ram. 98. •Maszchop- 
stwo = związek, spółka* Hilf. 
171. II »Ma(l)sz<)pski = dotyczą- 
cy maszopa' a. 'ma>zoperfi« Ram. 
98. 

Masztainia: » Wywiodłeś... konia 
z maszlalnic Kog. n^* 49. >Do maś- 
lalnie^ Rozpr. IX. 283. || »M:isz- 
lala = stajnia* Hoff. ó7. -Do 
masztalo* Aten. VI, 633. Rozpr. 
IX, 338, 346. » Zielona niasztala* 
Zb IX, 175, n'> ó, 3. || ..Ma>^z- 
tal = stajnia* Pr. fil. IV, 285. 
>Ma.sztal nuirowana* Zb. IX. 174, 
n" 5. »\V ma>ztah< ib. 216. »Na 
masztale* (4 pp. Ip.) ib. 263. 
II ..Masłajnia* Pr. lii. II, 251. 
II »Masztalka = stajnia* Pr. fil. 
V, 791. II »Masztarnia* ^:^ duża 
izba przy stajni na .^kład rzeczy 
stajennych Ust. z Litwy. »Maśtar- 
nia = komora przy st ijni dwor- 
skiej, będąca .sk-ladem zaprzęjrów, 
>iodeK libeiji ilp.* Pr. łil. IV, 841. 
>.Maśtarnia = wielki(» zabudowa- 
nie* l;dz. 



124 



Masztarnia — Maść 



MaszŁarnia p. Masztalnia. 

Masztelek = maszcik: > Czeladź 
urządza *masztelki\ czyli małe 
maszty do »trelowania'« Syrokom- 
la, Niemen, 132. 

Maszlówka = drzewo (sosna) zda- 
lne na maszt: » Cenne 'masztówki' 
i 'krzywki'* Pozn. II, 86, ods. 
(z 'Ziemianina'). » Ciemny wał 
sosen masztówek* Zapolska. 

Maszyna: »Marsyna« Krak. IV, 311 
i Ust. z różnych okolic. Pr. fil. 
II, 259. » Maciek, obmierzła mar- 
syna« Krak. I, 216. || »Maszyna 
= kuchnia* Pr. fil. IV, 216. •Ma- 
szyna = kuchnisko murowane, 
czasem całe żelazne, z żelaznym 
blatem u góry« Nadm. 107. Toż 
Ust. z Litwy i z innych okolic. 
II >Masyna = młockarnia, loko- 
motywa. Spr. V, 113. Pr. fil. V, 
791. » Maszyna « = kolej żela- 
zna (pociąg): 'Przyjechałem na 
maszynie' Ust. z Litwy. • 

Maszynowy (o tkaninie) = nie 
domowy, kupny: » Koszula... z płó- 
cienka 'masynowego', kupowane- 
go w mieście* Swięt. 44. 

Maść i a rz: »Maściarz = aptekarz* 
Pr. fil. V, 791. 

Maścibrzueh = > przezwisko po- 
gardliwe, wzięte z djalogu na Bo- 
że narodzenie...* Pr. fil. IV, 217. 

Maść id = » krasić, smarować* Krak. 
IV, 312. » Maścić = okraszać: 
'maszczone kluski'* Pr. fil. V, 
791. >Księża gospodyni z (swej) 
gai-ści skat»o ludziom maści *Krak. 
IV, 257, n"^ 267. .Wszystko to 
skąpo maszczone (okraszona) jest 
sporka^* ih. I, 135. » Maszczą po- 
trawy jedynie cebulą* Wisła III, 
59;l. >Kaj)nsta. maszczona szper- 
ką* Kud. 12. > Chociaż ja nie 
nie ładna, |)udę za ładno;io: Bę- 
dzie si(^» in:t>cił() jo<ln() od dru- 
giego* ih. 210. n^' 186. Wisła 
VIII, 217 uO 107. >I)ierż .się. 



choćbyś komńrem maścił* Cinc* 
11, n^ 180. » Dzierż się, choćbyś 
trzy dni wróblem maścił* Wisła 
Vm, 792, n« 1186. .(Na pogrze- 
bie gospodyni) mówią, że 'niebo- 
zycka była dobrą gospodynią, bo 
dobrze maściła, \A tego i zw^ony 
i (jej) jak organy grają'* Święt. 
134. II » Maścić (komu) = wy- 
mówki komu robić, zarzucać* 
Święt. 703. Por. Mościć się. 

Maścisty = .jednego fcoloru: 'Te- 
ra mam maściste wolaki'* Spr. 
V, 113. .Maścisty = dobranej 
maści: 'para wołów a. koni ma- 
ścistych' = dobranych w jednym 
kolorze szerści...* Pr. fil. IV, 903. 

Maść: .'Naść od owocu' = szara 
maść* Pr. fil. IV, 217. .Maść 
gojąca biała, a. maść różowobiała, 
a. maść liszajowa, a. proszek od 
nędzy żółty = unguentum satur- 
ninum* Pleszcz. 143. .Joachimo- 
wa maść = emplastrum diachyl.* 
ib. .Maść ś. Bazylego a. bazyli.sz- 
kowa = ungu. basilicum* Ciesz. 
57. .Maść cygańska a. furmań- 
ska, a. na gad, a. żydowska = 
ungu. pediculorum* ib. .Maść cy- 
rusowa = ungu. cenissae* ib. 
»Maść gardłowa = ungu. kalii 
jod.* ib. .Maść na mędy, a. na 
mędoweszki = ungu. neapolit. 
ven.« ib. jj .Maść* smarowidło 
(czarodziejskie) do otwierania zam- 
ków K.: .W\systkich maściów 
od zamków [)onabirał* (od zbó- 
jów) Chełch. 1, 248. || .Maść = 
kolor, barwa* Spr. V, 1 13. .Maść 
= barwa szerści u zwierząt by- 
wa: graniasta, mroziasta, kobiała, 
.siwa, hułana, corwona, gniada, 
podpalana, mysata, wiśniowa, sro- 
kata, moręgowata, dropiata, raba, 
hura. kaślanowata, rydza, siemio- 
nala, juhkowita, ryza, płowa* Pr. 
fil. IV. 90;}. II iMaść = .seus: 
»() przv.słowiu 'Gdzie jest dnżo 



lak — Maślnica 



125 



maniek, lam jest dziecko garbate', 
opowiadający (Kolbergowi K.) wy- 
raził się: 'Nie do rymu, ale do 
maścić Kuj. I, 198,' n^ 20. Por. 
»Jest i kłidencjci i esencja* Ust. 
z Litwy. 

Maślak = rodzaj grzyba: » 'Maślak', 
'kudłaty maślak' (bolelus luteus) 
i 'maśiac(ik'« Wisła VIII, 360. 
• MaśJuszki a. maślaki* Lud I, 
197. »Jajecznik a. maślak (bolo- 
tus luteus)* Hoczn. 202 p. w. 
Jajecznik. » Maślak* Rozpr. IX, 
156. » Maślaki, koło Kielc zwane 
•pępkami** Wisła VI, 679, n« 20. 
Toż O^ip. II Maśloch = gatunek 
grzyba* Spr. IV, 26. >Maślochy 
duszone* Zb. X, 197. || > Maśloch 
= chwast* Krak. IV, 312 (? K.). 
II .Maśluchy* Wi<ła VłL 721. 
Udz. II >Maśluki a. ł^ępki = bo- 
letus luteus* Pleszcz. 140. Pr. 
fil. IV, 841. 

Maślak: > Maślak = cytrynka (mo- 
tyl)* Ram. 97. » Maślak = mo- 
tyl cytrynek* PoW. 46. 

Maślak: » Maślaki = odmiana kar- 
tofli, podobnych do 'panów'* Pr. 
fil. V, 973. 

Maślak: » Maślak = Weichling « 
Opól. 7. Si)r. IV, 26 p. w. Ma- 
śloch. » Maślak a. Maśldrz = ten, 
co się rnaśli'* Rozpr. XXVI, 383. 
II * Maśloch = ten co zawsze 
płacze* S[>r, IV, 26. > Maśloch = 
beksa, płaksa* Pr. fil. V, 791. 
II >Maśluch = dziecko płaczące* 
Udz. II »M;iśl;icli* = jakaś isto- 
ta nadprzyrodzona: »(Aspirantka 
na czarownicę, tańcząc około pół- 
nocy w polu, wt)ła:.i »Taki i ma- 
chaki, .Mjiślachy, (larlaki, Just (= 
już) do mnie psyjdźła!* Zb. XIV, 
187, n" 9. 

M a ś 1 a ri a =^ maślanka; >Czl(M-y kirz- 
nie maślany* Pozn. V, 118, n*^ 
245. ♦Miałam wiana: ślery sery, 



ZbAn maślany, kwartę maku« 
Święt. 225, n^ 73. 

Maślani ca = »a. Bójka = ki erz- 
nia, *statek' do bicia masła* Osip. 
• Maślanica. Maślaniczka = maśl- 
nica, maselnica Ust. z Litwy. Por. 
Maślnica. 

Maślanka » a. M a ś 1 e s k a = li- 
lium martagon* Petr. Maj. 

M a ś 1 a n k o w y : » 'Maślanko we oczy' 
= oczv blade, bez wvrazu* Spr. 
V, 137*. 

Maślaty = » ślamazarny* Pr. fil. 
V, 791. 

M a ś 1 e n i e = > deptanie, rozdepty- 
wanie na miazgę* O. 

M a ś 1 o s k a p. M a ś I a n k a. 

Maślęga = > (rubasznie) płaczek, 
mazgaj* Święt. 703. 

M a ś I i c a: > Fury z kociołkami, ma- 
ślicami, laskami...* Del. 94. 

M a ś 1 i c z k a p. M a ś 1 n i c a. 

M a ś 1 i ć się = » 1, pieścić >'n^ w mó- 
wieniu, jak dziecię 2, rozgniatać 
się, rozpłaszczać się* O. >Maślić 
się = krzywić się, płakać wie- 
le* Zb. I, 45. »Maślić sie = pła- 
kać* Rozpr. X, 288. Iżdz. Święt. 
703 Spr. V, 375. Rozpr. XXVI, 
383. 

Maślnica = > kierznia, tłuczka « 
Krak. 1, 135. »Maśnica« Zb. III, 
31, n° 71. »Maśnica a. Kierzon- 
ka* J. łiOŚ. Patrz ustęi) z Cinc. 
pod Kostnica. Rozpr. Xli, 38. 
Wi.4a VIII, 292. Krak. 111, 21. Za- 
wiliński z etnografji kraj. 4. »Maś- 
niczka* Rozpr. IX, 296. Święt. 
703. Zb. VI, 286: X, 203. Za- 
gadki o maślniczce Zb. 1, 120, 
n« 32 i 121, n*' 45. >Ma.snicka 
(do robienia masła) = beczułecz- 
ka równu. dosyć wysoka...* (opis) 
Święt. 43. »Gdy chłopiec (w za- 
l)awie) siedzi na karku (drugiego) 
i ma głowę, obróconą na dół, to 
mówią, że 'siedzi na maślniczce'* 



126 



Masiny — Materzel 



Krak. I, 327, n^ 3. || »Maślicz- 
ka«: »Go wolis, cy kół gryźć, cy 
niaślicke lizać?* (zagadka o mar- 
chwi i maśle) Zb. X, 163, n^ 138. 
Por. Maślani ca. 

Masiny: » Tydzień maślny* = za- 
pustny Chełm. 129, n^ 6, 1. 

Maśloch p. Maślak. 

Maśl uch p. Maślak. 

Master p. Majster. 

Mai nieodm. = osłabiony, niemocny: 
>Gdy uczuję się mat, zaraz wez- 
nję kapsułkę* Zapolska. 

Mata = »mierzyca (miarka K.): 
'Owił* malf liówsa** Ram. 98. 
II »Mela a. Maca = miarka (chle- 
ba, soli itd> Hilł. 172. || ^Mac- 
ka = Metze. Pozn. III. 192, 
ods. II »Mecka«: >Z każdej niec- 
ki (pszenicy) mają jeden placek* 
Pozn. II, 44. 

M al ać p. Motać. 

M a I a fi j a = » zamieszanie, zamęt: 
'Narobił matafii' = nieporozu- 
mień « Wrześ. 12. II >Mata(ija = 
człowiek niespokojny, co zamęt 
robi* Spr. V, 375. 

M a ta n = »guz wielki z uchem świe- 
cącym* Pobł. 155. II »MalAnka 
= guz wielki z uchem, pągwica* 
Pobł. 46. »Mal}inka = pętlica 
u płaszcza a. kożucha* Ram. 98 

M a t a n i n a = djabeł pojrardliwie 
mówi o żegnaniu się: > Precz z ta. 
głupią małaniną!* Pozn. VI, 203. 

Ma t aren s p. Notarjusz. 

M a t a ś k a = jakaś choroba owiec 
Zb. VI, 219, nO 14, 2. 

M a ł c z a n k a = » matecznik, rodzaj 
klateczki dla chwytania matki 
pszczół* Pr. fil. V, 791. Por. M a- 
t eczn i k. 

M a t <• z y , M a t c z y n , M a tocz n y 
i M a c i e r n y : > Małcze ziele « : 
• Matcze zel('» = melisa c Pobł. 
46. II » Matczyn*: » (Dziewczyna) 
Ni ojcowa, ni matczyna* Kuj. 1, 
31(>. >Matcyn. Rozpr. Vni, 126. 



211; IX, 178. Zb. XIV, 33. »Mat- 
cyne progi* Fed. 103. »Macierny 
a. Matcyny = do matki nale- 
żący* Spr. V, 375. II » Mateczny*: 
>Mateczne progi* Pauli, 40. || »Ma- 
cierny = matczyn* Rozpr. X, 
217. »Dziewcze macierne (= mat- 
czyne)* Zejsz. 101, n® 396. Spr. 
V, 375 p. w. Mać. 
Matecznik = »klateczka na trzon- 
ku do trzymania matki pszczół 
nowego roju, świeżo osadzonego 
w ulu*. Osip. Toż Ust. z Litwy. 

0. »Matecnik a. Modzelanka = 
mała klatka, w której trzymana 
jest w ulu matka czas pewien, 
dopóki pszczoły nie zaczną robo- 
ty, czyli nie 'zarobią' ula* Pr. 
fil. IV, 841. Por. Matczanka. 

Mateczny p. M a t c z y. 

Matelik p. Motyl. 

M a t e m a t y k : » Wy, macice, co gwiaz- 
dy licyciel..* Kozł. 81, n^ 10. Toż 
Wisła VIII, 290. >Wy matycze 
(a. astrologowie), co gwiazdy li- 
cycie!.* Kon. 117, n^ 17. 

Malerdeus p. Notarjusz. 

Matereus(z) p. Notarjusz. 

Materja i Materjał: » Człowiek... 
'maleryi' (= przyrządów drzew- 
nych) do młyna nastrugał* Krak. 

1, 143, ods. IJ >Manłeryja*: »Gor- 
sćt z Htej manteryje* Kieł. II, 2, 
n^ 1, zwr. 10. II »Materyjał«: 
»Na suknie matervjały...* Zb. IV, 
195. 

Materklasy blp. = » narzędzia, 
sprzęty* Spr. V, 114. » Materkla- 
sy = pakunki, zawiniątka, ru- 
|)iecie* Krak. IV, 312. Toż Ust. 
z Litwy. 

Materyzować = > jątrzyć .się, *ję- 
dzić się^ Spr. IV, 356 p. w. Ję- 
dzić się. 

Materzel (za[). 'mater.zer K.) = 
> łańcuch, którym konie są przy- 
pięte do dyszla* Spr. IV, 358, 
Rozpr. XVII, 45. 



Mateusz — Matka 



127 



Mateusz: Kolb. 73. >Mateus« Aten. 
VI, 651. II »Matusz«: Oles. 85. 
Kuj. II, 273. 318. Pozn. V, 121. 
Zb. II, 237. »Matus« Święt. 152. 
Zb. VII, 56. Kie!. I, 126. || .Ma- 
tusok* Kolb. 74. Zb. VII, 56. Kolb. 
78. 81. Kam. 175. Krak. II, 414. 
Święt. 245. || »Malys«: Kętrz. 
80. 81. Tyg. ihi.str. sor. 2, n® 110. 
Hozpr. XII, 73. II »Matvjas€ Maz. 
III, 66. II .Matysek.iKozł. 46. 
Łys. 39. Kolb. 76. 80. || »Maty- 
seczek« Kętrz. 81. Kozł. 47. Kuj. 

II, 50. Kolb. 76. II »Matu.szeezek€ 
Kolb. 77. II .Matyjasek. Kon. 38. 
Krak. II, 83. 111. 129. || ^Ma- 
tysów*: >Matysowa stodoła* Maz. 
U, 45. »Matysowej Maciek* ib. 

III, 84. II »Matusów>: »Matuso- 
wemn (chłopcu)* Święt. 248. 
II » Matuszka* = Mateuszowa Kuj. 
II, 273. II »Matusków*: »Matus- 
kowe nogi* Kieł. I, 127. || »Mo- 
tyków*? >Na Bartosowym polu 
ojron (krowy). Na motykowym 
grzywa* Zb. X, 173. 

M a t e u .> z e k p. Tymotka. 

M a t e u s z k a p. Tymotka. 

Mątew, 2 pp. Mątwi: >Matew, 2 pp. 
Małwió = gałązka owocowa Ram. 
98. »Matewka = prątek czyli 
różdżka owocowa: 'Nie trzęsl tak 
mocno, abf jabłka z matewkami 
nie spady wałf* Pobł. 46. »Ma- 
tewka = szypułka* Ram. 98. 

M a t j a s z e k: »*0j, pośpiwds ty se Ma- 
tyjaska' = będziesz w ł rudnem 
położeniu* Spr. V, 137. || »A ty 
plaszku, Matyjaszku!...* Pozn. IV, 
65, ods. Por. Krogulasaek p. 
w. K r o g u I e c. M a t y j a s -. 

Matka: »Ma(e< 3 pp. Ip. Zaw. 88. 
• Maików* 2 p[). Im. Kozł. 146. 
»Mala« (? K.): »Nie obacy.. swo- 
jej maty* Pr. fil. IV, 217. II .Mat- 
kol* mówi mąż do żony Pozn. VI, 
353. II > Matka weselna* = mat- 
ka 4)anny młodej Pozn. II, 95. 



Maz. V, 204. Wisła VII, 121. 
727. II .Pani-Matka*: »Rodzice 
chrzestni, zwani tu (w Jedlni) 
*pan-ojciec' i 'pani-matka'* Rad. 
I, 206. II » Matki * =&więtaNajśw. 
Panny 15 sierpnia i 8 września: 
'Między Matkami jak się zajesieni, 
Najdzie Bartłomiej naprzód trop 
jeleni'* W.Pol, w Tyg. ii. 1, XIV, 
160. » Matki Bożej = Zwia.st(^ 
wanie* Wisła VI, 777. Toż •Mat- 
ka Otworna* ib. 649. || » Matka 
piekielna* = pomagająca matce 
p. młodej, dla tego tak zwana, 
że się piecze przy ogniu kuchen- 
nym Zb. XIII, 156. II »Na matkę 
posed < = (zięd) zamieszkał w do- 
mu teściowej* Was. 176. » Matka 
= uterus* Wisła, IV 686. »Mat- 
ka-ziele = Mutterkraut* Nadm. 
138. II » Matka = w warsztacie 
stolarskim kawał drewna, przez 
który przechodzi śruba i na któ- 
rym przytwierdza się drewno do 
obrobienia a. zheblowania* Spr. 
V, 375 — 76. II >Matka w grach*: 
> Przewodniczący w grze w pa- 
lanta nazywa się *matka'* Pr. fil. 
V, 791. » Matka = babka stara: 
'Zdrowiście, matko?' I)o matki 
właściwej mówią 'mamo', a o niej 
mówiąc: 'macierz', 'mać'* łloff. 
41. » 'Naczelnik' w grze w 'gąskę' 
nazywa się 'matką'* Krak. I, 318. 
• Matka* w grze w 'zająca' Wis- 
ła III, 60. » Matka* = gra dzie- 
cinna Wisła IV 839. II .Matecz- 
ka*: »BiedrzonKa a. Trusia a. 
Matecka = boża krówka* Zb. 
VIII, 260. .Matycka*: ^Chłopaki 
(do biedrzonki) mówią: 'Matycka, 
matycka. gdzie twoja cónTka?..* 
ib. 293. II .'Matkę deptać' = 
= odrzucić kilka snojłków do 
zapola (dla ulżenia sobie młócki) 
z liczby raz już na boisko rzuco- 
nych i odliczonych snopków. Mó- 
wią tedy: 'matkę deptać, to grzech'* 



128 



Matka 



Lub. I, 84. II » Matka zielna = 
bylica* Wisła V, 172, n^ 61. 
II > Matki Bożej wJosy* = rośli- 
na Wisła VIII (strona ?). » Mamu- 
sia, Matusia, Matuś, Macieńka, Ma- 
tusioc-ka, Matuchna, Marnecka, Ma- 
tula, Matuleńka, Mamuś = zdro- 
bniale wyraża się lud o matce* 
Rozpr. XX, 430. || »Matusia« Kuj. 
II, 39. »Matusiu!« Zb. 52. Zb. 
IV, 116 »od matusie*. Lip. 147. 
185. Zb. IV, 217. 224 »u ma- 
tusie*. Wójc. I, 230; II, 196. 210. 
Zejsz. 118. Fod. 76 »od matu- 
sie*. Had. I, 214. Hud. 137. Wi- 
sła VII, 125. » Matusia = maco- 
cha* Fr. lii. V, 791. Hozpr. VIII, 
122. Wójc. II, 114. Sand. 57. 76. 
77 i ind. Oles. 165. Rojr. n" 318. 
394. 507. Sand. 28. 39. || >Ma- 
tuś* Kozł. 104. 129. Lip. 86. 
Zb. VI, 128. .Matuś!* Kozł. 129. 
167. Lip. 159. Zb. IV, 235; 
XV, 97. Oles. 124. 173. Wójc. I, 
182. Kolb. 240. II ^Matuśka* Kolb. 
61. II .Matuszka* Rojr, n'^ 485. 
.Maluśka* Zej.^z. 87. || .Matu- 
siiiku* Tozn. I, 232. Wójc. II, 
199. Lip. 60. II .Matusina*: .Ma- 
tuś moja, matusina!* Zb. XV, 97. 
II .Matsiu!* Krak. IV, 199. Kon. 
163. Kai. I, 256. || .Matusiczka* : 
.Matusicku!* Rozpr. VIII, 88. 174. 
Zb. XII, 145. Zejsz. 80. Fed. 89 
.matu>iecku!« Rog. n*^133.|| .Ma- 
lusieńka* Zb. VIII, 82. Oles. 170. 
Lip. 59. II .Mateńka* Kuj. U, 52. 
.Maleńko boża!* Chełcli. 11, 68. 
Wójc. 11, 78. 79. 81. Ł(;(Z. 134. 
Kieł. 1, 188. .Rodnej malejce* 
Skrzyń. 15. Pr. lii. IV, 276 .ma- 
tejka*. Wi.^a VI, 8*) i. Czark. 
II .Malvnka< Krasn. 305. Roj^. 
n'» 21. 427. .Malinka* llilf. 171. 
II >AIalyneczku* Li}). 84. || ..Ma- 
lunia^ Lub. 1, 218. Rocr. n<' 120. 
39-i. olos. i-jO. II .Matuchna* 
Kuj. IL 36. 2S(), n'^ 10. Zb. U, 



47: III, 53; IV, 91. Krak. I 235. 
Pozn. V, 167. Zb. IX, 15. 16. 
Rog. no 1. 48. 133 i ind. Kuj. 

I 261. 304. II .Matychna* Zb. 
III, 59. II .Maluchniczka* Wójc. 
II, Dod. 93, n« 4. Rog. n^ 152. 
479. II .Matuniczka* Zb. IX, 263. 

II .Matuchna Boża* (o Najśw. 
Pannie) Zb. IX, 16. Wis^a III, 
599. Kie.1. II, 212. Kai. I, 241. 

• Strapiona maleńka « (o Najśw. 
Pannie) Kam. 210. || .Matula* 
Pozn. III. 197: V, 207. Zb. II, 
46. 55, 61. Kuj. II, 18. 35. 37. 
Kozł. 30 .malulu!* Ib. 41, 55. 
56 .matule* 1 p[». łm. Ib. 74. 
75. 130. 136. Lip. 147. Zb. IV, 
102. 109. >Do ])ani matuli* Zb. 
VIII, 267. Maz. III, 179. Kieł. I, 
70. 76. 92. .Matulu!* Rad. I, 
213. Lub. 1, 286. Wójc. II, 251. 
262. 375. Derd. J. 34. Czark. 
Sand. 60. 68. 84. 140. Ole.s 114. 
127. 149. 298 i ind. Kuj. L 266. 
269. 310. II .Matuleńka* Kozł. 
32. 114. 167. 272. Lip. 160. 
Pauli, 138. .matuleńkol* Zb. VI, 
127 toż. Zb. IV, 122. >Malulej- 
ka* Pr. fil. IV, 217. Maz. II, 115. 
Rad. I, 217. Lub. I, 195. Sand. 
198. 200. Lip. 34. || .Malulina*: 

• Nie jii temu winna, ino maluli- 
na* Świ(,'t. 268, n" 228. || »Ma- 
tulinka* Kuj. II, 9. 10. 36. 37, 
Kozł. 162. Kolb. 51. 112. Zb. IV, 
220 .małulińko!* Pozn. 11. 244. 
Maz. II, 15. Rad. I, 185. Łęcz. 
238. Rog. n^ 25. Sand. 131. Kuj. 
I, 310. II »Malla* Kozł. 33. || ..Ma- 
tulka* Wisła III, 738. || >Malu- 
leczka* Wójc. U, 89. Zb. VI, 114. 
Ły.^. 41. Kuj. 1, 55. 225. ||.Mam- 
ka* Maz. 111, 2m. \\ .Mamula, 
Mamulka* Kra>n. 305. || > Ma- 
ni uleńka* Zb. 11. 35 i dał. 39. 
Maz. 111, 138. II .Mamuliczka*: 
Rog. n'J 5, 10. 13. 21 i ind. 
II >.Mamulenia* Zh. U, 91. J| *Ma- 



Matkowizna — Malyjasić 



U 



mulińka« Pozn. II, 315. || •Mam- 
cia* Derd. 107 (o żonie). || »Ma- 
mula« Rog. n^ 138. Kuj. II, 13. 
Lip. 23. Zb. II, 123. || .Mamuś. 
Zb. IV, 245. II > Mamusia c Kam. 
38. 110. II >Mamiozka. Zb. VII, 
51. II >Mamunia< Oles. 131. Rog. 
n*> 324. 394. || .Mamuchna* Kuj. 
I, 225. II .Mamulka* Rog. n© 11. 
181. 402. 482. 465. 453 i ind. 
II »Maciczka« Rog. n® 27, 28. 
78. 208. 222. 348. 484 i ind. 
II » Matczysko* Święl. 379: »Mat- 
cysko sie spłakało* (z radości). 
II »Matuśka = zła matka, ma- 
cocha* Święt. (w słowniczku rę- 
kop.). 1 1 »Matkowina« pogardliwie 
Hemp. II »Mać, Maciora, Matczy- 
sko = pogardliwie o matce* Rozpr. 
XX, 430. II .Matulin*: .Węder... 
od matulinych węgieł!* Chełm. 

I, 338. Pr. fil. V, 791. .Nie cyja 
to wina. Tyło niatulina* Kozł. 27^ 
»Ja nie twoja, Da tylko niatuli- 
na* Kolb. 365. Kasiu matulinal* 
Was. 180. .Ni ja tatulowa, Ni 
ja matulina* Maz. III, 315, n® 
47H. Por. Matulina pod Mat- 
ka. II .Matusiu*: .Nacieszcie się, 
ludzie, Małusinej budzie* (mowa 
o szopce) Krak. I, 207, n^ 17. 
.Twoja, Jasiu. Juz nie malusina* 
Krak. II, 119, n^ 231. .Ginę 
o (przez) złośd matusinę* Kieł. 

II, 177. .Cyjaześ ty?... Malusina!* 
Święl. 261, nO 187. .Woder... 
tiod malusinfch węgieł* Wi.sła 
IX, 244. II .Manmkzyn*: »Nie 
mojać to wina. Jeno mamulczyna* 
Rog. no 88. II .Matulów*: .Bło- 
gosławieństwo matulowe* Was. 
128. II Dwandwa: .Matka ociec 
wołał: 'Wróćze sie, mój synul'* 
Wisła VI, 304, n^ 29. Por. Chrze- 
stny. Czarci. Macierz. Mać. 
M ł o d y. N a n a. 

Matkowizna: > Matkowizna = ma- 



cierz vzna, majątek matki* Ram. 
98. 
Matlać = .matać, wikłać* O. .Ma- 
tlać się = prze włóczyć się, kręcić 
się: 'Cego się ta matJas?'* Krak. 

IV, 321 p. w. Smatlać się. 
Matnia p. pod Macica przytocze- 
nia z Hilf. i Ram. 

Matoczyna = piasta, buksa Ust. 
z Ukrainy. .Koła grzęzły po same 
matoczyny* Kraszew.ski. .Głowy 
czyli 'matoczyny' koła* Roczn. 
214 p. w. Łopacień. .Matoczyny 
= obłe otwory w kołach, w któ- 
rych oś chodzi* ib. 215. 

Matoga= .0 człowieku swarliwym 
i bez charakteru* Spr. V, 376. 
II »Matocha = czarownica* Wrześ. 
12. .Matoha* Rozpr. XVII, 23— 
24. 

Matołka = »tłuk drewniany do 
tłuczenia kartofli* Pr. fil. V, 791. 
O .Matołka*, w znaczeniu 1, czło- 
wieka małego i 2, ducha domo- 
wego L. ()., Kolberg w Krak. I, 
310 powiada, że lud w Krako- 
wskiem nie zna wyrazu. 

Matro na :=: > lalka wypchana ze 
szmat; straszydło* Udz. 

M a t r y g u n a . a. M a t r a g u n a = 
= wilcza jagoda, pokrzyk (atropa 
belladonna)* Zb. VI, 229, n^ 36. 
.Matrygan = wilcza jagoda* 
Wisła' VIII, 360. 

Ma t u r a = egzamin na maturę, egza- 
min dojrzałości: .Zbyłem się ma- 
tury* Rodoć .FMosnki*, 45. .Przy 
maturze wielu spalono* (= ob- 
cięto, zerżnięto K.) Wiek 1873, 
n° 3, str. 3 (z Krakowa). 

Matura p. Natura. 

Ma tumy p. Na t urny. 

Matu z p. Mo tu z. 

Ma tyj as p. Mecenas. 

Matyja sic = .marudzić. Pr. fil. 

V. 791. .Malyjasić = marudzić, 
popłakiwać* Spr. V, 137. 



Słownik T, III. 



9 



130 



Matyjasny — Mazgać 



Malyjasny= » dziwny* FoW. 135. 
»Malyjaśny = w złym limnorzo 
l)ęda/n'« Zb. I, 20. »Malyjaśny = 
smulnv: Taki jakiś inalvjaśnv'« 
Pr. ni." IV, 217. >Malyjaśny = 
marndny, nie chcący się bawić: 
'Musi dzieciakowi coś być, bo 
laki matyjasny' « Spr. V, 137. 
»MaLvjaśny = smulny, nie swój* 
Parcz. 

M a I y j a ś n i e : > Malyjaśnie = dzi- 
wnie: Wlatyjaśnie sio mi robi, gdy, 
wróciwszy do don) u, nie widzę 
dziecka, które mi śmierć zabrała** 
Pobł. 135. » Malyjaśnie = smu- 
tno, przykro, markotnie* Wisła I, 
153. » Malyjaśnie mi = brak mi 
czegoś* Pr. fil. IV, 217. »Maty- 
jasno = smulno, przykro* Zb. 
II, 249. »Jasia wzieni do wojska, 
a dziewcvnie b^ło matyjasno o nie- 
go* ib. III, 21, n" 113. >Dziś 
mi jakoś matyjasno* Spr. V^, 114. 
II »Matyjaczno = smulno* Pr. 
fil. V, 791. II »Matyaśnie = ża- 
łośnie, smulno, rzewnie: 'Zrobiło 
mi się jakoś matvaśnie** Krasn. 
305. 

Matylka p. Motyl. 

Mauka p. Miawka. 

Mau.s = Emaus: »Chodzić *na maus' 
a. 'na meusz* = chodzić w po- 
niedziałek wielkanocny do kościół- 
ka na przedmieściu Kalisza* Parcz. 
» W poniedziałek wielkanocny cho- 
dzą na 'mous'* Pr. fil. IV/ 217. 
Por. E m a u s. 

Mawiać = odmawiać: » Niech pa- 
cirz mawiają* Kozł. 197. » Mo- 
dlitwę mawiać* Zb. III, 61. 

Mawka p. Miawka. 

M a z a c z: » Do ba/.gra(.*za, zwanego 
'mazaczem', 'mjizochem', a grze- 
czniej 'Da-mazym\ gdy ujrzy pię- 
kno obrazy: 'Ile razy pan Dama- 
zy To (.)i)razy zoczy, Tyli? razy 
pan Damazy Zo skóry wyskocrzy'* 



z » Fraszek szlacheckich* Lub. II, 
179. n« 100. 

Mazać » ulega analogji słów pocho- 
dnych: 'maz&j*< (zamiast 'maż' 
K.)' Hozpr. XII, 62. || » Mazać 
się* = i)łakać (o dzieciach) O. 
Rozpr. XII, 96. 

Mazak: » Mazak a. mazgaj = bar- 
dzo skory do płaczu* Spr. IV. 
26, II » Niech mi któren nio od- 
powie... Zaraz walę po mazaku 
(mówi kapral do rekruta)* Święt. 
235. II » Mazak = gatunek droz- 
da* Spr. V, 376. li » Mazak = 
szczoteczka do czernidła* Tdz. 
'Mazak a. Kropac = kwacz do 
kołomazi* Spr. V, 370. Por. Ma- 
zoń. 

Mazała nka p. Mezelan. 

Mazanki bip.: > Skrzypek używa 
maleńkich skrzypków (=r skrzy- 
piec K.) bardzo piskliwNch, zwa- 

% nych 'mazanki'...* Pozn. II, 88. 

Maże lok i = » rodzaj białych śliw* 
IJdz. 

Mazelonka p. Mezelan. 

Mazepa = straszydło, 'mur.za*. po- 
tworek (o dzieciach) Ust. z Litwy. 
»Maze[>a = mazgaj, płaczek, be- 
ksa* O. » Mazepa a. Mazeta = 
płaksa, płaczliwy* Parcz. > Maze- 
pa = brudas* Pelr. » Mazepa = 
osoba powolna* Mil. » Mazepa = 
przezwisko osób o szerokiej twa- 
rzy a małych oczach* Osip. 

Mazeta p. Mazepa. 

Ma zew: »Nie otrząsajcie [)o Maze- 
wie rosy* Łęcz. 62, n® 64. »W Ma- 
zewie* ib. 97. »Mazowski*: »Ma- 
zewskie dzićwocki* Łęcz. 63, n^ 
65. »Mazewskio lasy* ib. 74. »Na 
Mjizowskim polu* ib. 97. 197. 
»Mazoskie szargulo* ib. 188. 

• Mazowskie gospodynie* ib. 191. 

• Mazewianka* Łęcz. 196. 201. 
202. 

Mazgać = » mazać* Święt. 703. Mil. 



^Mazgaj — Mazar 



131 



Mazgaj: »Mazga« Lub. II, 211 »Mez- 
gaj = drziecko byle o co pła- 
czące* lldz. II »Mazgoń = maz- 
gaj, człowiek ślamazarny, niepo- 
radny* Święl. 703. 

M azgoii p. M azgaj. 

Mazią = »mada, grzęzawica, błoto* 
Ust. od Kalisza. 

Mazianiec: »Do wypalania mazi 
służyły tak zwane *doły\ 'Maziań- 
ce' te były wykopane w ziemi 
i wyrównane nakształt wielkiego 
rozwartego cebrzyka..* Święt. 30. 

Mazi ark a: ^Mężczyźni noszą... wy- 
sokie kapelusze, zwane 'maziar- 
kami'* Wisła I, 34. »Maziarka a. 
Maźnica = naczynie na smołę* 
Dyg. »Maziarka = maźnica, na- 
czynie do smoły u wozu* Krak. 

IV, 312. Ib. I, 156. 
Mazienka: >W lecie na połoninie 

(Huculi noszą) koszulę w maśle 
moczoną, zwaną 'mazienka', któ- 
ra... chroni ciało od plugawych 
insektów skórnych* Witw. 88. 

Maznąd: »M&znąc = uderzyć np. 
kijem* Pobł. 47. »Meznąc = 
masnąć, trzepnąć* Ram. 99. 

Mazoch p. pod Mazacz przyto- 
czenie z Lub. II, 179. 

Mazocha = nazwa krowy Wisła 

V, 923. Por. Ma żula. 
Mazoń = »pic."=izczoch* Wrześ. 13. 

>Mazoń = kapryśnik, pieszczoch € 
Spr. V, 376. Por. Mazak. 
Mazowsze i Mazowiecki: »Na 
Mazowsu * Wójc. II, Dod., 96. Toż 
Kolb. 346, n^ 120. »Na Mazow- 
szu* Zb. VI, 133, no 84. Wójc. 

I, 180. Maz. I 241, nM27: III, 
100. »W Mazow.su* Maz. II, 130 
(nie ludowa K.). || »Mazowiecki*: 
»W Mazowieckiem mieście* Kuj. 

II, 64. »W województwie Mazo- 
wieckiem* Zb. IV, 208, nO 9. 
»Psi narodzie, śleporodzie Mazo- 
wiecki* Pozn. IV, 129. »Bór 
Mazowiecki* Rad. I, 234. >Ober- 



tas 'z mazowiecka' * Pozn. IV, 
321, ods. II »Mazowski*: »Że- 
bym ja była księżną Mazowską...€ 
Kolb. 9, nM f (nie ludowa K.). 
II »Mazowszanin*: »Pasik nakra- 
piany. Jak to nosa Mazow.sanyc 
Łęcz. 151, zwr. 2 (nie ludowa K.). 

Mazu la = » nazwa krowy bardzo 
łaskawej, idącej do każdego na 
zawołanie* Rozpr. X, 267. 245. 
Por. Mazoch a. 

Mazur: »Z góry Mazury, jedzie Ma- 
zurecek. Wiezie mi wianek...* 
Was. 193. Łęcz. 253. » Ja z góry 
na Mazury...* Zb. XIV, 176, n» 
20. Rog. no 84. 120. Krak. II, 
111, n® 208. Kozł. 31. Sand. 127. 
Zejsz. 120. Kolb. 17, n" 36. Zb. 
X, 328—29. Maz. II, 122, n^ 
177; III, 132. 258. Pozn. I, 236, 
n« 92. Zb. IV, 210, n» 13; XII, 
225, nO 160. >0 Mazur, Mazure- 
cek Posed na piec do dzidwecek* 
Kieł. II, 161, no 485. .U Mazu- 
ra w piecu dziura... Ku[)Ił Mazur 
Mazurecce cerw »ne trzewicki* ib. 
177, nO 627. Zb. XV, 158, n^ 
26. » Mazur ^Mazurce niecnotę wy- 
płatał* Rad. II, 110, no 236. Zb. 
XV, 160, n° 37. Kozł. 170. Zb. 
VI, 133, no 85. >I ja Mazur, i ty 
Mazur* Lub. II, 29, n° 78. Toż 
Zb. XIV, 236, n« 72. Kolb. 403, 
nO 312. Kuj. II, 254. Kieł. I, 
201. Zb. XII, 179. »Niemcy tań- 
cowali: Przysed jeden Mazur, szyć- 
kie uuciekAjty* Zb. XIV, 237, n» 
85. »Cyś ty, Kasik, widział, Jdk 
sie Mazur rodzi?* ib. n° 87. »Jd 
se Mazur z Ulanowa* ib. n'* 86. 
»W Mśzuze (tak K.) taka dusa, 
Choć iiumze (tak K.), to sie ru- 
sa* ib. 241, n^ 106. » Buciki 
z ostrogamy. Jak to między Ma- 
zu ramy* Łęcz. 151, zwr. 3 (nie 
ludowa K.). Toż ib. 152. »Ja Ma- 
zur sumno bogaty* Łęcz. 150, 
no 269. Maz. II, 130. 148; III, 
9* 



182 



Mazur — Mażą 



aOft: V, -JHB. Ii 10, n« 362. Wójo. 
I, 17H (nio ludowa K.). /b. XV, 
lf>H, n» 27. \b\), n" 30. Wójc I, 
38. i:>«; IL 257. 22 k 237. 279. 
3l)». Kruk, II, \H\l u^ 309. 190, 
II** 370 (iiio ludowa K.). Kolb. 
309, u« 1. Pozn. V, 137, n" 300 
(Uvl). /b. VI, 13k n^^ 85. Zojsz. 
71. II » Mazurów io« Lip. 2t. ł*ozn. 
IV, O, !i«' 1 1 ; I, 230. Krak, U, 
188, n« 307 ^nio lud, K,). >Ma- 
'/urkowio. Wisła VIII, 098. || •Ma- 
zurek*: • r.blopok Mazurok* Zb. 
IV, 237, n» 85. Lip. 11. Kuj. U, 
21, n^ 147. Kolb. 431, w'' 423. 
IWu. V, 113, n^ 230, /b. VI, 
107; W, 59, w'' 51. Uud. 202. 
8pr. V, 100 p. w, Oyuika. »Tan- 
oujo Kuba, Jurok, śiepa dziowka 
i Maiiurok* Lub. U, 27, u'^ 70. 
»Mazurtvzka krv»\vY doi, A Ma- 
xurt'k pr/iY nioj stoi* Lub. U, 
50, w^ 148. >Kto laiu-ujor... 
I Swiiiorok i Mazur^^k* ib. 58, 
u^* 178. II »Mazui*tv£i»k*: Kv»lb. 
40t;, IV' 324. Woj.' L 38. 229. 
Uo^ u^* 120. Krak. \l I 11. /b. 
VI, i:>0 Saud 127 Koi^ 31. 
170. /ejsic. 71 II •NLuurku*: 
* Iw Mazurko** Lub U, 50, :i 
1*8 II •Ma^urw.isa*: •Mai»i- 
r\V2k,i k:v\v\ do:* Lub. IL 50. 
i\^ U8 W.>.v IL 33vV Zb U. 
lUi; W, 158 1^0 II .M:i£'i- 
rv^\\na- \\^s:\ I 2:>v. ::'' 92. 

fi. V, >J2 II »\Uia .<k. r^ !• M- 

Av»wtvk' >Nv^a.V-r rx£ w wvr^- 
ioti*'.:: Tu <o kv.':tv.'\ iwir i:\ji iv,X' 
ijii\^\\\ >vr V. U*. *Mx:-.!-- 
>k'. -^ •Uxst:rsk:t* Ł>:Ji^iś * ;\i-."i U. 
■ » . r.' ' * \l .u ". :->^k • ', ; -.m ■ ■.: - v * ■ ' j. 
U. I •- I -'Ac-w^M TiMiiir-^A. * 
w o. 1.- \l:. V. --ł II •Me:-. . 

i u -•.' ^v • \ i V L L '. ^«.\ : ».: >. >d ■ * • 



Mazur = taniec. » Na Mazury € 
= do Królestwa Wisła LX, 80. 
Mazur = taniec: » Mazur* (opis 
.sz<'zej(ółowy) Kuj. IL 201. Ib. 
202, ods. »'K.sobka* czyli 'mazur' 
a. *oborlas kujaw^.ski« ib. 204. 

• Obortasa, podobnie jak na Ku- 
jawach, często tu (w ziemi Do- 
brzyńskit>j) mianują *mazurem'€ 
Zb. VL 145, ods. »Kaz mazura 
pójd^ z Kasią...* Zb, U, 115, n® 
215 (nie ludowa K.). W przy- 
śpiewie piosnki o babusi i ko- 
ziołku: >Ona ma żv«r żvg żvg 
mazura..,. Zb. IX, 246. Zb. IL 
94, n'* 125: [X, 200. »Ma i Wiel- 
kopolska swoje mazury i sobie 
całkiem właściwe tańce « Zb. ViIL 
102, ods. 1. » Mazur* w Czers- 
kiem ^^opis. Kozł. 220. »Mazurecka 
śpiwam* Zb. XIV, 176, n« 19. 

• Zajrraj mazura !« Maz. IL 197. 
244. >Jęii Krakowskiego i ma- 
zurskiego wywijać* Kam. 139. 
II » Mazur żydowski* imelodja'' 
ŁeiT; 209, n^ 420. || »Mazure- 
czek*: » Dziewczyny... >złv z dru- 
sriem! mazure^-zka* Pozn. V. 103. 
u» 201. 

Mazurok = ś w lerszoz : » Mazu r>'k 
z swoLUi synem Tak >wiergł.K'e za 
kominem: Cierp i-iei^ cierp c>.Tp, 
miłv Pimerr. * Kuk L 209. i:* 



5. Toż Ka.. L 



19. 



Mazurek = TL-izaj wr^.bia ko.or.i 
bron2ow-j:o« Fr. ń: V. 792 || »Ma- 
zurka :^ wpc-e. r- ^riyc Hen::. 

Maż Dl. »Ko^u": zaL.al.. d a:*^' <:•? 



maziem r».z.ai« b':ii. U, 191 



:wLzr:i-;a 
-:.. IV. 



M a ż Q : a k . * Mazz .iik = 1 
2. bmda- 3. riiAZin; * F 
217. 

Mazn. oa = -aozv-:-? r-a ni.LZ -*■.- 
j.. V. I '. M S-s^ •^':. 70 -^ Mjls 
l[L S2. F.r. Ma-/, li 

Miia = '^--z li-jLiz-k- •.■2::z;a.i 
O . > M JL-; a » >l u 3t A* -k:»ftip: • Ma- 
ia. = 'ł":-! '5.r..'k\ ?^;i>A:. a^Aiim 



Mącić — Mądrować 



133 



zaprzężony, którym czumacy wo- 
żą pszenicę (do Odesy)..* Roezn. 
215. » Węglarze wytapiają maże* 
Stęcz. 68. 

Mącić; »'Nie mąciwa rozumem' = 
nie po warjacku, przytomnie* 
Kam. 189. 

Mączanka = galunek gruszki Ust. 
z Litwy. Por. Mącznica. 

Mącznica = » dziura, którą się 
mąka sypie, pytlownia, koryto 
w młynie* O. »Mącnica ^ ry- 
nienka, która się mąka sypie z po- 
między kamieni młyńskich* Spr. 
V, 376. II > Mącznica a. Mocnica 
w słowniku błędnie (w jakim 
słowniku i co błędne? K.) = bel- 
ka na sztybrze, unosząca cały 
wiatrak* Spr. IV, 365. > Mączni- 
ca = belka wałowa w wiatraku* 
O. II » Mącznica* = gatunek 
gruszki Zb.' XIV, 28. O. Por. Mą- 
czanka. Matnie a. 

Mącznik » czyli młynarz*, osoba 
kuligowa Krak. I, 255. 

Mączyty: > Ziarno ciężkie, sypkie, 
mączyte* Kaspr. 78. 

Mada (L. oznacza, że to rodzaj żeń- 
ski; myślę, że to jest liczba mno- 
ga rodź. nijakiego K) = testi- 
culi: » Niech ten rządzi, co ma 
mądzi (z Czeskiego *rnoudi\ właś- 
ciwie powinnoby być *mądzić* K.), 
a kio ma one (właściwie onę' = 
feniinal K.), niech idzie na stro- 
nę* Wisła Vnr, 793, n<» 1251. 
Por. Męderały. 

Mądel- p. Medal. 

Mąderak = »mądrala* Pr. fil. V, 
792. 

Mądraczek = »mądral« (iron.) 
Kuj. II, 273. Por. Mądra 1. Mą- 
d raszek. 

Mądrachna p. MądraJina. 

Mądral i Mądrala: > Mądrala a. 
Mądraczek = iron. mądry, wścib- 
ski, chcący uchodzić za mądre- 
go* Kuj. II, 273. » Mądra! a. Mą- 



drzela* Hilf. 171. »Módrak* Rozpr. 
VIII, 123. » Mądral = iron. mą- 
dry* Bibl. Warsz. LXXX, 626. 

> Mądrala = człowiek przemą- 
drzały* Spr. IV, 25. »Mądrala = 
człowiek mądry, sprytny* ib. V, 
114. » Mądrala = mędrek* Czark. 
Pr. fil. V, 792. » Mądrala = uda- 
jący mądrego* Rozpr. XXVI, 383. 

> Mądrala = blagier wiejski a. 
człowiek chytry, rachujący na ła- 
twowierność ludzką* Osip. || >Mę- 
drala = mędrek* Krak. IV, 312. 
»Mędrala = zarozumialec* Udz. 

• Mędrala = mądrala* Zb. II, 
228, n» 5. Por. Mąderak. Mą- 
dralski. Mądrela. Mądro- 
śnik. 

Mądra-li = ? cóż dziwnego, nic 
dziwnego, oczywiście (tak podo- 
bno z sensu wypada K.): •Woj- 
tek rzucił się obces na stracha... 
Mądrali, w tym niespodzianym po- 
płochu, węgiel (który niby strach 
trzymał, strasząc, w zębach K.) 
wpadł z zębów do gęby...* Zmor. 
180—181 (jedyny przykład K.). 

Mądralina »a. Mądrachna = 
kobieta, mająca pretensję do ro- 
zumu* Kuj. II, 273. 

Mądralski: »Mądralsfei = mądral- 
ski* Ram. 107. 

Mądrałstwo: »MądralstwÓ = mą- 
dralstwo, mędrkowanie, mądrość 
(iron.)* Ram. 107. 

Mądraszek = » mądral « Bibl.Warsz. 
LXXX, 626. Por. Mądraczek. 
Mądral. 

Mądre drzewo == modrzew O. 

Mądrela i Mą drze! a: » Mądrela* 
Rozpr. IX, 320. »Mądrzela = 
mądral* Pobł. 46. Ram'. 107. Hilf 
171. 

Mądrować = »studjować, badać, 
rozważać, obmyślać* Wrześ. 18. 

• Mądrować = dowodzić* Piątk. 
»Nie masz fusów (= wąsów), nie 
mądruj* Wisła VIII, 793, n® 125.3 



iU 



Mądry — Mchowiska 



• Pan Teinp.ski... zaczan h^o mą- 
drowac* (= rozumować) Derd. 
20. Por. Mądrzyć. 

Mądry: Kormy: »Mrtder< Rozpr. YIII, 
79. »Jt»d.zt> (= jedźże), skoroś 
taki mąderl* Wishi VII, 143. Toż 
Spr. IV, 324. »M4dry« = zna- 
clior Piąlk. Stopnie: >Mądsza< 
Kuj. I 131. »Mądszy« ib.' 138. 
»Mądrzi^jszy« Zb. I, 7. > Mądrzej- 
szy Hozpr. IX, 142. 298. 306. 
321. »Modrzejszy« ib. 349. »Na- 
mądraoj^zy Zb/vm, 306. 321. 
>Mądrzyj>e kurct,' aniżeli kura« 
l\ozpr. X, 227. || Znaczenia: »M4- 
dry = znaolior* Parrz. » Mądry 
= 'nawiedzony** Pozn. VII, 110. 

• 'Mądry* a. 'Mądra* jest to, wedle 
zdania ludu, osoba wyższemi upo- 
sażoiui zdolnościami, w której 
z 'nawiedzenia* lHxskiego prze- 
nueszkuje mnóstwo demonów.,.* 
ib. 135. > 'Mądry* a. 'Mądra' mają 
miH* nadludzką, od Bo^a daną, 
do leczenia chorych, za poręką 
posłusznych im djabłów« ib. 137. 
139. 14*4 i ind. || > Mądra « == 
umchorka Zmor. od 2. Herwiński 
Studja I. 128. > Mądra baba< 
l>orvl. 94. >Pokątna lekarka, zwy- 
kle 'Lmba madni* zwana « Pozn. 
II, 29. 135. 153. 216; VIL 99. 
102. no. 113. Wisha YIH, 135. 
II » Mądry = chytry* Osip. || »Być 
nmdry* ::= \z niemiecka''' dowie- 
dzieć sj^*: »Krv>i nie 1x4 z niego 
mądry* lVzn. VI. 340. 

M ą d r i e = dokhulnie: » Nie zawrze 

nudrze imawuim |mcierze* Zb. II, 

238 
M ą d r 2 \ c = » rvipr,Łw:ac; 'l^ni ziela 

wv tA:iło; !r.ąd7:y.;''t >;>r. V. 114. 

Por M :i vi r V* w a c 
M ą d r .- V k ;♦ M :\ i d r i y k. 
M ą k A » M.i'k:*« :\v*i;*r. IX. I iC 

20i^ •Mok.i* L< »Mulk.^* Tir. 

II ».M,-t.jJŁ.i*: »Mv::jl::^ n.r.r :v..> 

ok;. t<v-. 9 i. II > Macała = 



krochmai< Mil. || >Mączeczka«: 
»A cóześ jadał?... — Klu.secki 
z mącecki* Pr. fil. V, 792. 

Mąki ej = klej u.stny, niemiec. 
Mundleim Pr. fil. II, 461. 

Mąk li ca = » garnek do mąkic 
Pleszez. 37. Por. Wąklica. 

Mąsierka p. Nasięzrzah 

Mąskotać = »oUuścić się« Udz. 

Mąt p. Męt. 

Mątel p. Medal. 

Mątewka = koziołek, firlak, kwirl 
Ust. z różnych okolic. Por. Mą- 
tew O. »Motewka« Krak. rV, 
309 p. w. Kołatka. 

M ą t n i c e (może zam. ^Mącznice, por. 
Maczanka) = rodzaj gruszek 
Zb* XIV, 28. 

Mątnik = > maleńki z gęstej sieci 
zrobiony niewód do łowienia ryb 
drobnych* Prac. 

M ą t n y p. M ę t n y. 

Mąż: >Muż« Bisk. 26. >Męzu« 3 pp. 
Ip. Was. 170. » Wydalam ją za 
mąż inszy* Pozn. IV, 115. > Anioł 
Gabryjeł będzie chciaj córkę jego 
za mąz* Cisz. I, 275, n* 224. 
II >Mąż i żona* gni dziecinna 
Kuj. I, 221, n® r\ II »Dobry mąż' 
= .<wal. Zb. VL 99. » 'Dobry 
pan* a. 'dobrv maż*< ib. II, 30. 
Wisła III, 731*. Nadm. 57. || > Mę- 
żyk « : > Dadzą i cię^ za mąz, za 
męzyka* Rad. I, 146. n« 97. 
»Mój mężyku!* Pozn. V, 204, n« 
438, zwr. 8. Mój męziku!* Swięt 
153. II »Mężyczek«: »Mój mę- 
życzku!* Kog. n* 390. 522. 
» I Dzieweczka I dostanie męlyczka 
uprzejmtrgo* ib. n* 430. »Mój 
męzycek* Zb XII, 153. n' 485. 
• Wianyszek— upadnie mężyc2kv>- 
wi na łon.e* Pozn, V. 204. n* 
438, zwr. 8. 

Mątny ;.. Mężr.y 

Mchowiska: » We Mcr.o* : skic r. « 
L:;^ 93- Tk<z ?...z:i. V, 172 
» Mchow:a::x * : » CL»tvś w.j.ał,*. ^zt 



Mchownik 



Mechmatv 



135 



chusteczkę, czyli Mchowiana? Lip. 
19. Toż Pozn. V, 119. || .Mcho- 
wianeczka* Zb. VIII, 106. 

Mchownik = grzyb bolelus gra- 
nnlaiiis Flo^zcz. 140. »Mchowik 
a. Mochowik* O. 

Mchowy: » Mechów y « H arn . 99. 

Mda p. Będł^. 

Mdleć: »Mgleć (złożone i pochodne 
także)* Gzark. >Mglec« Hani. 100. 
»Mgleć* Rozpr. XXVI, 383. .Ser- 
ce nigieje* Kuj. II, 254. Kozł. 
53. 133. Lip. 2. Kolb. 89. 217. 
Zb. VI, 114, n^ 38; II, 73. Rozpr. 
IX, 132. 139. Hilf. 146, Maz. III, 
167. Wisła VII, 185. || >MgIić« 
Kuj. II, 283, nO 45. Chekh. I, 
182. Por, Młoić. 

Mdleją: »Mgleja = człowiek .sła- 
bowity* Pobł. 47. Ram. 100. 

M d 1 e j o w a Ł y i poch. : » Mdlejowaly 
i Mglejowaty = mdły (aulor pi- 
sze 'mgły* K.), słabowity « Pobł. 
46. 47. Ram. 100. »Mglejowato 
= wjjtło, .słabowicie, chorowicie* 
ib. »Mglejowatosc = wątłość, sła- 
bo witość, chorowitość* ib. 

Mdła w o: » Mgła w6 = mdło, słabo* 
Ram. 100. 

Mdła wy: > Mgła wy = mdły, słaby, 
osłabiony* Ram. 100. 

Mdło: »Medło = mdło, nijako, li- 
cho, niesmacznie: Ta brejka me- 
dło szn)aka = ta zupa ma smak 
nijaki'* Ram. 98. »Mgło = mdło, 
słabo* ib. 100. 

Mdłość: »Mgło.sc* Hilf. 1 72, Ram. 100. 

Mdły: .Mgły* V^as. 243. Pr. fil. V, 
793. Ram. 100. Kuj. II, 283, n® 
45. Zb. II, 229. 239, n^ 8. .Mgła 
lampa* Wójcicki Klechdy II, 40. 
II .Medły = mdły, niesolony: 
'Medła strawa przykra do jedze- 
nia'* Pobł. 46-47. Toż Ranh 98. 

Me: .Me a. .-iusiu (w gwarze dzieci) 
= owca* Was. 250. >0 me!* 
przyśpiew Ł^»cz. 156. n^ 278. 
II .Ani me nie muknan i upad 



na zemnię Derd. 31. .Nie umie 
ani be, ani me* = ani .słowa. 
>Nio odpowiedział ani be, ani 
me* Ust. z Litwy. || .Mehehet: 
.W le<ie ucięte, w domu ugięte, 
a powiada: mełiehe!* (zagadka 
o sicie I raczej o surzypcach K.])« 
Zb. I, 120, n^ 31. warj. 2. 

Me = nV\(i: Pr. fil. IV, 841. Mil. 
Dodać do Ja. 

Meble: .Neble* Rozpr. IX, 132. Pr. 
fil. IV, 277. .M(^ble* Rad. II, 174. 

M e c e n a (może raczej 'Mecyna*, bo 
rvmuje z 'dziewczyna' K.): .Pójdę 
do Meceny* Zb. X, 320, n^ 323. 

Mecenas: » Mętynas, Matvjas, Mę- 
cynas* Pr. fil. I, 311. ' 

Mech: Formy: .Mek* Sab. 132. 2 
i 7 pp. *mechu\- Kuj. II, 283, n« 
47. Pozn. I, 132. Zb. I, 46. Rozpr. 
X, 227. 246. Zb. XI, 48. Ust. 
z Jaworza. Cisz. I, 129. Święt. 
367. Ram. 98. .Msu* Rad. II, 
25. >Mechem* 6 pp.: Zb. 1,46; 
VI, 158. Cisz. I, 352. Zb. XV, 
54. Święt. 366. .Mecłię* Ram. 
98. »Hmem* Pr. fil. V,* 746. || 
Znaczenia : .Mech pierzny* = 
puch (w poduszkach) Święt. 51. 
.Mech pierzny = puch* ib. 703. 
.Mech robaczny = liehen hel- 
minthochortosc Ciesz. 59. 

Mechanik: . Mechanik = przemą- 
drzały, sprytny, zręczny* Parcz. 
.Machvnik* Cisz. I, 281. .Ma- 
chenniic* Pr. fil. IV, 215; V, 787. 
Kud. .Machonik* Kam. 97. .Ma- 
chanik = 1, mechanik 2, wyga, 
filut* Usi. z Litwy. 

Mechaty = kudłaty, kosmaty (o psie 
np.) Ust. z Nałęczowa. || »Mech- 
maty*: .Ty, sroko mechmata!* 
Głos 1896,'no 23, str. 534. 

Mechelek = .kosmyk: '.Mechelek 
włosów'* Pr. fil. V,' 792. 

Mecherz- p. Ma eh ar z-. 

Mech ex = >niechluj« Święt. 703. 

Mech maty p Mechaty. 



136 



Mechnąć — Melancholijny, 



Mechnąć = »zemknąd, dad dra- 
paka: ^Mechnąć potokami\ *Mech- 
nąd między ściany'* Spr. V, 376. 

Mechniaczyć: »Mechniacyć = 
gładką powierzchnię nastroszyć, 
porobić zadziory « Spr. V, 376. 

Mechniasz: >Mechniśsz = polana 
błotnista, inszysla« Hilf. 171. 

Meehowy p. Mchowy. 

Mechtać się = >zniie.szad się « 
Pleszcz. 37. 

Mechtylda Tyccod. ilustr. ser. 2, 
n« 110. 

Me ci a »mecia! = wołanie na ja- 
gnięta* Parcz. 

Mecka p. Mata. 

Mecyje blp. = » specjał, przysmak, 
pańska rzecz: *0 ma dopiero me- 
cyje!'* Pr. fil. IV, 217. 

Meczeć = beczeć: »Owca mecy* 
Wisła V, 648. 

Meda p. A madej. 

Medal: » Medal* Krak. IV, 294, n^ 
15. » Medal a. Medal* Kuj. II, 
282, no 39. »Mendale śrybrzyste* 
Kam. 63. Parcz. || >MętaN Kuj. 
II, 282, 11° 39. Pauli, 214. Zb. 

1, 71. > Metal* Rozpr. IX, 118. 
132. 137. Bisk. 52. Zb. VIII, 262. 
>Nie podpieram metalami brody* 
ib. X, 263, no 89. Święt. 703. 
Hemp. Parcz. Pr. fil. IV, 217. 
841. L. II » Metalik* Rozpr. IX, 
168. Chełch. II, 64 » Metalik* 
Doman. Święt. 703. Tyg. ilustr. 

2, III, 79. Kuj. I, 66. Kozł. 372. 
Krak. I, 217. Chełch. I, 46. Pr. 
fil. IV, 217. Wisła VII, 692. || 
> Matei, 2 pp. niatia* Rozpr. IX, 
290. II » Motel = medal* Czark. 
II »Mallik* Rozpr. IX, 290. || »Mą- 
delik* Rozpr. VIII, 240. || ^Mę- 
lelik* Pr. fil. IV, 841. || .Nom- 
tal* Lub. II, 212. 

Mede runek p. .Moderunek. 
Med|k: >Mt*dek = rodzaj czepca* 
Hilf. 171. Patrz Krze|)ianek. 



Medok: ł^ysy medok (żartobl.) = 
wódka* Zb. Vni, 264. 

Medycić p. Medytować. 

Medycynjer = student medycyny, 
medyk Bar. 48. 

Medyk = » przemądrzały, sprytny, 
zręczny* Parcz. »To był medyki'* 
= o sprytnym złodzieju, który 
uciekł z więzienia Świętokrzyskie- 
go Lis. > Medyk = człowiek prze- 
biegły i niebezpieczny; gdziein- 
dziej takiego lud nazywa *omętrą' 
tj. gieometrą* Osip. > Medyk z was!< 
Kaspr. 23. »Medyk| = mędrek, 
uczony* Pr. fil. iv! 841. >*Nie 
bójś, to medyk!' = oho, to szczwa- 
ny lis* Maz! V, 32. 

Medykować= » leczyć, leczyć się * 
Parcz. Patrz Medytować. 

Medyta = rozmyślanie: >Dziaduś 
w medycie słuchali* Kam. 97. 

Medytować ■= » rozmyślać* Osip. 
• Medytować = myśleć nad czem, 
rozmyślać, trapić się* Święt. 703. 
II >Medykować = medytować* 
Pr. fil. V, 792. Zb. II, 249. || 
•Medycić*: »Straśnie medyci co 
to takićgo* Cisz. I, 218. || 'Men- 
dyko wać = medytować: Toga- 
niac mendykowńł nad skargo'* 
Rozpr. XX,' 430. Pr. fil. V, 792. 
II »Motować = medytować* Pr. fil. 
IV, 217. 

Mega (właściwie *Muga K.V. »Mćga 
= komar, meszka* Hilf. 171. 
Ram. 99. 

Megaj: »'Megaj, betjarl' = stój, 
włóczęgo!* Rozpr. XVII, 24. 

Mejnk »gatunek rvbv (miętuz?)* 
Hilf. 171. 

Mejzla: » Pokoje 'bryzowane', gdy 
je 'kamićniarze mejzlami wyfugu- 
jom w kamićnin'* Cisz. I, 118. 

M e k - j). Myk-. 

Me k leć: >Meklec, mck leję = oszu- 
kiwać IW handlu)* Hilf. 172. 

Melancholijny. »Mankolijny = 



Melancholja — Mełaje 



137 



grymaśny, uparty (o zwierzętach): 
*A to mankolijne te twoje konie I' « 
Spr. V, 113. 
Melancholja: >Mankolija« Knj. II, 
273. 279 (z Bibl. Warsz. LXXX, 
626). Parcz. Derd. 136. >Man- 
kolija = smutek, zgryźliwość* 
Spr. IV, 357. II »Mankolija = 
pomieszanie umysłu « Udz. »Man- 
kulija* = toż znaczenie Zb. I, 46. 
II »Mankolija = maligna* Pr. 
fil. IV, 216. II »Mankolija = gry- 
masy, upór* Spr. V, 113. || »Man- 
kólfja = melancholja; zmartwie- 
nie, smutek* Ram. 96. »0d wiel- 
gi mankolii az w chorobę wpad- 
ła* Pozn. IV, 119, no 225, zwr. 
4. II »Mankulija* Pr. fil. II, 245. 
>MankoIija, Mankulija = żałość, 
smutek, melancholja: Taks go 
wziena mankulijjl'* Pr. fil. V, 789. 
>Mankulijś = melancholja, zgry- 
zota, zmartwienie* Święt. 703. 
»Mankolija = melancholja, cho- 
roby nerwowe* Wisła I, 153. 
II >Mękolija = szał, napad sza- 
leństwa* Rozpr. XVII, 45. Wisła 

I, 151, ods. Spr. IV, 325. 
Melchjor: » Majcher* Bibl. Warsz. 

LXXX, 625. Kuj. II, 318. Lub. 

II, 226. Święt. 94. ^Mojcher, 
Mojcherek* Zb. I, 99. || •Maj- 
cherka* = Melchjorowa Kuj. II, 
318. 

Meldować: » (Zając mówi :) Ku- 
charka mię przewraca, Co chwilę 
palec pomaca I zaraz mię też 
melduje (= o mnie donosi K.): 
— Już dobry!* Rog. no 68. »Gdy 
przyjechali do króla, zaraz to mel- 
dowali* Pozn. VI, 56. »Zacho- 
dzóm do swego nńcelnika, mel- 
dujący (= meldując K.) mu to* 
Zb. IV, 196, n» 2. » Idzie i mel- 
duje zbójnikom, ze s^ćko spi< 
ib. V, 257. > Wiedziałem o co 
wy mi meldujecie* Wisła II, 472. 
>T6 tÓ bfło u oficćrow meldo- 



wane* (doniesiono o tem ofice- 
rom K.) Hilf. 120, nO 21. || .Mel- 
dować się* : » Złotnik poszed i mel- 
duje się u króla, że ón podejmie 
się te koronę wystawić* Pozn. VI, 
109. > Idzie i melduje się pśna« 
ib. 234. II »Melidować* Pr. fil. 
IV, 276. Ust. z Litwy. 

Mel- p. MI-. 

M e 1 e = mętowanie w grze V za- 
jąca*: »Ele mele, cukru wiele ?..€ 
Zb. II, 34, no 8. 

Melidować p. Meldować. 

Melilot: >Malot* Ust. z Wiłkomier- 
skiego. »Melot, Nozdrzyk a. Noz- 
drzeniec = mellilotus offic* 
Pleszcz. 123. 

Melisa: > Melisa biała = szanta, 
nepeta cataria* Pleszcz. 129. 
'Szanta a. biała kobieca melisa* 
ib. 132. .Malesa, Malisa* Pr. fil. 
IV, 216. 

Meliwo p. Mlewo. 

Melka = .zupa mączna, Mehlsup- 
pe* Pozn. III, 128. 

Melkarnia =: .miejsce wyrabiania 
syrów, masła* Pr. fil. V, 792. 

Mel ni ca = .ryba morska, po Ka- 
szubsku nazwana, jest z rodzaju 
łososiów* L. 

Melon: .Malon = bania (roślina)* 
Wisła III, 88. Pr. fil. IV, 798 
p. w. Bania. .Malon = dynia: 
'Uroda, jak malon z Rajgroda'* 
Pr. fil. IV, 841. .Malon a. Arbuz 
= dynia, bania* Osip. || .Ma- 
lony* = gatunek jabłek Zb. XIV, 
28. 

Melot p. Melilot. 

Melsonka=: .zimowa suknia nie- 
wieścia z sukna czarnego* Rozpr. 
XVII, 87. Pr. fil. IV, 307. .Mel- 
sonka = zimowa suknia kobieca 
z sukna czarnego, sięgająca do 
kolan (opis)* Pr. fil. IV, 307. 

Melwetek: . Mel wetk = człowiek 
przygłupi* Pobł. 47. 

Mełaje = polenta, mamałyga: .Hu- 



138 



MeJcie -— Menie 



euJy gotują sobie z mąki kuku- 
rudzianoj mamaJygę, pieką mełaje, 
slułnie i inantuły* Kłosy XVII, 
167. 

Meicie: »MdJeie* Świot. 14. •Mie- 
cie* U>t. z Lilwy. 

♦Mełknąć: » Małkiiac a. Mołknąc = 
zwisnąć: *Noga, ręka mnie moł- 
knie*/ Pobł. 46. 48. ^Maiknąc 
= zwisać, opadać na dół (ze 
zmęczenia), drętwieć* Ram. 100. 

M e ł k u s, »Mełkusiaty = krótkouchy 
baran, skop a. owcax Fed. 402. 

M e ł n i a : »Mełnia == Wyskawica : 
'Mełnia chlaszcze' = błyska się« 
Ram. 100. 

M e ł s a k : »Mełsak, Mełsacek = 
trzpiol; człowiek, którego wszę- 
dzie pełno, wściubski« Święt. 703. 

Mem = niezdara, flejtuch, niedołę- 
ga Ust. z Gjiiicji. 

Memel: ^'W memlu być' = być 
w ruchu, przy zajęciu* Pr. fil. 
IV, 217. 

M e m e t r a p. G i e o m e t r a. 

Mem lać = » ślinić « Bibl. Warsz. 
LXXX, 626. II .Memłać, Roz- 
memłać = mącić, pomieszać gę- 
sty płyn* Pr. fiL IV, 841. || >Mćm- 
łać = lekko pomszać, przerzu- 
cać, miąć; piorąc, .słabo trzeć bie- 
hzną w rękach* Święt. 703. || 
MMemlić = żuć* Pr. fil. V, 792. 

Memłać p. Mem lać. 

M e m r - p. M a m r -. 

Memrać: »Mćmrać = mruczeć pod 
nosem, okazując tym sposobem 
niezadow^olenie; mówić niezrozu- 
miale* Święt. 703. 

Me mrak: »Mćmrak, Memracysko = 
= niezrozumiale mówiący* Święt. 
703. 

Mendel: *Mędel a. Medel = garść 
zżętejro zboża; z kilku mędli po- 
wstaje snopek* Zb. II, 249. •Ko- 
pa i mędel = 75*. Zb. VII, 142, 
n" 88. » Mendel = kopa; 'men- 
del płótna' = sztuka płótna* Kuj. 



II, 273. »Mende]a< 2 pp. Ip. ib. 
283, no 47. »Mendel płótna = 
sztuka płótna mająca łokci 15* 
ib. I, 87. *Mendel płótna = 
sztuka z 8 — 12 łokci* Pozn. I, 
98. » Zboża nie ustawiają w 'men- 
dele\ lecz w *lusy'* ib. 101. »Gó- 
mółków cztery mendelo* ib. 206. 
>W 'mendel* idzie 14 snopków...* 
Krak. II, 94. »Gęsi .sześć mendlic 
Pozn. II, 299. 382 .mendeli*. 
• Mędel i ośm = 20* List od 
Derd. (mowa nie o Kaszubach K.). 
>Md parę mendeli jaj* Pozn. VI, 
294. »Mędel a. Mądel = 16 sno- 
pów a. innych rzeczy: 'Związać 
z^to do mądeli'* Rozpr. X, 288. 
» Niema na polu ani mendela* 
Wisła III, 518. »Gęsi ze trzy 
mędele* Kai. I, 110, n« 65. .Mę- 
del = piętnastka np. .snopów* 
Pleszcz. 37. »Mendel = 15* 
Rozpr. XI, 185. » Gdzie było żyt- 
ko, to nićmas, Tyło niedelki kie- 
by las* Was. llÓ. || »Mandel = 
tuzin* Nadm. 153. Zb. VIII, 295 
(= 15). .Madei = 15« Ram. 
98. II .Mądel a. Mędel = \U ^^ 
py* Hilf. 171. >Mądel a. Mędel 
= 16* Rozpr. X, 288. .MądeU 
Ust. z cieszyńskiego. » Mądel = 
16 sno[>ków a. innych rzeczy* 
Wrześ. 13. Spr. V, 376. »Dobrze 
kłóska przy mądelu zbierać* Cinc. 
10, nO 156. »Mądel = 12 snop- 
ków* Cer. II 'Złapał mendel ko- 
tów* Kozł. 182. » Niemców mę- 
del, A Polaków sześć* Pozn. V, 
91, n® 168. > Żydów kopa i mę- 
del* (w zagadce) Cisz. I, 359, n® 
425. » Chłopcy I... Za groszynę 
mendel was dostanie* Pozn. V, 
173, no 415. »Z mędel Zfdow 
widziił* Derd. 73. 

M e n d y k o w a ć [>. Medytować. 

Menglica p. Magiel. 

Menie = » agrest* (mylnie wydru- 
kowano 'menie' K.) Wrześ. 13. 



Menkolja — Mere 



139 



Menkolja p. Melancholja. 

Mennica: » Miednica « O. Ust. z Ol- 
kusza. 

Mentadeus p. Mandatarjusz. 

Mentereu^ p. Notariusz. 

Men to »a. Manto = pamiętne, 
wały, basarunek: 'Sprawić komu 
manto'* Ust. z Kujaw. 

Mentor: » Mendor « : > Jagom sjużuj 
przy dworze, Przy francuskim 
mendorze..« Zb. XIV, 78, n^ 8. 

Mera p. M a r c li a. 

M e r c h a p. M a r c h a. 

Merchaó = » mierzwić « Bibl. Warsz. 
LXXX, 626. »Merchae (wJosy) 
= czochrać, w nieład wprowa- 
dzać* Kolb. »Merchać = roz- 
czachrać, pomieszać w nieład 
wprawić, przedewszystkiem o wło- 
sach: 'Czegóżeś taki pomćrcha- 
ny?*< Zb. 1, 46, »Merchać = 
= rozrzucać, miąć, wikłać, mie- 
szać* Święt. 703. »Myrchać = 
mierzwić* Rozpr. IX, 210; XXVI, 
384. »Myrohać = burzyć, czo- 
chrać (włosy)* Zb. I, 72. *Myr- 
chać = mierzwić np. słomę, włosy 
na głowie* Rozpr. VIIU 230. 
»Myrchać = rozrzucić słomę; 
włosy mieć niezaczesane* Rozpr. 
XX, 431; IX, 210. 

Merchel = » wyraz pogardliwy na 
chłopca za młodego do roboty; 
malec, smarkacz* Bibl. Warsz. 
LXXX, 626. 

Merczeć p. Myrczeć. 

Merda p. Mirt. 

Merdać = » machać, kiwać (ogo- 
nem, o psach)* O. »Smok mer- 
da ogonem* Krak. IV, 65. 104. 
236. 312; III, 37. »Jedno wściu- 
bi, a drugiem (ogonem) merda 
kole zadka* (zagadka o kaczce) 
Zb. VI, 24, n« 264. »Nogi (capa) 
wystawały z torby, 'merdając' (bu- 
jając) w powietrzu* Wrześ. T. 42. 
» Merdać sie = 'prać sie'* Rozpr. 
X, 297 p. w. Prać sie. » Merdać 



się = bujać się, kiwać się, ko- 
łysać się, kołysać się w powie- 
trzu* Wrześ. 13. » Merdać = 
poruszać czemś wiszącem* Święt. 
703. Dygasińskiego Beldonek, 61: 
» Kijem na psy merdać*. > Merdać 
!sie = bujać się, kołysać, kiwać 
się* Spr. V, 376 » Merdacie sie 
koło kruchly* (do kościelnego) 
Kaspr. 33. »Merdać = ruszać, 
kręcić: 'Zwierzę merda ogonem'* 
Parcz. »Myrdać = czemś prędko 
ru.^zać* Udz. »Kot myrdd ogo- 
nem* LIdz, »Myrdać sie, teraźn. 
Myrdze sie = rzucać się* Rozpr. 
X, 250. Por. Majdać. My r gać. 
M y r s z n a ć. 

M e r d a w a : » Merdawa * = przetak 
(w zagadce): >Pożyczże mi mćr- 
dawv, Ino chwilę pomerdam...« 
Zb. I 124, no 68. 

M e r d u ! = o ruchu kiwania się: 
» Zwierz przy zwićrzu ferdu ferdu, 
A drąg między niemi 'merdu'!* 
Kuj. i, 204, no'l3 (zagadka o ko- 
niach i dyszlu). 

Merdyrdy Im. == »całe kartofle 
gotowane* Pr. fil. V, 792. 

Merdzeny = » śmierdzący -i^ Kolb. 

Mere = » podobnie, akurat takie, 
jak drugie: 'Dziewki jak idą do 
kościoła, to mere wogród niosą 
na głowach'* Kam. 130 (tyle ma- 
ją kwiatów na głowach K.). > Me- 
re = prawie* Pleszcz. 37. •Me- 
re = niby* Pr. fil. V, 792. •Me- 
re = jakoby, niby* Sand. 263. 
> Takie mere skorupiaki* (o ostry- 
gach) Kam. 43. »Mere = po- 
dobny: 'On mere taki, jak jego 
matka'* Udz. >Mere = niby, jak- 
by, na podobieństwo: 'Naród się 
modlił, patrząc w ich czerwone 
twarze, mere w ołtarz'* 'Mere 
djabół' = niby djabeł. 'Mere w cał- 
ku nie patrzy, a wszystko widzi' 
= niby wcale nie patrzy* Osip. 
»Do nmie się uśmiechnęła mere 



140 



Mereżka 



Meta 



(niby) źrebica* Maz. II, 131, n® 
291, zwr. 10 (nie ludowa K.). 
WisJa V, 554. Wójc. II, 307. 
»A to merę jakieś cuda!« Rad. 
II, 98, n« 195, zwr. 1 (też K.). 
>Lśta merę bies za Baśką « Kai. I, 
256. »Mere = caJkiem, podobnie 
jak. Pr. fil. IV. 307. 

Mereżka = » rodzaj ściegn ozdob- 
nego, sączącego dwie tkaniny € 
Pr. fil. V, 792. »Mereśka = oz- 
doba rękawów u koszal niewieś- 
cich, falban itd. zamiast haftu, 
robiona przez wyciąganie niektó- 
rych nitek i przewiązywanie po- 
zostałych « ib. IV, 842. Por. M r z e- 
ż a. M r z e ż n a. 

Meręg- p. Morąg-. 

Merg- p. Mrug-. Myrg-. 

Mergl- p. Margl-. 

Merk: >Merki = znaki, klóremi 
ryby na całem wybrzeżu baltyc- 
kiem... oznaczają swe narzędzia 
i przybory...* Nadm. 34. >Merk = 
znak rybacki, godło rybackie* 
Ram. 99. » Każdy grobek ma swój 
krzyż, na którym imię i nazwisko 
umarłego wypisane, a często za- 
miast nazwiska tylko wyryty tak 
zwany 'merk\ jakoby herb szla- 
checki. Każdy rybak bowiem ma 
sobie tylko wła.'^ciwy znak, skła- 
dający się z kilku w najprzeróż- 
niejszy sposób zestawionych kre- 
sek... Tym 'merkienr naznacza 
swoje wiosła, pale, szelki i inne 
narzędzia rybackie...* H. G(^ołę- 
biewski) Obrazki rybackie, 61. Por. 
Gmerk. 

Mer kot, = » hardy, lubiący odpo- 
wiadać* Parcz. 

Merkotać: » Merkolać = mruczeć « 
Pr. fil. IV, 217. Parcz. 

Merkury = stowarzyszenie spo- 
żywcze w Warszawio: »Mękury* 
Ust. z Warszawy. 

Merla = » komar* Pr. fil. III, 306. 
. Merla < ib. 494. Rozpr. XVII, 



87. »Merle = mszyce* Fed. 402. 

• Myrle = komary* Ap. XI, 60. 
Mer lec: »Erlec merlec...* = męto- 

vianie Zb. II, 33, n® 8. 

Mer ma »(myrma) = warga bydlę- 
ca* Pobł. 47. Derd. 136. .Mer- 
ma = warga bydlęca i wogóle 
u zwierząt* Ram. 99. >Rozdze- 
wieł szkapie mermf^ i zazdrzśł do 
p^ska* Derd. 52. 

Merski p. Myrski. 

Merta p. Mirt. 

Merynosowy: »M a r y n o s o w y = 
czysto wełniany; 'marynuska' a. 
*merynuska* = chustka czysto 
wełniana* Parcz. 

Me sens ki: >Sukmany z lepszego 
sukna zowia 'meseńskiemi** Krak. 
I, 124. 

Mesować = » radzić* Wisła I, 
151. 153. 

Mest = »zwykle* Derd. 136.139. 
»Mest, z niemiec. 'meist*, nie zna- 
czy w narzeczu kaszubskiem 'zaw- 
sze*, 'w jedno', lecz 'zwykle', 'mo- 
że', a często wsuwane bywa w zda- 
nie tylko jako wyraz nałogowy, 
mniej więcej jak w książkowym 
języku polskim 'sobie'* Derd. J. 
10. »'To mest je poczcfwe dzec- 
ko' = to jest sobie poczciwe 
dziecko'* ib. 14, ods. 1. »Dftj 
rękę i mest więcy nie gorz sę na 
naju* Derd. 22. >Mćst = zwykle, 
zwyczajnie* Ram. 100. 

Mćster p. Majster. 

Meszne = » dziesięcina wogóle, ale 
nie dochody za odprawianie mszy* 
Pobł. 135. 

Meszty Im.: »Mesty = Irzewiki 
z sukna, łapcie* Pleszcz. 37. 

• Meszty = pantofle* Roczn. 
215. O. 

Meszyna = mech.: »Mesyna To 
moja pierzyna* Kozł. 135. 

Meszyna = »zamsz* Roczn. 216. 

Meta: »Męta* Wisła II, 359. •Mer- 
ta* (bez bliższego określenia zna- 



Meta — Mękal 



Ul 



czenia K.) Rozpr. IX, 137. »TOu- 
gie mety' = rodzaj gry w piłkę « 
Pr. fil. V, 792. »Meta = rodzaj 
gry w piłkę* Ust. z Litwy. 

Meta p. Mata. 

Metr = inijira długości: »Meter« 
Wrześ. 13. >Metr« kij, wtykany 
w ziemię w grze w metr* Zb. 
XIII, 8U, no 9. 

Metryka: »Mętryka« (- - -) Krak. 
IV,' 294. Rozpr. VIII, 107; IX, 
137; XXVI, 383. Bisk. 52. Parcz. 
Zapolska. Sand. 60. Zb. V, 218. 
219. »Matryka« Pr. fil. V, 789. 
» 'Metryka rodząca' = metryka 
chrztu* Parcz. 

Meus p. Emaus. Maus. 

Mew.sza = s/rąpiec, żminda Mrong. 
p. w. Fil z. 

Mezelan = rodzaj tkaniny L. || 
Mazalanka = » spódnica* Spr. 

IV, 26. Mazelanka: » Spódnice 
z tkaniny wełnianej zielonego ko- 
loru nosiły nazwę koło Pińczowa 
mazelanek'*, Wisła VII, 295. 
»Mazelónka« = spódnica Aten. 
VI, 110. 630, »Mazelonka = 
suknia żeńska* Pr. fil. V, 792. 

• Mazelonka = suknia: 'W krót- 
kiej niazelonce'* Rog. n° 504. 

• Dzieweczka... Kupiła >e zwonki 
Kole mazelonki* \h. n° 539. Por. 
M e 1 s o n k a. 

Meznąć p. Maznąć. 

Mezgaj p. Mazg aj. 

Męcie = kręcić, wykręcać się, tu- 
manić, zwykle w połącezniu z 'krę- 
cić': » Kręci, nięci, a pieniędzy 
nie oddaje* Ust. z Litwy. Por. 
Krę tu- męt u pod Mętu. 

Męcioły p. Mocioły. 

Męczennik = który (u)męczuł: 
» Żydzi niezbednicy. Pana Jezusa 
męczennicy* Kai. I, 88. 

Męczybułka = » piekarz* Pr. fil. 

V, 792. 

Męczyć: >Nie chcę, zęby sie tu 



nad, kim męcyli i zabijali* Święt. 
390. »Kołton jak właz w nogi, 
tak mecuł i mecuł* ib. 489. || 
• 'Chleb męczony' = zrobiony 
z niedojrzałych wysuszonycli zia- 
ren* Tyg. ilustr. 1, IX, 68. 

Mędak: »Mendak = byk, buhaj* 
L. » Mędak = buhaj '•^ Wisła V, 
648. » Mędak = buhaj* ib. 915. 
>Madak i Mędak* Pr. fil. IV, 216 
217. » Mędak = jedynie używa- 
ny wyraz u ludu na oznaczenie 
stadnika* Spr. V, 137. »Mendak 
= buhaj. Znają i nazwę 'buhaj', 
ale jej rzadko używają* Czark. 
W Zb. VIII, 248, w objaśnieniu 
wyrażenia: > Wypasł się jak mę- 
dak*, oraz tamże 253 i w Maz. 
III, 24 mylnie zbliżano wyraz ten 
z litewskim Mendogiem ; patrz 
Pr. fil. II, 352. Rozpr. XVII, 81. 
Por. Mada. || »Mędaki* = ba- 
ranki Enc. roln. II, 819. || »Mę- 
dak = moszna byka* Pr. fil. V, 792. 

Medal p. Medal. 

Męderały = »tosticuli^ Pr. fil. V, 
792. Por. Mada. 

M ę d 1 i k a c z: » Mędlikac = krętacz* 
Rozpr. XXVI, 383. 

Mędowy: ^Męduwa maść = un- 
guentum ncapolit.* Ciesz. 59. 

Mędral a p. Mądral. 

Mędyga = »gderanie: 'Co po mę- 
dvdze, kiej mędvj?a nie naprawi'* 
Pr. fil. V, 792. ' 

Mędzikać = » zawalać * lidz. 

Męk = przytem, nadto: »Bene 
blęk ! buten blęk, A westrzód 
sztok mięsa męk* (zagadka o na- 
parstku = wewna.trz błyszczy 
i zewnątrz błyszczy, a w środku 
kawał mięsa nadto) Nadm. 143. 

Męka: »Meka* Krak. IV, 294, n^ 
16. »'Mcka Pańska' = msza* 
Cer. Por. Boża męka. 

Mękal = »ten, co męczy naprzy- 
krzaniem się* Bibl. Warsz. LXXX, 



142 



Mękolijś — Mgnąd 



626. >Tv, niękalu!*' = prze- 
zwisko Zb. XI Y, 34. >MękdI = 
przezwisko dziecka płaczliwego 
i nie dajjjcejro się uspokoić* Spr. 
IV. 324. »Mękal = nudziarz* 
lldz. II >Mękala = niedołęga* 
Rozpr. XVII, 45: XX. 430. || 
• Mękal* = przezwisko mieszcza- 
nin«a. łyk Zb. II, 259. »MekaI = 
przezwisko mieszczan Oleśnickich 
i Stopnickich* Pr. fil. IV. 217. 
»Mękal = j)rzezwisko chłopa ze 
wsi łirzeziny* Alen. 1881. IV, 
441. »Męl<al = mieszczanin z Ła- 
gowa. Knrozwęk itd.» Wisła VI, 
725—26. Por.Moskal. Nękał. 

Mękolija p. Melancholja. 

M ę k u r y p. Merkury. 

M ę k a m e n t = kłopoty, niordunek 
lisi. z Lihvy. Por. N ę k a ni e n 1. 

Męt: »M5it = zamieszanie: *Mątu 
narobili na świecie'* Spr. V, 376; 
IV, 306. .Malv = mętv, brudy* 
Krak. IV, 312.' 

Mę lal |). Medal. 

Męlel p. Medal. Motyl. 

Męt elica p. Mol yi ica. 

MętJ ica p. Międlica. 

M ę 1 1 i c z k a p. M i e 1 1 i e z k a. 

Męlłać, >teraźn. mętlę, mętlesz, mę- 
tle = plątać* Pr. fil. V. 792. 
Por. Mytiać. 

Mętny: »Mątnv« (o wodzie) Kon. 
135. 

Mętoj)erz p. Nietoperz 

Mętować p. pod Mętowanie 
przytoczenie ze Zb. II, 33 —34. 

Mętować p. Medytować. 

Mętowanie: >Mówicnio 'Cim cim 
pod la^im, który ksijidz, ten za- 
jąc'*, f)rzy czeni »na kogo wy- 
padnie wyraz 'zając\ ten idzie na 
bok. nazywa się 'mętowanie'. Hóż- 
ni różnie 'męlują'..* (podano da- 
lej inne sposoby) Zb. II, 33 34. 
Wyja.śnionie wyrazu i rzeczy w Wiś- 
le 11, 191—193 oraz w następ- 



nych tomach, w poszukiwaniach 

n^ 3, zwłaszcza II, 359. 
Metra p. Gieometra. 
Mętu w wyrażeniu »Krętu-mętu* 

p. K r ę t u - m ę t u. 
M ę t y n a s j). M e c e n a s. 
Mężacz = »człowiek żonaty* Zb. 

I, 46. »Mężac* Udz. || »Mężak 
= maż, człowiek żonaty* Pr. fil. 
V, 793. 

Mężata = » zamężna*: » Oddają 
młodą niewiastom 'mężatym'* 
Pozn. I, 237. >Napatrzta sie wdo- 
wy i wy tyz męzaci...* (rvra. 'bra- 
ci') Wisła II, 133, no 2: tamże, 
zwr. 20: > Napatrzcież sie panny 
i wy tyz mężatki..* (rym. 'matki'). 

M ę ż c z y s k i i M ę ż c z y ń ski: »Męz- 
cyskie kochanie* Zb. IV, 130. 
»Męzcyiiskie kochanie* Maz. III, 
249. 

Mężczyzna: » Pośli męzcyzn v do 
dwora* Pr. fil. IV, 842.' »Męz- 
cyzna* żeńs.: ^Taka męzcyzna 
jest duża, to trza dla niego spo- 
ro* ib. I, 149. »Sama mescyzna 
idzie* ib. II. 591. 

M ę ż n i e ć == » stawać się brzemien- 
ną* Pr. fil. IV, 276. 

Mężny = lęgi, barczysty, rozrosły 
list. z Litwy. »Mażny = mężny* 
Kuj. II, 283. nO 52. 

Mężów: »Z męzovyo macierzo* Maz. 
III, 273. »MęzowA matka* Rad. 

II, 185. 

M ę ż y ć się == » wychodzić za mąż* 
Pobł. 135. 

Mgl-, Mgł- p. Mdl-, Mdł-. 

xM glisty: >MgHty* Zb. I, 7. 

Mgła: > Migła * Ust . z Li lwy. » Gma < 
Pr. lii. V, 739. Ogończyk W ko- 
libie, 5. 

Mgły = mglisty: » Księżyc w mgłćm 
kole (zaj)owiada) wiatr* Zb. II, 1 96. 

Mgnąć : »Ja piiotrzebuje jino mgnąć 
fiokiem, ha juz mie dzieci słucha- 
ją* Rozpr. VIIL 103. 



Mgnienie — MiSinować 



143 



Mgnienie: »W niignieniii oka« = 
w jednej chwili Pozn. VL 248. 
»W ocenignieniu* L. p. w. Bąbel. 
»W ocymieniu = w tej chwili c 
Święt. 706. » Zaraz będzie, w ocy- 
mieniu !< ib, 326. »W ocyrniniu 
= w okamgnieniu, nalvchmiast« 
Hozpr. XT, 186. Krak. 'lV. 314. 
»\V uócvmieniu« Rozpr. IX, 24; 
Vni, 23Ó. IJdz. »W ocymieniu* 
Sab 138. >W iioccmieniu* Rozpi. 
XXVI, 386. »W oeimieniu. W o- 
czonuiieniu. W oc(z)yminiu« Pr. 
fil. V, 933. »VV ocymieniu* ib. 
813. »VV oczyminiu = w oka 
mgnieniu* Kuj. II. 274. Mgnie- 
nie: ()kamnienie< Krasn. 306. 
|»l'6kamergnienie< Ram. 225. 
• Okamig* Hozpr. XII, 97. Por. 
tf r u g n i e n i e. 

M i a c i e I i c a : » Miaci^lica « = ta- 
niec białoruski Tyszkiewicz Wilja, 
41. »Miecielica« Syrokomla Nie- 
men, 85. O. II »Miecielica = za- 
wieja, kurzawa ;śnieżna« O. Mrong. 
p. w. Sfhneegoslober. 

Miak i na |). Mi ę ki n a. 

MiaJ: »Miał = mieszanina w.szel- 
kiego rodzaju, rumowisko* Rozpr. 
X, 288. »Miał = rzadkie błoto, 
muJ, bardzo męlna woda* PoW. 
47. »Miał a. Mieł* = kreda ko- 
])alna list. z Litwy (z okolicy 
Oran). »Miał = kreda* Petr. 
>Miał = rzecz miałka, mielizna* 
Święt. 703. 

M i a ł c z y ć = » tłuc na miałki pro- 
szek* O. 

Miałki = »pły(ki* Kuj. II, 273. 
• Miałkie ti-zewiki* = płytkie 
Pozn. I, 62. 67. » Talerz bywa 
*miałki' (płytki) a. głęboki* ib. 
96. >Miałki= płytki: 'Miałki rów*. 
•Miałki talerz'* Zb. I, 20. » Miałki 
trzewik* ib. II, 149. » Miałki = 
bardzo drobn\', biały, pvtlowanv: 
'Miałki chleb\ 'Miałka mąka', 
w przeciwieństwie do grubej, ra- 



zowej* Pobł. 47. » Wstawać było 
raniusieńko, mielad było mielu- 
sieńko, Byłby miałki bdrsc* Rad. 
I 225, n« 318. »Chleb miałki* 
Wisła IV, 800. Kętrz. 88. Sto- 
pień wvższy: »Miałkciejszv* Rozpr. 
IX, 142. 

Miałki Im: »Mialki chleba = okru- 
szyny chleba* Hilf. 172. 

M i a ł o t a r* » Myska chl^b wysadza, 
kuótek na ni siada: — Psik, 
kuficie miajooie (autor i>isze *ińa- 
wocie' K.), Nie przeszkadzaj...* 
Rozpr. IX, 193. 

Miana = miana, zamiana: »Mijaj- 
ma sie oba (= mieniajmy się, 
zahandlujmy)... Dalij ón w mija- 
ną* (= zabiera się do 'miany' 
K.) Pozn. VI, 341. 

Miana? »Niemasz, jak słarszymu 
drużbie, bo co koło niego (wołu) 
idzie, tego kawał urznio, na tę 
miana (udziec), co od Boga na- 
dane* Pozn. II, 320. 

Miano: »Miono« HilF. 108. >MiAno 
a. Miono* Rozpr. VIII, 128. »(Myś-. 
li wy) Na psy mówi: — Gońcie, 
Myśliwym: — Sukajcie, A jak co 
znajdziecie. Na miano głos dajcie* 
Maz. II. 129, zwr. 3 (nie ludowa 
K.). »Jako wjim na miano?* = 
na imię Wrześ rękop. » 'Miana 
pańskid' = wyszukane, niezwykłe 
Rozpr. XII, 73. »0n ma mian 
co ni można więcej = każdy go 
przezywa* Cinc. 29, n° 656. 

• Miono* Opól. 3. » Maciek mu 
b\ło na miano* Święt. 357, n® 
27. » Wojtek było jego miano* ib. 
388, nO 37. » Miano* Ram. 104. 

• Dzisia je jego miano* = imie- 
niny List. od J. Rystronia. » Myś- 
liwca cera Karolinka miano mia- 
ła* Rog. n° 59. »Jakież (stoi ja- 
kieś' K.) im (wołkom) miana da- 
my?* ib. n° 493. 

Mianować: » Wiemci ja domeczek, 
Nie śmiem go mianować* Rog. 



144 



Miar — Miara 



n« 276. »0d Opola bita droga. 
Mianuje sie gościniec* ib. n® 538. 
>Ty, salanie, nie stój nade mną... 
bo jii krzcony, mianowany* Zb. 
II, 241, n'* 1 (z modlitwy wie- 
czornej). >Jest chrzcielnica i świś- 
ca; Jak go (Boga, którego ś. Jan 
ma chrzcić) będziewa mianować? 
— A mianujwa go Zbawiciel...* 
ib. IX, 15, n^ 13. » Juzem nie 
mnianował siebie z tygo świata, 
ale pan Bóg mi dopomóg jesce 
zyć« Chełch. I, 224. » Panie, nie 
wiem ich mianować* (nie znam 
ich nazwiska) Świderski Wisła, 
26. »Temu synowi mianowało sie 
Ignaś* Kieł. II, 243. 

Miar: > Wyrażenie: 'sloji na miilr' 
oznacza przeciąg czasu od ś. Łu- 
cji (13 grudnia) aż do Bożego 
narodzenia, w którym z każdego 
dnia wróży się na od|)owiedni 
miesiąc w przyszłym roku. We- 
dług nmiemania ludu, dnie te .<«ą 
jednakowo długie, a więc dnia 
ani nie ubywa, ani nie przyby- 
wa* Spr. IV, 325. 

Miara: »Mniara* Chełch. 1, 212. 
• Niara* Pr. lii. IV, 221. Hozpr. 
XVII, 82 p. w. JIient*jres. || •Mia- 
ra = łokieć, np. płótna* Zb. II, 
249. » Siedem miar płólna* ib. 
IV, 93, n« 17, zwr. 3. »Miara = 
łokieć* Lub. I. 91. Toż List. od 
A. Cinciały; por. S i e d m i o m i a r- 
n y. > Miara = łokieć, 'ryf, np. 
płótna* Spr. IV, 357. »Miara = 
trzy 'krocki': 'Kupiłek 10 n)iar 
sukna'. Powoli te staroświeckie 
njiary wychodzą^ z użycia: Górale 
sami mówią, że 'te (•hłoj)skie mia- 
ry nie majom nijakiej wiary'* 
Spr. V, 376. » 'Miara' odpowiada 
naszym czterem garncom; nią 
zwykli mierzyć zboże* Fed. 7, 
ods. Toż Kai.' 1, 46. || > Odpro- 
wadź me do dom, A odprowjidź 
me w takiej mier/,e, Jakeś mnie 



wziąn od macierze* Kuj. II, 165. 
»Zawiedźze mnie w takiej miar- 
ce, Jakeś mnie wzion pani mat- 
ce. Skąd bym ja wzion taki 
miarki. Jakem cie wzion od pani 
matki!* Fed. 61, n^ 18. || »Mia- 
ry* blp. = pewna choroba: 
• Utracony apetyt i ociężałość... 
'mądrzy' nazywają 'miary' i od- 
czyniają* mierząc nitką chorego 
(oi)is szczegółowy) Pozn. VII, 154. 
Por. tamże str. 265: > Dziewucha 
miarę zgubihi... trzeba ją mierzyć*. 
» 'Miarę zgubić' = popaść w upor- 
czywa, chorobę... Chora ma na- 
dzieję wyzdrowienia, czyli 'znale- 
zienia miary** ib. 155. n** 19. 
II » Miara* podczas branki: »Proś, 
dziewcyno. Boga I święty Bńrbń- 
rv, Żebv ja nie posed Do miasta 
do mian-* Zb. XIV, 233, n« 47. 
II »Bez miary*: »Na 'frćbrę' za 

10 irroszy araku 'bez miary' (nie 
mierząc), do tego cukru.,.* Wisła 
VIII, 355, n*' n. II »'Co miara, 
to wiara', albo 'co ocy widzom, 
tego sercu nie zal' mów^ią, od- 
mierzając przy kupnie i-zecz sprze- 
daną* Spr. V, 376. II »Miarka« 
= cztery jrarnce Kam. 28. » Miar- 
ka* = dwa garnce Kłosy XIX, 
332. II » Miarka = naczynie do 
mierzenia zboża* Spr. IV, 379. 
>Mniarka = miara, którą mły- 
narz za mielenie bierze mąkę dla 
siebie* ib. V, 114. >Miarka = 
1, miarka (miara) 2, naczynie* 
Ilam. 104. II » Miarki* Im. = 
gatunek grzybów Lud. I, 206. || 
»Oczy, jak miarki* Krak. IV, 46. 

11 » Miareczka*: »Z saflickiem po- 
myje, z miare«-ką otręby* Kozł. 
164, no 17. »Miarecka = (żar- 
tobl.) kieliszek* Spr. IV, 325. 
II »Mierzyca a. Wierteł* Ust. z Ja- 
worza. łMieraycka* = jeden ze 
sprzętów domowych Hoff, 71. || 
»Miarczyca*: »Miarcz^ca = mia- 



Miarczyć — Miastowy 



145 



ra (bez slale określonej objętości)* 
Ram. 104. >Miarczyczka = mia- 
reczka, kwaterka* ib. || »Miareu- 
ka«: >We dwoi-ze niiareiika uści- 
wa« Kam. 127. »Przeda nasienia 
miareńka za trojaka* ib. 131. 
II »Mira« = mierzenie dojności 
owiec u Górali Encykl. roln. II, 
819. »Mira = miara: *Idę na 
mirę*. W ośm lub dziesięć dni 
po wyjściu owiec na halę bywa 
'mira': właściciel owiec ma ka- 
wałek drewienka, k torem udojone 
mleko mierzy; jediiij część dre- 
wienka zabiera, drugą zostawia 
na j^załasie. jako miarę, wedhig 
której syr odbiera* Wrześ. 13. 

• Mira: Po trzech a. pięciu dniach 
po wyjściu owiec na halę, baca 
wzywa pojedynczych gazdów, właś- 
cicieli owiec, 'na mirę*; schodzą 
się, każdy swoje owce doi, a ba- 
ca 'zamirkiem zmiruje' (mierzy) 
każdemu osobno południowy udój; 
jeden 'zamierek' (= patyk z aa- 
karbowaną miarą) chowa u siebie, 
a drutri gazda zabiera ze sobą 
do domu. 'Mira' stanowi podsta- 
wę, na za-adzie której nastąpi 
później obrachunek z bacą łj. 
'wyważenie syi*a'« Spr. V, 377. 

• Gazdowie przybywają do szała- 
sów na 'niir'« (następuje opis) 
Zej^z. 12. 

Miarczyć p. Miarkować. M i a u- 
c z e ć. 

M i a r k o w a ć = » uważać, pojmo- 
wać* Kozpr. V1IL 174. •Miar- 
kować = zauważyć* ib. IX, 209. 

• Mniarkuwać :=: uważać, myśleć: 
'Jji umiarkuje, co wam sie moje 
granie nie uda'« Spr. V, 114. 

• Miarkować = domyślać się cze- 
go, namyślać się nad czem, po- 
równywać- • Osip. •Chłopi se miar- 
kowali (= uważali) tę robotę za 
darmochę* Kam. 53. » Szewc zro- 
bił znak na okiennicy... a rozbój- 

Sł..wink T. III 



nik... miarkował .sobie (ten) znak« 
(zapamiętał, zanotował; Krak. IV, 
86. •Ślachcic zaprosił gości, chtó- 
rych miarkował* (= których wię- 
cej poważał) Pozn. VI, 190. •Nie 
wszystkich sadzają za stołem, tyl- 
ko tych, kogo miarkujom', np. 
przybyłych z innej wsi, lub też 
*kogo barzy uwiiżajom** Wisła VIII, 
494. II »Miarcyć = uważać x 
Rozpr. XX, 430. »Miarcys ty być 
wielgą penia, Twoja miilka nie 
była nią, Tojcaś zbója mi<ijta« 
Z'b. XIV, 227, n" 16. 

Miarkowny = •ostrożny, miarku- 
jący się* Wrześ. 13. »Miarkowny 
^ rozważny, ostrożny, Spr. V, 
376. 

Miarkunek = •awaga. zastano- 
wienie się« Pr. fil. V, 793. 

M i a r n y p. Marny. 

Miasto: » W jednem mnieście* 
Chełch. I, 34. II »Miasto= No- 
wy Targ« Sab. 132. || »Miaslko 
= zdrobnienie od 'miasto** Pr. 
fil. V, 793. » Miastko. = toż 
Ram. 102. || •Miasteńko«: •Dni- 
żebeńka Zajeżdża do miasteńka« 
Lub. L 156 II »Mieścisko«: •Óna 
była w innem kasikta mieścisko* 
Cisz, I, 50. »Mieścisku5* Rozpr. 
IX, 177. II » Mieścina = miejs- 
ce: 'Nie nalaz nigdzie spokojnej 
mieściny' = spokojnego przytuł- 
ku, kąta* Pr. fil. IV, 842. ' • 

Miast i Miasto = >zamiast« Mil. 
» Miast a. Miasto = zamiast : 
'Miasto zboża i>lewy'* Osip. »Do- 
słałci koniczka... ^Miasto żony* 
Rog. n^ 6. II ^Mniast*: •Pędztł 
w stronę Kartuz, mniast do Ko- 
żfczkowa« Derd. 9. • Straszydło 
mniało na łbie wierteł mniast 
ka[)uz}^« ib. 29. 

Miastowy = miejski Ust. z Gali- 
cji i Litwy. Petr. Wrześ. 1 3. 
Krak. II, 178: IV. 326 p. w. 
Wsiowy. Kłosy V, 9: XVII, 167, 
10 



146 



Miauczeć — Michałowska 



»Mniastowy = miejski: *Mnia- 
stowa panna zrobiła sie z ni'« 
Spr. IV, 114. 

Miauczeć i pochodne: »Miawczec« 
Hilf. 172. »Miawceć, Mirijcćć, 
Mrajcćć, Mrawceć = miauczeć 
(o kocie); 'jagnię tyz mrajcy*« 
Spr. V, 376. »Miaw(*zec, Miaw- 
kac. Miawknąc« Ram. 102. »Miaj- 
cećc Kozpr. X, 288. Wi.4a II, 27. 
»Miarczyć, Miączyć* Pr. fil. IV, 
217. »Kot miauczy* Kuj. I, 131. 
»iliączóć = miauczeć jak kot« 
Zb. I, 20. ^Miączeć, Miąozeć* 
Rozpr. IX, 127. »Miarczeć, Mrau- 
ozeć« Rozpr. XVII, 81. »Mraj- 
cać« ib. III, 372. »Mraucćć« Pr. 
fil. V, 797. ^M^auczyć = miau- 
czeć* Pr. fil. IV, 219.'>Kot mram- 
czy* Wisła VIII. 714. || MMiauk 
= głos samicy żbika, wyrażają- 
cy chuć* Pr. ni. V, 793. || »Mią- 
czenie* Pozn. VII (nie wiem stro- 
ny K.). II »Psik, kocie miawo- 
cie!* (? K.) Rozpr. IX, 193. Por. 
M i a ł o t a. 1 1 » Mrau, mrau I « : 
»Jak go (kowala) płakali? — 
Mrau mrau!« Zb. XIV, 64. i^or. 
M i ą czka. 

Miawka: > Dawniej (owszem i dzi- 
siaj K.) zwano na Ijkrainie 'Miaw- 
kami' dusze dzieci, zmarłych bez 
chrztu...* Wójcicki w Kł(Ksach I, 
50 — 51 (z Izopolskiego, w Ru- 
.sałce Grozy 1839, ł. II). Siemień- 
ski w I*o(laniach i lejrendach, n° 
128, |>odaje o|)is 'Miawek* z po- 
dania ustnego. »Miawki z nieba, 
czy z chmur zsł(»pują na ziemię 
w purze, kiedy zboże kłos wysy- 
puje i mii^dzy niem przybywają* 
Zb. III, 89, n° 2. »Mauki^ opi- 
.^ane obszernie w Zb. IV, 3 — 6; 
lam na sir. 5 'n)awki'. || »Naw- 
ki = boginie leśiu^ (od Czarno- 
liorvj Wisła VIII, 360. Por. Ala j- 
ka.^ 



Miazda p. Miazdra. 

Miazdra = »1, błonka 2, we- 
wnętrzna strona skóry wygarbo- 
wanej* O. > Miazdra = cera: 
'Chto zdrowy, ma zdrową miaz- 
drę* Pobł. 47. Ram. 102. Pr. fil. 
III. 421. » Zdzierają (z bzu) 'miaz- 
drę\ czy 'miazdę' = miazgę, 
oskoła, zgęszczona pod korą, two- 
rząca błonkę cieniuchną, wilgot- 
ną* Lub. II, 159. no 4. || .Miz- 
dra = naskórek, łii.szczący się 
po odrze: 'Mizdra z niego scho- 
dzi'* Pr. fil. V, 794. II »Mięzdra 
= naskórek* Spr. IV, 307. 
»Mięzdra, często Mi yzd ra = naj- 
głębsza część naskórka* ib. V, 377. 
Rozpr. XVII, 11. Por. Miazga. 

Miazga: »Mi&zga a. Miazga == os- 
koła* Hilf. 172. »Miazga = sok 
drzewny* Mil. || »Mlazga* Rozpr. 
XII, 38. Por. Miazdra. 

Miączka = » narzekająca wciąż 
kobieta* Zb. I, 20. 

M i ą c z y ć p. Miauczeć. 

Miądl- p. Międl-. 

Michał: Rog. "u** 402. Kolb. 170. 
Zb. II, 41. > Święty Michał za- 
trąbi* Rog. n° 480. »Micłiał* 
Zb. I, 99: IV, 88. vŚwiętv Mi- 
cha do szkół wvpvcha« Kai. I, 
101. Por. Mich'ał'ek. Miś. 

Miciiałek: >Michałk = zły duch, 
czart. Czarownice zadawają lu- 
dziom 'michałka* w pokarmach, 
naj)ojach: 'Nie jćdz tego jabłka, 
w nim je micl?ałk'« Pobł. 48. 
»i\an Michał* = toż znaczenie 
ib. 137. II . Michałki* = łyki, 
hausty: »Alałe n)ichałki czynić = 
nie bardzo łvkać [)ijąc; wolno 
pić* Krak. IV; 279, n^ 908. 910. 
>Na chudej szyi w.szystkie przez 
krtań możesz policzyć michtiłki* 
ib. no 917. 

M i c z a ł a p. K o n o w a ł. 

Michałowska (ziemia) : 



»n pols- 



Alichniacy — Miech 



147 



kich mieszkańców ziemi lej do- 
chowują się dolad formy: 'Na 
Michałowsce\ 2 f)p. 'Michałows- 
ki'* F. Ks. Malinowski Grama- 
tyka, 431. 

Michniacy: »Z Michniacój hale« 
Zojsz. 138. n^ 59. >Michniaca 
hala* ib. n^ 60. 

M i c h r ó w : » W Mich rowie « Kolb. 
899, no 298. 

M i c i o 1 n i c a j). N i c i e n i c a. 

M i c z m e m p. Niema. 

Mić |». Nić. 

M ider- |>. M i zer-. 

M i d o r a k , » M i d e r a c z e k = szorc 
(wydrukowano błędnie 'szora' K.), 
spódnik ze skóry* Zb. I, 27. || 
»Minderaczek* : >Miałaci ja min- 
deraczek nieobrabiony* Zb. VIII, 
104^, n^ 198. Tamże: »Minde- 
raczku, do taneczka; W minde- 
raczku spać da i spać; Nić n)idł 
mi się minderaczek O wnet po- 
trzaskać, da dana!* || >Miderak« 
= kożuch kobiet zamożnych Pozn. 
II, 41, 162. »\V midoracku do 
kościoła, W midoracku .spać. Jak- 
że mi sie midoracek Nie ma 
polarjrać?* Zb. IV, 236, n^ 168. 
W odsyłaczu tamże: » Suknia fu- 
trem po(il)iia«. »A ja sobie w mi- 
deraczku, jako szoHy.^ka; Na mi- 
deraczku organki draja* Pozn. II, 
107, n^ 32. »Ja mam przecie 
miderarzek i brzuszlaczek... gdvby 
sołty>ka* ib. IV, 19, n^ 37*. \\ 
W przyśpiewic: >Minderak min 
dzik dzik, minderak fik tak...* 
Łęcz. 1 54. 

M idor- p. M ider-. 

M i d r y g a: > Tańcowali rzemieśnicy... 
Świdryga i Midryga* Lub. II, 58, . 
n° 177. 

Miech = > worek; Mieszek = wo- 
reczek, tłomoczek* Zb. I, 20: IV, 
187. Ililf. 126. 130. 136. Hoff, 
41. 71. »Miech, Mięsek = tak 
nazywają niekiedy wór, woreczek* 



Pr. fil. IV, 842. Osip. Kam. 102. 
Tyg. ilustr. ser. 2, n® 110. Kuj. 

I, 191. 257. 326; II, 44, 231. 
273. Krak. IV, 199. Pozn. I, 194; 

II, 61. 67. »Óna idzie śmierć; 
Jesi masz stary miech, do niego 
niieśmieć... — A ja miecha ni 
mam, starą cyche mam, do ni cie 
schowam* Zb. IX, 258, n« 308. 
> Wiatr ma pomocników, którzy 
dmą w miechy. Miecłiów tych 
jest siedm...- Żb. XI. 3, n^ 12. 
>Miecłiy (wory) ze 'skarupami* 
Pozn. III, 178. » Miech mąki* ib. 
IV, 302. »Dajc ci ten miecli. Jak 
wyjdziesz na górę, to powićdz: 
'Alieszku mój, odwiąż się I'* ib. 
VI, 26. 29. »(':ma, jak w miechu* 
Cinc. 7, n® 69. »Nie obstoi sie 
szydło w miechu* ib. 25, n^ 554. 
»Ful miech shw* Nadm. 153. 
»To jest miech beze dna* Wisła 
VIII. 794, nO 1289. .Każ śpich- 
lerz otworzyć i miechy nasporzyć.. 
Pszenicy dwa miechy* Rog. n® 
•HO. Toż Pozn. I, 118. .Trzy 
miechy groriiu* Aten. 1877, I, 
376. .Będziemy mieli zająca tu- 
czonego, miechem zabitego* Pozn. 
II, 284. >Na pułkoszki na mnie- 
i'hf go wsadzili* Derd. 17. || 

• Aliectiur = woreczek skórzany 
tytoniu* S]>r. V, 376. »iliechur 
= pęclierz, w którym zwykle gó- 
rale lyluń noszą* Hozpr. X, 288. 
256. .Miechur = pęcherz mo- 
czowy* Wrześ. 13. || >Mieszek«: 
> Mięsek = woreczek na pienią- 
dze* Pleszcz. 37. S[)r. IV, 358. 

• Dzieci... pro.szą, żeby im co dać 
do mieszka (torby)* Pozn. I, 119. 
»Pan młody musi swachnom rzu- 
cić pieniądze 'z mięskiem' (wo- 
reczkiem)' Zb. VIII, 280. .Mieszk 
= worek* Ililf. 172. Ram. 103; 
»Przaciel ka[).^a, mieszek brat* 
Wisła II, 310, no 1096. Toż Cinc. 
19, n^ 385. .Trzeba dycki dzier- 

10* 



148 



Miechcić się — Mieć 



żeć mieszek w jjarści (= są cią- 
{rłe wydatki)* Cinc. 37, n® 842. 

• Mieszek pliw* Kuj. II, 57. »Mam 
trzewiczki w mieszku* Maz. V, 
274", n<> 291. .Mięsek = wore- 
czek: 'Nie dołożysz pyskiem, to 
dołożysz mióskiein'* Spr. V, 377. 
II »Mieszvsko«: »(Pośfiele się) 
'mieszysko' = miech, worek « Lip. 
187 (wvdrukowano 'mieszyszko' 
K.V 

Miechcić się := mij?olać: » Pano- 
casek po izbedce depcóm, A kne- 
fliki jeno sie tak miechcą« (zap. 
miechcóm* K.) Aten. VI, 627. 
II »Miechtać się = błyszczeć: 
'Będzie nam się miechlać Pude- 
łeczko z wieńcem'* Zb. X, 233, 
n® 20. > Pokoje takie, ze az sie 
miechta* Cisz. I, 118. 

M i e c h t a ć się p. Miechcić się. 

M i e c h o c i n : » M ieehockji wieża « 
Wisła IX. 241. 

M i e c lj o w a ć : » 'M iehuje do browa- 
ru' = dmie w samowar* Rozpr. 
X, 181. 

Miechowina = » worowina, płó- 
tno jcrubo* Zb. I. 71. 

Miechów: Wójc. I 118. Święt. 
169. 

Miecie ^ > 1 , celować, wyniierzać 
co przeciw i*zemu 2, czyhać na 
co* (). 

M i e c i e I i c a \). M i a <• i e I i c a. 

M i e c k a p. N i e c k a. 

M i e c k a ć = » 'dłamsić**, jjnieść * 
Zb. 1, 71. 

Miecz: »Mnioc* Chełch. I, 134-. 

* Miecze = szczeble u wozu* 
Kuj. 11, 273: I, 84. .11 drabiny 
są 'mie<*e' drewniane; jeden jest 
w środku drążków. druj»i w za- 
dzie i w przodzio. a w śiodku 
tych 'mieców' wbija się 'scyble' 
iirewniane« Zb. VIII, 260. »Mio<ze 
= .szerokie >zczebh» w drabinie* 
Spr. IV, 31)0. »Mioc = płaski 
szeroki szczebel u drabiny wozo- 



wej* Pr. fil. IV, 842. II .Miecze 
= podpory górne ukośne u drzwi, 
bram, okien, u słupów i wogóle 
wzmocnienia skośne (w trójkąt) 
przy słn[)ach dawane* Krak. IV, 
312. .Miece = szpony w wie- 
rzejacli, w drabinie* Pleszcz. 37. 
.Miecze są na 'wrótni' (slodoło- 
wej) przytwierdzone od szpongi 
do bieguna i tworzą przeciwpro- 
stokątnie* Dyg. .'Miecze' wiatą 
i utwierdzają płatwy (w stodole)* 
Krak. I, 157. -> Podpórki, czyli 
'miecze', a. 'zastrzały'*, wiążące 
słupy dachowe Pozn. I, 88. || 
.Miecz = pop rzecznik u brony, 
spajający 'bidła'* Pobł. 48. >Do 
'sprzęgacza' (u brony) przybite są 
dwa drążki drewniane na poprzek: 
'mieczyki'* Lub. I, 83. » Miecz 
= wierzchnia poprzeczna belecz- 
ka u brony, spajająca 'bidła\ tj. 
belki dolne, w których osadzone 
są gwoździe* Ram. 102. || .Mie- 
cze = (u wiatraka) dębowe de- 
seczki, szerokości dłoni, })rosto- 
padłe, utwierdzone w szmigach* 
Spr. IV, 365. II tMiecz* = wiel- 
ki nóż, którym się zacina 'koro- 
waj' .Maz. Iii, 199. II .Miecz ru- 
chomy na przedzie 'skrzynki' do 
rznięcia sieczki (opis)* Święt. 15. 
n° 21. II »'Miecze' = dwa szwy 
u spodu spencerka* Pozn. II, 162. 
II .Do 'cierlicy' przykołkowany 
jest 'miecz' z dwoma oslrzami* 
Lub. I, 86. 
Mieć: Formy: .Teraźn. mam, masz. 
ma: mama, mata: mąrnf, mace, 
mają. Przeszł. miilł, mia, miało: 
mieli, nnał^. Rozkaż, mij: tnij ma. 
mijla: mijm^, mijce. Bezokol. n)iec« 
Cen. 02 -;Vk Ram. 102. >Mia- 
ją« = mają llilł", 135 (V K.) 
.Miim* C.hełch. I, 20. »Mawa* 
Wisła VI, 199. 312. .Mata* 
Chełch. I. -16. ».Mia« = miała 
Hill. 89. .iliew* = miał Hilf. 



Mieć 



149 



114. »Alnia^ Chełch. I, 20. 21. 
22. 52. 70. »Miawjeni« = mia- 
łem Zb. I, 60. »Mniałem« Wisła 

V, 553. .Mnieli* Chełch. I, 20. 
.(My) miali* Maz. V, 242, n^ 
221. »Maćc = mieć Zb. I, 58. 
»Zebym umieli* = żebyśmy mieli 
Chełch. I, 193. || . Znaczenia: 
»Pan Jezus miał swoje na myśli « 
= miał <woja myśl Malusiak Kw. 
18. » Mieli SC lo w duchu (my- 
śleli sobie), zo...« Święt. 360. 
>'Miałćm właśnie w pomyśleniu' 
= myślałem* Krak. IV, 301, n<> 
75. II »Mieć prawdę* = mieć 
.słuszność: »ma<z prawdę I* Zb. 
II, 168, no 16 Zmor. 97. •Praw- 
dę macie!* Pozn. VI, 286. »Pa- 
nienka miała prawdę* Tyj?, ilustr. 
1, X, 455. >Ma prawdę* = praw- 
dę mówi Kuj. II, 278 p. w. Wo- 
la. »'Pi-awdęśrio mieli', 'mieliście 
sprawiedliwo.ść' = macie słusz- 
ność* ib. » Prawie mieć* = mieć 
słuszność: »Tak powiadają i pra- 
wie łez mają, kio nie skoro (cho- 
dzi, sam sobie szkodzi* Aten. 

VI, 643. » Mieć słusznie* = mieć 
słuszność: »0n se mvśli: słusznie 
ona ma* Krak. III, 62, n« 126. 
> Miała łro<*hc słu>znie« S. Mysz- 
kowski O stra< bach, 20. || .Mieć 
dobrze ' = być, znajdować się 
w pomyślności: »Miałeś przy tćm 
kościółku dobrze, że jrdzie ci le- 
pij być ni może, a przecie od- 
sz«'deś^ Kuj. 1, 156. »Na biesa- 
dze nicbt tak dobrze nie mii, jak 
koj drużba* Derd. 82. » Dziecko 
ma łam le[>iej, jak łu« Nadm. 72. 
• (Kukułka mawiała). Ze nie łak 
mieć bodę u świekry mojej. Ja- 
kom miewała u maiki swojej* 
Wójc. II, 57. >Moji bracia mają 
łak dobrze w domu u rodziców* 
Pozn. VI, 171. »Ni ma lak łak 
dobrze* = nio łak dobrze mu 
sio powodzi Isł. z Jaworza. || 



>Mieć* z domyślnem 'powód': 
>P.sy szczekają. — WN^jrzyj, Ala- 
ryś, co tam mają?* Kuj. II, 34, 
no 166, zwr. 6. Kolb. 227, n® 
22 e. »Cóż tam mają?* Wójc. I, 
53. Kozł. 35. »Pltali uczniowie, 
co tobt miało?* (= coby to zna- 
czyło) Hilf. 112. II »Mieć* (o ja- 
jach) = znosić, nieść: > Jeśli nie- 
bo jest jrwiaździsle, to kury dużo 
będą miah^ jaj* Krak. I, 195, 
n® 12 »Kury będą piały, a jaj 
nie będą miały* ib. 282 n^ 4. 
Patrz dalej pod 'Mieć się'. || »Mieć 
grzech* = zgrze.-zyć: »Nie otwo- 
rzę, Bobycb grzech miała* Rog. 
no 291. II »Mieć <trach* = lę- 
kać się: »Taki mia4 strach, żeby 
ten smok nie ożył* Kuj. L 115, 
n° 1. » Zaszła noc, ale ma strach 
dofem nocować* Pozn. VI, 15. 
>Ja mam z ciebie strachu, jak 
z uwarzonego raka* ( inc. 16, n® 
305. » Dzieci, nie miejcie wy stra- 
chu I* Kętrz. 86. || »Mieć pietra* 
= lękać się: > Matka miała pie- 
tra* = bała się Wisła VIII, 255. 
»Mieć boja', 'pielra\ 'pietnisiń- 
skiego* ^ lękać się* ib. IV, 843. 
»Mieć pietra = obawiać się* 
l.dz. II >Mieć wolność = być 
wolno: 'Mam wolność' = jest mi 
wolno* Fod. 419. II »Mieć za co 
= poczytywać, uważać: »(Cliło- 
|)iec) togo pana, co go wyiiucył, 
nnał łak za co. jak swoigo iioj- 
ca* Zb. VII, 43, n» 105. >Mieć 
za co = szanować: 'Oni sie ta 
w chałupie wsysika majom za co' 
= szanują się wzajenmie* Spr. 
IV. 307: V, 376. ||"»Mioć znać* 
(tylko w teraźniejszości) = przy- 
[K)minać <obie, żo się zna, ocha- 
|)iać się: >W losie... Pasie dzie- 
weczka kaczyce. — Mam ja cie, 
dzieu>zko, ni:im cie znać, Obie- 
cała n)i cie mama dać* Rozpr. 
XIL S2, n'> 9. Toż Kiol. II. 90, 



160 



Mieć 



n® 293. 'Kunduleiika... puściła 
dzieciątko po wodzie'; młynarczyk 
je chwyta i mówi: »Uoj dzioie... 
mam cie znać, A ta bidna Kun- 
duleiika twoja mad« Zb. XV, 179, 
n® 8. W takimże wypadku mły- 
narczyk mówi: »Małe dzieciątko, 
mam cię znad, Grzecna wójtówna 
twoja twoja mać« Kozł. 44. || 
»*Mieć' a. 'nie mieć rad' = lu- 
bić, nie lubić, chcieć, nie chcieć 
Ust. z Jaworza. *3A.hf to rad ni 
miiil = nie chciałbym tego« (że- 
by mi skórę zdarto) Hilf. 104, n® 
7. » Żaden się mnie (może 'nie'? 
K.) pyta, Jeźli go mam rada« 
Rog. n° 99. » Wiele my nie żą- 
damy, Choć radzi więcćj mamy* 
ib. n® 426. > Bogatej (żony) nie 
chcę, bo ma rada gości* Łys. 35, 
no 25. Toż Lip. 176. || '»Mieć 
kogoś w dn[)ie« = za nic, za 
hetkę pętelkę: Gajowy mówi do 
zbójców: >F*anowie, coście za je- 
dni !« a na to ci odpowiadają: 
»Nam w.szystko wolno, ciebie ma- 
my w dupie... « Kr.ik. IV, 109. 
II »Mieć do .siebie* = mieć z so- 
bą, przy sobie: » Kołtun jest 'dzie- 
wiaciórny', to znaczy, że ma 'jak- 
by dziewiiić chorób do siebie' < 
Zi). VIII, 297. II .Mieć w oczach* 
= przed oczyma, na oczach: 
>0 króhi gadają,^ chociaż go nie 
znają: O mniol)y nie mioM, Co 
mnie w ocach maja* Krak. II, 
450, nO 728. Toż Klei. III, 127. 
n® 423. II ».\lieć z kimś do ro- 
boty* = mieć stosunek: »Je(l<'»n 
król miał ciióś ze swojom sio- 
strom do roboty* Zh. VI L 9, n° 
70. II ».\heć wolę*: »Zamiast 
'jeślibyście chcieli*, mówią 'Gdy- 
hyśt-ic mieli wola'* Kuj. II. 278 
p. w. Wohi. II >.Mier dość*: >nę- 
dzie^/ri ty riiiała ^wej spowiedzi 
(iości, .lak ri jeno pójdą z twt^j 
g!owi<zki kości* Kog. u" 117. 



• Posła na wsiny sprasać rodziny; 
Juz ij naprosiła. Juz ij ma do- 
syć* Kozł. 215, ods. »Anim ja 
co zyskał, Snim ja sie wyspał, 
Tyło mam dość n& lem. Co sie 
z nio n^ściskał* Kętrz. 61, n^ 
24. »Kędy sie obrócę, wsędy cie 
dość mam* Zb. XII, 155, n° 
510. »Jak mu njisypał pełne 
capke, pylą sie go: - A bedzies 
mniał dość? — O, bede mniał!* 
Chełch. II, 109. *A żebym miał 
psa, tobym bfł tyla owiec wy- 
gnał, cobyśta w.szyscy mieli za- 
dosyć* Pozn. VI, 296. >\Vzion 
i pcha (siiigi), az upcłuił dwa- 
dzieścia siagów. — Ct)Z bedzies 
mij'ijt tyla?... No, tera mas juz 
dość* Zb. XI, 27. II .Mieć* = 
być powinnym, debere: > Te raz .się 
ty, Kasinko, Masz wrócić do do- 
mul* Rog. n° 142. »(Fmitian dja- 
błu za wyratowanie z błota) zapi- 
sać miilł jenui o człm nie wiedz&ł 
dóma* Hilf. 134, n^ 39. .Mas 
mi sie nalenmiast wynosić z tego 
dwora!* Swęt. 426. Wielu lego 
rodzaju przykładów tułaj nie |)0- 
daję, gdyż zwroty podobne uży- 
wają się i w języku literackim. || 
• Mieć* występuje w roli czasow- 
nika pomocniczego, jak 'haben' 
w języku niemieckim: >Słowińcy 
(kaszubscy) mówią: 'jji mam za- 
bf(o' = zapomniałem (ich habe 
verge^sen): on ma uczynione' :^ 
uczynił (er hat es gelhan): 'on 
"miiil zapisane' = zapisał I er lialte 
aufgeschrieben) itp. c Hilf. ,S9. 
»MiAł syna zapi.sjine = zapisał 
syna* ib. 134, n° 39. || Nastę- 
[)iiją zwroty niezwykłe z cza-^ow- 
nikiem 'mieć': >Czyś ty, Ja-^iu, 
słychać uiiał, Hy umarły gadat* 
miar?< Kolb. 187, n" 14 aa, I)u- 
.sza jK) śmierci mówi do anioła: 
»Ni ja oj(ra, matki mam mieć. 
Snuilna, nie wiem, kaj się podzleć 



Mieć 



151 



Zb. IV, 90, no 11. .Pockajcie, 
panowie, bede ja was skarżyć, 
Na coście wy mieli do ogródka 
włazić « Zb. 'xii, 158, no 545. 
II »*Co ma być'? = przeczenie: 
'Cy jest dom a pan Kotoski ? — 
Co ma być?' = niema go< Fed. 
419, n^ 20. Patrz WN^żej (I, 255) 
Co mieć. || »'Mieć pod capką' 
pod capką' = być pijanym, upić 
się« Pr. fil. V, 79;i. || /'Mieć na 
bieliźnic' = menstruare* Pr. fil. 
V, 793. Toż Ust. z innych oko- 
lic. II » 'Miejcie dobrą noc I' = 
dobranoc I < lldz. || >Mieć radość, 
smutek* : >Król ...mijU radoś i smu- 
tek. Hadoś mit'ił lii tego, ize Ma- 
ciek juz zabinł stracha ...smutek 
la lego, Z(\..« Święt. 3iiO. || »Mieć 
się« :=: gnieździć si(,% przebywać: 
»W tvch krzakacli ma się sło- 
wik* Krak. IV, 301, n^ 76. »Kras. 
nowronka ...ma się (tj. gnieździ 
się) w drzewie po dziurach* Wis- 
sła I, 100. Zapewne tu należy: 
»'Nie miej ty sie po śliwkach, 
bo ty marca zajedź' = do wie- 
czora nie skończysz*, tak mówią 
próżniakowi, któremu nie sporo 
idzie robola ib. 149. >VV koń- 
skim |bie miajy sie ptaki* Cisz. 
1, 360. n^' 431. Toż IJdz. .'Pta- 
ki się mają w naszym ogrodzie' 
= gnieżdżą się, chowają się* Zb. 
i, 40. »Ptak sie ma = gnieździ 
się się* Rozpr. XXVI, 383. .Tam 
>ie miaj orzejt* Ci^z. 1, 155. »Na 
górze sie miały gryfy* ib. 158. 
»Tam Sie nnajy .^^okojty* ib. 248. 
II >Mieć się do rodzenia*: »Nie 
miałam lego bolenia, Kiejm się 
miała do rodzenia. Jakom tera 
boleśi- miała «* Zb. IV, «3, zwr. 
4. II >'iVIieć się na jedno' = na 
jedno wyciiodzić: Niechże cliłopi 
robią pańszczyznę za las, kiedy 
nie za pola, »coby na jedno się 
miało, jak go nie kijem, to go 



pałką* Kam. 23. || >Mieć się 
do życia* = odżyć, wrócić do 
sił: Kiej bfł dobrze ju najadły, 
nmiał sę chłop do życa* Derd. 
79. II »'Mieć się kole czegoś' =:i 
zanosić się na coś v;zględem...: 
»Nic panu nie wiado było, co 
się na wsi kiela niego miało* 
Kam. 134. || »'Mieć się na dzień' 
= świtać: » Dobrze już się ma 
na dzień* Fed. 96. || »'Mieć się 
głodno' itp. : » Chłopiec rybaka 
odpowiedział, że się ma głodno, 
chłodno i do domu daleko* Bal. 
156. II »Mieć się ku...: »Zadćn 
sie nie mii (= nie zabiera się) 
ku zapłacie* Cisz. I, 261. »'Mieć 
się ku komu* = zalecać się ko- 
nni, do kogo« IJdz. II »Mieć się*, 
domyśla się 'zdrowo' = żegnać: 

• Teraz se miej i zyj se z tych 
pieniędzy* Ci.sz. I, 290. || »'Ma 
się wie' = ma się wiedzieć, ro- 
zumie .się list. z różnycii okolic. 
II »Mieć* z przeczeniem: Formy: 
»Ni mieć, Ni miim, Ni miftł: 'Ni 
mia' baba chłopótó, kupiła so 
prosa*. 'Pro.slll ninie, jibf ni miftł 
wici do karczm f chódzic* Ram. 
128. »Ni mam* Bi^k. 22. >Nie 
miim* Rozpr. IX, 162. » Negacja 
przed 'ma.m' i 'mogę' wymawia 
się zwykle 'ni'* Derd. J. 37, ods. 
2. »Ni'miał* Zb. VII, 28, n^ 79. 

• Miim. mas, ma, mam^, macie. 
'Niemas', 'niema' w znaczeniu 'es 
giebl ni<ht' mają a otwarte: 'nie- 
mas cłowieka', '^H {= in) ich nie- 
ma'* (tylko w wynizie osUitnim e 
jest pochylone; może pomyłka dru- 
ku? K.) Opól. 14 i ods. »Xi nmiał^ 
Chełch. I. 61. >Ni miim* ib. 64. 
>Ni miała* Kozł. Por. Pr. 111. I, 
191 — 92. >Niemasz* = niema 
Rog. n** 2 U. » Wody nimasz* Kuj. 
1, 175. II Znaczenia: »'Xi(''ma' 
częstu wystę[)uje w takich np. 
zwrotach : 'On nima piękny'. 'To 



152 



Mieć 



ni ma dobre'. 'On nima mularz'* 
Rozpr. XII, 71. »Ni mas, Ni mam 
niema, nie mam* Kęirz. 88. »Ni 
mieli* Zb. Vn, 78. »Ni mam* 
Zb. XII, 122. »'SYr nió ma tak 
dobre* = nic je-^t tak dobry* 
list. z Jaworza. »'ro mi(g\so nima 
tłósto* = nie jest tłuste Ust. 
ze Szląska Cieszyńskiego. »Nima 
mi zimna* = nic jest mi zimno 
Hoff. 39. »'W zile (= zacz) nió 
nia nikogo' = za nic nie ma, 
l(?kceważy każdego* Zb. II, 238. 
» Trzeba było (papieżowi) stacyj, 
a ni miał ik kió namalować* 
(= nie było. ktoby...) Zb. V, 
260, no 61. >Niema mi kio dać* 
= niema kogo, eoby n)i dał 
Święl. 398. || »Nie mieć* = nie 
być [)OwinnYm (non debere), za- 
bronione sobie mieć (używane 
i w języku powszochnym): »Pani 
zakrzyknęła, że ni ma strzelać, 
bo ij moża zabije* Pozn. VI, 225. 
II W dal.^zem rozwinięciu 'niema' 
z 2 pp. mogłoby się znaleźć twier- 
dzące 'ma' obok przeczącego 'nie- 
ma': »I*an |)rzylala do stajni, cie- 
kawy wiedzieć, cy tyz tygu ogiera 
ma w stajni, cy nie?* Ponieważ 
jeden tylko pi-zykład taki napo- 
tkałem, nie jestem więc powny, 
czy 'ma' jest tu przeciwieństwem 
do 'nima\ czv leż znaczv popro- 
stu 'habet'. II »'AIaszli', '.Macieli', 
'Mali' itp. ■= jeżeli masz, macie, 
ma itp. wyodrębnia się i staje 
się |)rzy«-ł()wkiem, oznaczającym 
'prędzej'. W przykładach nastę- 
pujących słoja nasaniprzód zwro- 
ty pehie, żywe. (ialej zaś idą sto- 
pniowo stężające się w nierucho- 
mość ołówkową, kl(')rej towarzyszy 
<l(>j»nin\ve o|)ii<z<-zanie wyraz(3w: 
ł Dryjrajże karczmareczko, jeżeli 
I na -z (ir-Ngać* Zh. X. .*>30, n^ 
.')77. T(» ^.nno n Li|). 196: •Po- 



drygaj, maszli ty pogrygać « . » A daj- 
cież nam. macicli dać !* Na dziś 

I, 312. >Dftjcie na (nam), sieli 
(jeżeli) ną mdcie dać< Aten. VI, 
627. »Wsiadajze... jeżeli nuis w.sia- 
dać!* Wisła VII, 7;} 7. »Kołys.ze 
się, mas się koły>ać!* Ple^zcz. 
221. » Siadajcie, macie siadać, 
a nie, to sama pojadę* Sienkie- 
wicz Pan Wołodyjowski I, 268. 
> Czepcie, macie cze|)ićl* Lub. I, 
156. n® 91. »A daj cię mnie, 
panie Boże, mas(!i (może 'masli'? 
K.) moją być* Łęcz. 66, n^ 71. 

• Dawajcie nam, macie dawać!* 
Rad. I, 196. » 'Jeżeli' skraca się 
na 'li': 'mali': 'Wypijmy, mali wy- 
pić' = wypijmy, niamyli (jeżeli 
mamy) wypić'. 'Spies się, mali' 
= spiecz się maszli się spieszyć* 
Krak. IV, 300. nO 71. ..Mali = 
prędzy* (lak K.) llozpr. IX, 209. 

• Mali = prędko, .spiesznie* Pr. 
fil. V, 788. »Dąjcie nam lez. mali 
dać* Kon. 68. Krak. I, 265. .Da- 
wajcie, mali dawać* Pozn. II, 245, 
nO 89. .Gadaj, babo, moli!* (= 
.prędzej*) Cisz. I, 126. .Tacajze, 
mali tacać* Sand. 67, n° 7(>. 
.Zagrajże mi, mali zagrać* Zb. 
VIII, 78, no 35. ..Mali = prę- 
dzej* Rozpr. Xl, 185: XXVI, 383: 
» Dawaj laz, mali dawać* Maz. III, 
103, no 52. .Dajcież, mali da- 
wać* ib. 1;J6. » Mierz ^ię, Kasiń- 
ku, mah brać* Kieł. 1, 80, n^ 58. 
.Kiej mali = kiedv to prędzej* 
(V K.) Krak. IV, 309. >Mali da- 
lej I = macież robić, to róbcie, 
al>y dalej szło. 'Idźze, mali' = 
idźże, maszli iść. 'Dawaj mali' = 
dawaj, ma>zli da<'-« ih 311. »Cop- 
ciez ja^, mali ccpić* Ilad. I, 1-12. 
>M()li == prędzej* Tdz. Dyg. ..Mali 
= prędzej* Spr. IV, 26. »Chy- 
baj, molil (= maszli <-łivl)jić) Zb. 

II, 21;') j). w. CłiN-hać. ..\lMŹli = 



Miednica — Miejsce 



153 



prędzej, spieszniej* Święt. 703. 
Rozpr. Vni, 229. »Mali, w innych 
gwarach 'maźli'= prędzej* Rozpr. 
XXVI, 383. »Maźli, Mażli = prę- 
dzej* lidz. »Maźli = prędko,chyżo« 
Zb.1,45 »Pij, maźli pić!. Zb. XIV, 
231. Łęcz. 121. >Siadajze, masli 
wolał* Kai. I, 143. >Siad;ijzp, masli 
siadać* ib. 1 50. 194. » Szukaj, pani, 
maszli szukać* Pozn. III, 42. »Pij, 
młynarzu, maszli pić* Fed. 189. 
Wójc. I, 61. »Siadajże, maszli 
siadać* Kuj. II, 61, n^ 245. »Po- 
drygaj, maszli ty podrygać* Lip. 
196. » Sanuj mię, chłopaku, masli 
mię sanować* Zb. IV, 139, n° 
143. >Zajmij (wołki), masli zaj- 
mować* Kai. I, 132, no 219. 
» Dajcież nam, macieli dać* Fed. 
216. Aten. VI, 624. Por. Niema. 
Nie m i o ć pod M i o ć. 

Miednica p. Al e n n i c a. 

Miedniewice: »Miedniewskie dzie- 
wuchy* Maz. II, 207, n® 530. 

Miedny c= » miedziany* Rozpr. XI, 
185. Pr. fil. IV, 843. 

Miedwied- p. Niedźwied-. 

M i e d w i e n i e: »Miedwienić = miód 
sycony, pity* Pobł. 47. 

Miedza: > Miedza* Spr. IV, 26. 
Roz|)r. VIII,' 182. Zb. XIV, 105. 
łV. fil. IV, 276: V, 793. Zb. XV, 
59. 168. Kam. 13. 14. || .Mieza 
a. Miedza: 'Uód miedzf do mie- 
dzi choinka rosce' (piosnka) Ram. 
102. 103. »Trzt mieze. W mie- 
rz^. Z niiez|* Hilf. 128. >Miera 
= Diiedza* O. zapewne pomył- 
ka druku, zamiast 'mieza'. || >Mie- 
dzicka< Zb. XII, 126. >Miedzy- 
na«: »Lcci zając po miedzynie* 
(w zagacJce o żarnach) Zb. X, 
139, n« 37. 

Miedziak = » kocioł miedziany* 
Zb. 1, 20. O. Kopern. rękop.'|| 
♦ Miedziak* = nazwa wohi Pr. 
III. III, 312. 

M i e (i z i a n k a = gatunek węża Was. 



12. II > Miedzianka* = .szpilka 
miedziana, którą się zapina chust- 
ka Wisła III, 728.' 

Miedziany p. M i z i n n y. 

Miedzioi^ha = nazwa krowy Zb. 
XIV, 27. Święt. 703. Wi.4a VIII, 
812, II »Miedziucha* Krak. I. 178. 

M i e d z u k » (w Chochołowie 'myziur- 
ka') = przestrzeń pomiędzy ścia- 
nami dwóch obok siebie stojących 
budynków* Spr. V. 3 7 fi. Por. 
Międ zu c h. 

Miedź w a p. Wied ź m a. 

M i e d ź w i e d ź p. Niedźwiedź. 

M i e g i e ś = > obżartuch * S[)r. IV, 
306: V, 376. Hozpr. XVII, 24. 

Miejsce: Form y : » M i esce < : » W mies- 
cu* Kam. 17. »Na miescu* Kuj. 
I, 162. »Mieśce« Zaw. 57. Zb. 
V, 200. >Na miescv. Bisk. 24. 
.W^ mieścu* Zb. VII, 4. .Mieś- 
ce* ib. 27. »Miescc« Pozn. IV, 
135. Zb. I, 60. 71. Kieł. II, 
-10. Rad. II, 129. Kuzpr. X, 
50. fil. IV, 218. Parcz. Czark. 
>Miósce* Ram. 103. »Na miscu* 
Zb. I, 15. >Mniesce* Derd. 27. 
61. >Mniejsce* Chełch. I, 22. 
»Miej>co* Pr. fil. V, 793. -Miesz- 
ce* ib. > Miejsce* S[)r. V, 376. 
II Znaczenia : -Miejsce weselne* 
= miejsce, gdzie .•^ię odbywa we- 
sele .Maz. V, 201. IJ -Miejsco = 
dom z polem: 'Te nSj^tar.^zom 
wydawał. To jej uiiejsro darował'* 
Pr. fil. V, 79.i. II >Miejce = 
'laki worcek, co w nim cłowiek 
sie zalęze, w nim rośnie, a pote, 
kie sie na świat narodzi, to za 
nim do pola wyńdzie' (u zwierząt 
'łożysko')* S|)r. V, 376. || » W miej- 
sce* = zamiast Święt. 11.473. 
Toż często w dziennikach War- 
szawskich. II AI)y 'wykarkułować* 
'wielu jes na niebie gwiazd', mły- 
fuirczyk z żołnierzem »zdziurko- 
wali (śpilkąl papier miejsce w miej- 
sce* = gęsto, dziurka przy dziur- 



154 



Miejski — Mielżyński 



ce Święt. 431. || »Gzerznie (już 
'wyrudowane') djabeJ w swoj^rn 
miejscu postawić = napowrol, 
znów jak wprzódy było Kuj. I, 
176. » Odstaw to na swoje miej- 
sce* = na miejsce dawne, właś- 
ciwe Ust. z Litwy. II »AIieć miej- 
sce* w znaczeniu stawać się, za- 
chodzić spotyka się często w dzien- 
nikach. Patrz. Wal. p. w. Miejsce. 
II >Na miejscu* = natychmiast 
(auf der Stello): >Na mniescu 
bfł posłuszny* Dord. 27. »Na 
mniescu oprzeslał* ib. 61.||»Mie- 
sce = gospodarstwo: 'Jedynako- 
wi muszał zlecić miesce'* Dord. 
J. 17 i ods. 2. II »Miejsceczko*: 
»Gdy mi się wspomni na te miej- 
sceczka. Na których my siadali..* 
Rog. n« 200. Patrz 'Miościna\ 
pod Miasto. 

Miejski: »Mieski*: »Mieskie pan- 
ny* Łęcz. 133. Ram. 103. »Mnies- 
cki = miejski : 'Mniesckie ludzie 
to straśnie ambitne stuki'* Spr. 
V, 114. »Dworaninek, miescki 
synek* Maz. V, 291, zwr. 3. 
» Miescki a. Miastowy = miejski* 
Czark. >Mieskiej mody* Zb. VI, 
93. » Miescki synek* Maz. V, 
291. > Mieszczki panienki* Wisła 
VII, 698. »Mieszczki = miejski « 
Wisła III, 88. Kuj. II, 273. 278. 
»Mieszczkie córki* Kolb. 166. 
• Mieszcki* Pr. fil. IV. 218. >Mies- 
cki* ib. 842. »Po mioscku ubra- 
ny* ib. Por. M i a s t o w y. 

M i o k i n a p M i ę k i n a. 

M i e I a (• z » a. Z o r d k a = drjjżek 
od żaron* Alen. VI. 630. Por. 
Mielak. Mion. 

Mielać = »mloć* lidz. » Wstawać 
było raniusiońko, Mielać było 
mieliisiońko, Bvłby miałki biirsc* 
Rad. I, 225. n^' 318. .Cemuś 
rAno nio wslajała. Na barze miał- 
ko nio miólała?* Wisła IX, 242. 

Mielak: »Mioi5ik = gruby kij ja- 



łowcowy do mielenia tabaki* Pobł. 
48. » Mielak = kij gruby z twar- 
dego drzewa, którym się miele 
czyli trze tubakę w^ 'dennicy'* 
Ram. 102. »Przy żarnach sterczy 
kij okuty, 'mielak'. do obracania 
kamienia, a nierzadko i do obro- 
ny w razie napaści, jak i do za- 
czepki służący* Krak. I, 154. 
• Mielak = kij do obracnia (ka- 
mienia żarnowego)* ib. 165 (ry- 
sunek). »Nie wstyd dla biedaka 
Chwycić się mielaka* Krak. II, 
200. zwr. 10. »Chce sobie wziąść 
mielaka, żoby się od psów obro- 
nić* ib. III, 83, no 170. »Zar- 
nówka (mielak)* Lub. I, 85. Za- 
gadka o 'mielaku' w żarnach Cisz. 
I, 341, no 187. Por. Miel acz. 
Mion. 

Miel CII eh = »słodownia, browar* 
Zb. I, 27. O. 

Mielec = gatunek trawy O. Maj. 

Mielec: »W Mielcu* Zb." XV, 87. 

Mi e lik =^ drobne suache gałązki 
w lesie* Wrześ. 13. 

Miel i pysk = wymyślanie: »Ty, 
mielipy.skul* (do dziewczyny) 
Sand. 116. 

Miel n i ca = młyn: Pan, wsadzony 
w wór, mówi: »Nie stawiajcie 
(mnie) w mielnicy, Bo mnie zje- 
dzą indycy* Pauli, 72. Olos. 454. 

Mielniczka = młynarka: 'Ja so- 
sobie mielniczka. Trzymam sobie 
czeladniczka* Pauli, 73. 

Mielnik = młynarz O. Zb. VI, 
319, n*» 5; Vii, 108. n^ 2. 

M i e 1 u s i e 11 k o = bardzo m iałko : 
• Mielać miolusieńko* Rad. I, 225. 
nO 318. 

Mieł p. Miał. 

Miełuk p. N i e n k. 

Miemiec i poch. p. Niemiec 
i [)och. 

M i e 1 ż y li s k i : » Starosta Mielżyński < 
Wójc. 1, 5i. Wsponmiany tu 'sta- 
rosta Mielżyński' w innych oko- 



Miemiec — Mierendzać 



155 



licach występuje pod imieniem 
'Melsztvńskiego' a. 'Mężvńskiego'« 
ib. 52. 

Miemiec p. Niemiec. 

M i e m r a » a. N i e m r a = kobieta 
brzydka, niezgrabna, rozlazła* 
Bibl. Warsz. LXXX, 626. Kuj. 
II, 273. Por. Niemiec. 

M i e m r a w a : » N i e m r a w a = nie- 
d^^fc^Ji* Ropr. XI, 186. » Niemra- 
wa = pi-zezwisko człowieka głup- 
kowatego* Spr. IV, 27. * Niemrawa 
= powolny, niezdarny człowiek* 
ib. V, 115. >Niennawa = czło- 
wiek ślamazarny* Parcz. >Nie 
poha.sam do dożynku Z tobą, nie- 
mrawo Ja.sinku!* Pozn. I, 135, 
n° 14. »Ten ralaj jak niemraw^a* 
Zb. VIII, 111, nO 265. 

M i e m r a w i a s t y: »Niemrawi;i.sty = 
niemrawa* Lis. 

Miemrawioc: >Niezdara, niemra- 
wy* Pr. fil. V, 805. II »Niemra- 
wica«: »Te niernrawiee gotowy 
wprzódy pójść...* Sand. 109. 

Miomrawy: »Niemrawy = powol- 
nu, nieruchawy* Pr. fil. IV, 221. 
>Nahnła = nienn-awy, nierucha- 
wy* Maz. V, 283, ods. > Niemra- 
wy =r nieruchawy, niezdarny* 
Roz[)r. XXVI, 385. » Niemrawy 
= nieruchawy, powolny, rozlaz- 
ły* Pr. fil. IV, 846. Por. Mie- 
ni r a w a. 

Mieniąc sio = zamieniać się, 
handlować IJst. z Litwy. || » Mi- 
jać -it^'«: »Mijajma sic obal* Pozn. 
V^I, 341. >I)jal>eł namawia, żeby 
z nim się mijał...* Swiet. 462. 
Por. Mienić s i e. 

Mienić ==: »mioć na myśli* Pr. fil. 
V, 793. >xMienić* mni(^mać, mieć 
nadzieje*, myśleć (jak Czeskie 'mi- 
nii i' K.): » Człowiek mieni, pan 
Bóg czyni* Wisła II, 307. n<> 
971. »Z la (żona) długo ja żyd 
nie n)ienię, Bo ja jeno ojcowską 
wolę czynię* Kog. n'^ 382. || >Mi- 



Mi 

Mi 

Mi 



Mi 
Mi 

Mi 

Mi 
Mi 
Mi 
Mi 
Mi 



Mi 

Mi 
Mi 



nic* = mówić, powiadać (*mei- 
nen'): *Ku6p mini do tej białki** 
Hilf. 132. II » Mienić się* w temże 
znaczeniu: > Chłopak, co się mie- 
nił bi.skupem, wy.szodł na księdza... 
i, jak się mienił, bi.sk u pem zo- 
stał* Młit. P. 14. 
enić się: » Mienić się = pstrzyć 
się, lśnić się* Święt. 703. 
enić się = odmienić się: »Kto 
się w kim pokocha. To już nie 
mieni* Lip. 139. 
enić się = pożyczać: »Tyś, 
dziewczyno, ładna, Oj kochaj me 
brzydkiego, Oj będziemy sie mie- 
nić jedno od drugiego* Kozł. 274, 
n« 58. 

Mn i ej. 

M i ę t u z. 

»możnv, zamożny* Zb. 



eniej p. 
e n i e k p. 
e n n V = 
I, 20. 
e i: t e r e s 



Mi 



Interes, 
e ń p. M i ę t u z. 
eńszy p. Mniejszy, 
er p. Mir. 

erb a: »Mirba = liclie zboże, 
jeszcze na pniu stojące* Pobł. 
135. Por. Marli na. 
erca: >AIierca = gieometra* Pr. 
fil. IV, 218. Por. Miernik, 
erd zić p. Mierzić, 
ererenda > a. Mir enda = za- 
pas żywności* Rozpr. X, 288. 
II »Miorendza = karm, pasza 
dla bydła* Wrześ. 13. || »Miren- 
da = żywność na drogę* O. 
z Del. 105. 142. »Mirenda = 
żywność: 'Weź to do chustki na 
mirendo'* Hoff, 41. Rozpr. XVII, 
88. 

e r e n d z a <j = > przeżuwać pa- 
szę* Wrześ. 13. »Mierendzać, 3 
os. toraźn. 'mierendże'. Im. 'mie- 
rondżają\ przeszł. 'mierendzały' 
= przeżuwać* Roz[)r. X, 288. 
»Mierydzać = przeżuwać 'Owca 
miorydza'. H)n ciągle niierydza*. 
'Mieryńdzam, Mierędzam'* Rozpr. 



156 



Alierlak — Mierzić 



XVII, 11. >Miereńdzae (o zwie- 
rzętach) = przeżuwać paszę* 
S|)r. V, 377. > Krowa miereiidza« 
ib. 4r;>0 p. w. Wiescyca. 

Mierl a k p. Jar 1 n k. 

M i e r 1 a w y = > wstrętny « Hozpr. 
XXVl/384. »Mirlawy = bez 
smaku « Vdz. 

Miernik = »jrio()nielra« Parcz. 
Bal. 141. Kozł. 377. Maz. V, 31. 
Wiv|a VII, 105. Pr. fil. V, 793. 
Mjityas Świat i przyroda, 16. || 
»Miernik = inżynjer* ['dz. Por. 
M i e r c a. 

Miersknać = »niiorzchać, zmierzch- 
nąć, zniierzcliać się* Pr. fil. V, 
79o. l*or. Mierzchać się. 

Miertnać: >Miestnać a. Miertwieć 
= Inichloć* Święt. 703. »Mirt- 
wić = męczyć, dręczyć* Mii. 

M i e r t w i ć s i ę = » moczyć się, cier- 
pieć ból cliornjac* Pobł. 136. 

Miertwieć p. M i e r t n ą ć. 

M i e r w a p. M i e r z w a. 

M i e r y d z a ć p. M i e r e n d z a ć. 

Mierząc = mierzyć Wrześ. 1 3. 
» Będziemy mlerzali dukały ko- 
tli(;zkiem« Wrześ. T. 44. »Mnie- 
rzać = mierzyć* Spr. V. 114. 
» Będzie mnirzał t|»iniędze ćwyr- 
cią)« Cbołch. I, 183. n^ 29. 200; 
II, 20. 99. »Jj\jka... j.Mzolkami 
micrzftcie* Kętrz. 71. 

Mier.zać = mierzić, być komu 
nieznośnym: » Czyi i ja wa^, pani 
matko, Donja mićr.zała, łże ja się 
JUŻ tak młoda Wydać- musiała?* 
Boji. 1,0 393. 39S. > Wf jesce 
(= jesteście) taf-zy mier.za/-y< 
.\adm. 120. Por. .M i o r . z i ć. 

Jl i i' r . z a w i (» c = "obmi^M/ły: 'Mier.- 
zawicc chłopak, nii* chce słu- 
chać' Zb. II, 249. II >Mier.zia- 
wic(•^ -.- paskudztwo <V\<z. I, 226, 
n" I7.'>. lN)r. Micr.zonicc. 

Miorzchać -ię p. Mieszkać 
^ i ę- 

M i e r z o j a > a. .\ i c r z <• j a = nazwa 



kawałka ziemi nad ujściem Wis- 
ły, oblanego z jednej strony mo- 
rzem, z drugiej zatoka Świeżąc 
Ram. 102. 125. Pobł. 54: »Ne- 
rzeja, Nierzeja, Miei-zeja, Nerun- 
ga, Neruga, Nergja, Nerung« (błęd- 
ne wywody K.). 

Mierzęcice: »W^ Mierzęcicach* 
Kieł. II, 119. II »Mierzęcki smar- 
kać* Kieł. I, 123. »Mierzęcki 
dwór* ib. 125. >Mierzęckie ni- 
wy* ib. 137. »Mierzęckie pole« 
\h. II, 118, n^ 384. 385. || »Mie- 
rzęcanka* Kieł. I, 176. 

M i e r . z i a k: Baba wymyśla na swe- 
go 'chłopa': »A cemuz, ty mier.- 
ziaku, takiego parobka nie chces?« 
Krak. IV, 166. 

M i e r . z i a c z k a = » obrzydzenie, 
niesmak, wstręt « O. >Z raczki 
do raczki, aby nie było mier.- 
zia^czki* (pi"z\>łowie) Hozpr. XII, 
78. Toż Cinc. 41, n® 945. A. 
Cinciała tak w liście objaśnia 
przysłowie: >'Mierziacka'= Kriin- 
kung, llneinigkeil, Zwisł, Process. 
Tu pieniądze, a tu skrypt, a nie 
będzie sporu między nami: ja 
daję 'z ra^czki', a ty daj oraz 
'z raczki'*. 

M i e r . z e n i e c = o])i*zydliwi(M-: »Kró- 
lowna... obaczywszy takiego mier.- 
z<'ńca, nazad uciekła <' Bar. 121. 
>Mier.zenicc wcale był przystoj- 
nym kawaliTem* ib. 123. Por. 
M i e r . z a w i c c. 

M i e r . z i ć = obrzydzać* : 'mier.zi 
mnie' =r obi-zydzenie mię bierze* 
Zb. I, 34. »Nie gadaj, bo mie 
micr.zis* Wi<ła VIII, 257. »Wy- 
nijd/że, Marysiu od złola! - - Nie 
wvń(lo. nie mier.zi mnio cnoia>< 
\VisJa'vil. 737. ^Mirzi = nie- 
pokoi* Pi;;tk. »Taki niemiły, że 
aż micr./i = <li'ażni. odpycha* 
Pjucz. Micr.zic' sc rrr obi^zydzać 
sobie < lloz|>r. XX, 430. »Micr.- 
zić sobie -- nic^podobać, przy- 



Mierznica — Miesiąc 



Ibl 



krzyć sobie < Krak. IV, 812. || 
»Mier.zieć, Mierzi, Mier.zia]t<> g^ó 
= nie podobać się* Roz|)r. IX, 
209. II »Mierdzie, Mierzić (nie- 
osob.) = gniewa min lo, uprzy- 
krzyło mi si(^M Święt. 703. For. 
M i e r . z a ć. 

Mierznica (czy 'niier.znica V K.) 
= »ballota lanala* Cie^z. GO. Maj. 

Mier.znv = » obrzydliwy* Rozpr. 
XX. 430. 

Mierzwa = >'larmanina\ potarga- 
ne zboże « Kam. 72. » Mierzwa 
= larganica, słoma targana « Fed. 
402. » Mierzwa = słoma na gnój 
roztargana* Krak. IV, 312. » Mierz- 
wa = słoma wymłócona« Rozpr. 
IX, 209. »Miezwa = nierówna 
słoma wy młócona* Rozpr. XX, 
430. II » Mierzwa = nawóz* 
Rozpr. Xl, 185. || »Mi^rwa = 

1, słoma wymłócona 2, o czło- 
wieku niepewnym, nieporządnym: 
'To je straszna mićrwa'*; Pr. fil. 
IV, 285. »Mierwa = wymłócona 
słoma* Rozpr. XII, 96. 37. || 
• Mirwa = 1, zgrabki |)o owsie 

2, pewien rodzaj wyszycia zabar- 
wioną wełna^ na ubraniu góral- 
skiem, a także rysunek rzeźby 
('ryzowania') sprzętów drewnia- 
nych* Spr. V, 377: IV, 307. 
Rozpr. XVII, 11 isłoworód myl- 
ny K.). II »Nierzwa = guzdral- 
ski, guzgraiska* Pobł. 55. »Nierz- 
wa .= człowiek powolny, guz- 
drała* Ram. 127. || >.VIierzwięłu 
= dzieci, bębny: 'Mamf^ tyle 
mierzwiąt'* Hilf. 173. 

M i e r z w i ć = » largać słomę, czoch- 
rać* Krak. IV, 312. ^ Aby wiatr 
w czasie żniwa nie mierzwił garś- 
ci na polu., lrz(.'ba .sierp posma- 
rować tłuszczem...* Zb. III, 12, 
n° 62. »Mi(Mzwić ^= myrchać* 
Rozpr. IX. 210. »Strala mierzwi 
garści po polu* (targa, wichrzy) 
Zb. IX, 37, od>. » Srała... miyrzwi 



garści (podczas suszy)* ib. XI, 
7, n° 2. II »Mirwić, Pomirwiony 
= poplątany: '11 nich tam w cha- 
łupie pomirwiono' i)0wiada Góral 
o rodzinie, w której .są dzieci 
z dwóch a. z trzech małżeństw* 
Spr. IV, 307; V, 377. 

M i e r z y c a p. M i a r a. 

M i e r z y w o = zsypka, część ogól- 
nej, gromadzkiej wypłaty zbożem 
a. jakim innym produktem na cel 
wspólny, [)rzypadająca na poje- 
dynczą osobę: 'Gospodai-ze nie 
chcieli dawać mierzywa nauczy- 
cielowi i dzieci uczyć się prze- 
stały'* O. 

Miesi ar(z) p. Mięsiarz. 

Miesiąc: Formy: > Miesiąc a. Mie- 
.siącz = księżyc* Lub. II, 211, 

• Mniesiąc -= księżyc* Spr. IV, 
114. >Niesiąc* Pr. fil. IV, 222. 

• Przemiana miesiąca* Kaspr. 117. 

11 Znaczenia: » Miesiąc* i > Mie- 
siączek* u ludu przeważnie zna- 
czy księżyc: » Miesiąc = księżyc; 
wyrazu 'księżyc' nie używ^ają* 
Czark. Mil. Fed. 402. Lub.' I, 71. 

• Miesiąc = księżyc. Wyraz 'księ- 
życ' nieznany. Czas liczii niektó- 
rzy na miesiące, ale jak dotąd 
jeszcze wyjątkowo, zresztą na 'ly- 
dnie'* Rozpr. XXVI, 384. •Sło- 
wa 'miesiąc nie używają nigdy, 
ale mówią 5 niedziel, 8 niedziel, 

12 tydni.'..* Rud. 108. ||j »Po 
miesiącu* = przy księżycu Wisła 

V, 636; VIII, 491. || »Pod mie- 
siąc* (? K.): »A [)od miesiąc, 
moja Maryś, }>od miesiąc, Jużci 
ciebie zwiąże ksiądz* Kłosy VII. 
30. II »'Nowy miesiąc' =. pierw- 
sza kwadra* Krak. III, 30. || Na 
Litwie po nazwie miesiąca, do- 
dają 'nnesiac': »W maju miesią- 
cu*, ^'Apryla miesiąca* itp. list. 
z Litwy. II » Miesiączek* r= księ- 
życ Rozpr. VIII, 174: XX, 430. 
Krak. III, 29. Zb. X, 108. 112. 



168 



Miesiącowy — Mieszanka 



113; XIV, 126. 133; XV, 23. 
»Na niiesiąckii ciioś widać* Arch. 
V, 655. II » Miesiączek* miesiąc 
uosobiony w bajce Ci.<z. I, od 
136. no' 100—102. || .Miesią- 
czek* = roślina Zb. VI, 203 i. 
Maj. II >Miosiącyk* = zdrobnie- 
nie: 'Jeden mi miesiącyk, nado- 
bny Jasieńko'* Pr. fiL V, 793. 

Miesiącowy = księżycowy: Piotr 
i Paweł mają dla N. Panny 'zło- 
żyć': » Obrus drelicliowy, talerz 
miesiącowy... noże gwiazdowe* 
Zb. IX, 16, nO 14. 

M i e s i a c z k a = * La.sowy za bezpie- 
czają swe chału|)y na zimę w len 
sposób, że zewnąlrz obsypują je 
dokoła piaskiem najwyżej na pół 
łokcia. Aby się ])iasek nie rozla- 
tywał, robią stosowne ogrodzenie; 
nasyp ogrodzony zowie się 'mie- 
siącka* Hozpr. VIII, 174-75. 

Miesić: » 'Miesić rozczynę* = mie- 
szać rękami ciaslo zarobione 
w dzieży na chleb razowy c Osip. 

• Ciasto 'zacywione' 'miesi .się' a. 
'miesi się', 'boby było kwardziej- 
se'* Dyg. » Miesić a. Misić = 
mieszać ciasto zagniccir>ne w dzie- 
ży* Krak. IV, 312. ^Miesił* Hozpr. 
VIII, 118. »W dzizcc^nisić* Zb. 
XV, 162. »Miesą(; ręką zacynę* 
Święt. 55. » Miesić = rozczynić 
i pi*zygolować cia^^^to na chleb 
w dzieżv. Sand. 263. Fod. 402. 

• 'Kopanka' (nieirka) do robienia 
czyli 'misienia' chleba* Kuj. I, 
86. >('.hlćb się miesi w 'dziezce'* 
Zb. VI, 302, no 10. »Rózia chleb 
miesiła. Święt. 199, n^ 32. • Ma- 
ma w dziezcc miesi < ib. 220, n® 
63. II » Mielić = poniszać się, 
jakby mieszać, tupać: 'Koń miesi 
nogami'* O. 

M i e s i e n i e = ugniatanie rozczynu 
(na i-hleb): ».Mięsienie« Święt. 42. 
Por. Pr. fil. II. 460. 

Miesięcznik = > choroba: 'jak 



dziecko śpi i przejdzie przez nie 
miesiąc' tj. padną na twarz dziec- 
ka promienie księżyca* Pr. fil. 
V, 793. Wisła IV,' 881, n" 5. 
• Miesiącznik = choroba dzieci, 
pochodząca niby sUid, że dziecko 
przed rokieu) życia spojrzy na 
księżyc* Pr. rił.'lV, 218. ".Gdy 
na dziecko f)rzyjdzie jakakolwiek 
niemoc, powiadają, że go się 'mie- 
sięcznik' uczepił ...'Przesadzają' 
dziecko j)rzez różne i*zeczy, aby 
'zgubić miesięcznik'* Wisła VII, 
793. II »Xa bó!, co łamie w koś- 
ciach, odmawiają jakieś 'miesiącz- 
niki' i zażegnvwaja* W^isła VI, 
986. 

M i e s i ę c z ii y : » Miesiączny « : > 'Mie- 
siaczna karl a' = kalendarz w książ- 
ce do nabożeństwa* Nadm. 64. 
II >Niemie.sięczny* = przedwczes- 
ny: »I)ziecko niemiesięczne przy- 
szło* = urodziło się nie w czas 
Kam. lUO. 

M i e s i u k a ć się = » śf>ie.<zyć się* 
Go>zcz. 1 33. O. Por. Mieszkać 
się. 

Mięsiwo = > rozczyn « Petr. 

Mieszać: » M i ę s z a (• * Hozpr. VIII, 
198. Tst. z wielu okolic. »Mięsać« 
Hozpr. IX, 167. || »Mieszać* = 
trzeci raz orać (por. Kortać, Po- 
dejmować) Ust. z Litwy. O. || 
»iMiesać (o owcach) = z owiec 
kilku a. kilkiinastu gazdów utwo- 
rzyć 'kierdel', który wypędzają na 
wspólne letnie pastwisko* Spr. 
V, 377. 

Miesza ni ca: >Mięszanica = barszcz.. 
z kiełbasą, polędwicą lub innem 
mięsem* Maz. V, 42. 

Mieszanie = oranie po raz trzeci 
Ust. z Litwy. O. || > Mieszanie 
(owiec)* = spędzanie owiec przed 
wypędzeniem do hal Del. 93. Ka- 
lendarz Jaworskiego 1867, sir. 52. 
Kłosy XV, 425. 

Mieszanka: » Mieszanka = pa- 



Mieszczanin — Między 



159 



sza mieszana (np. owsa i grochu) « 
Zb. I, 20. II » Mieszanka = po- 
trawa, zwana także *leniió.szką\ 
'brajką', 'bryjłi*< Zb. I, 46. 

Mieszczanin: »Mieszczan « : >Mies- 
can<. Hozpr. VIII. 123. 191; IX, 
15«. 176. Świ(,'t. 405. Farcz. Pra. 
fil. IV, 218. 842. Zb. VII, 42. 
» Mieszczan < Harn. 108. »Mnies- 
canic* im. Chełcb. F, 198. Por. 
M i e s z c z u c łi. M i o s z c z n r a. 

Mieszczka: »Mies(;ka« Pr. fil. IV, 
842. »Mniesckac Spr. V, 114. 

M i e s z (• z u cii : »MnieMUch = mie>z- 
czanin* S|)r. V, 114. 

Mi es zez lira = mieszczanin (po- 
gardi.) Ram. 103. 

Mieszkać: Formy: » Mieszkać* Kuj. 
1. 117. 118. 155. Hozpr. VIII, 
198; IX, 168. 271. Wisła I, 68. 
Opól. 14. Kozł. 117. 244. »Miąs- 
kać« Zb. VII, 78. .Miflskuje* = 
przemieszkiwa Zb. 292. >Miesz- 
kaję* = mieszkam Nadm. 144. 
» Mieszkają = mieszkam « Ram. 
103. »Miaiiskać* Pr. fil. V, 793. 
.Mnięskać* Chełch, I, 34. 91. || 
Znaczenia: » Mieszkać = ociągać 
się, 0[>óźniać sic< Hozpr. III, 372. 
> Kasia nie mieszkała i przyniosła 
>znnry« Wójc. I, 166. »Nie miesz- 
kftjże <'zasu sobioI« Zb. IX, 197. 
.Nie mięskajciel* Wisła I, 68; 
VIII. 66. .Mieszkać = czekać, 
stać, zatrzymać się: 'Nie miesz- 
kałem dłn ero w rynku' « Krak. IV, 
312. .Mieszkać = ociągać się, 
bałamucić z czasem* Wrześ. 13. 
.Mieszkać = opóźniać się, za- 
trzymywać się* Pr. tii. V, 793. 
II .Mieszkać się<: »Mieska mi 
się = spieszy mi się« Święt. 
703, »Dc) dom mi się mieszka* 
= pilno mi, spieszno Rog. n*^ 
115. -Przez niezrozumienie: »Do 
donni się mierzcha* Kieł. I, 151, 
zwr. 7. .Bardzo mi się śpieszy. 



Do dom mi sie mierzcha* ib. II, 
121. nO 395. 

Mieszkanie: »Mnięskanie« Chełch. 
I, 244. >Mie^^zkanie = opóźnia- 
nie .*<ię, zatrzymywanie sie* FV. 
fil. V, 793. 

Mieszkaniec: »Miaskajców« 2 pp. 
Im. Zb. V, 212. »Mieszkaniec= 
czyn>zownik« Zb. 1, 71. 

Mieść: »Na bifgnie Djabeł babę gnie... 
Babinę do błota miecie* Maz. III, 
319, nO 490. 

Mięt- p. M i o t - 

Mietlak: .Miellaki = gałęzie brzo- 
zowe na miotły* ildz. 

Mietlica p. Międlica. 

Mietli czka: . Mętiiczka * = roślina 
mietlica Zawiliński Z etnografji 
krajowej, 13. Patrz Miotła. 

Mieuk p. Nieuk. 

Miewać: »Miowuje = miewa* Hoff. 
41. »Gdo gorzałkę rad pijuje, ten 
buty bez podeszw miewuje* Wi- 
sła VIII, 792, no 1191. 

M i e z i a n y p. M i z y n e k. 

Międlica: Hozpr. 'X, 288. Święl. 
703. Lub. II, 40. II .Międlnica* 
Krak. II, 72. Łoś. || .Mietlica* 
Pr. fil. V, 973. || .Mętiica * Ga- 
zeta P>lska 1877, u" 6, str. 2. 

Międlić: .Miadlić = oczy-^^zczać 
len z twardycli części łodygi za 
l»omoca 'międlicy'* Hozi>r. X, 288. 
.Konopie międliła* Lub. II, 200. 

Międolić = » ugniatać coś w dło- 
niach* Osip. Por. Miętoiić. 

Miedza p. Miedza. 

M i ę d z u c h = » przestrzeń, oddzie- 
iaja^ca dwa domy* Hozpr. XX, 
430. Por. Miedzuk. 

Między i Formy: .Miedzy* Zb. II, 
242,' nO 7. Hozpr. IX, 271. >Mie- 
dzf* 0|)ol. 4. .Miedzf* Bisk. 
38. Ham. 102. Cen. 66. >Mizt, 
Midzf. Mezt* Hilf. 108. 112. 
172. Nadm. 41. .Mniędzy* Chełch. 
I, 121. II Zgoda: .Bod^jbym 



160 



Międzybórz — Mięso 



mieszkała Między góry, skały* 
Oles. 176. » Wprowadził ją mię- 
dzy kram* Pozn. II, 266, n^ 118. 

• Przysed między jeden las« Zb. 
XV, 24. Por. Z między. 

Międzybórz: »Z Międzyboi*za« Zb. 
VIII, 114, nO 299. 

Międzymorze: »Miedzf morze = 
pół^vy^^ep Hel* Cen. 7. Hilf. 66. 
Ram. 102. 

Międzyrzec (w Gie^zyiiskiem) : 
» W Międzyrzecu* HofT, 60, n^ 27. 

Między tem = » tymczasem « Roczn. 
256' i list. z Litwy. 

M i ę k c z y ć : » Mikczf c « Ram. 1 00. 
>Miększyć się«: »Ludzie gorszą 
się i miększą i psują na duszy* 
Pozn. II, 219. 

Miękina i poch. = » plewy* O. 
Ust. z Litwy. Zb. XII, 52. Petr. 
»Miękiny = zewnętrzne twarde 
okrywy ziarn prosa, otrzymane 
po utłuczeniu go na krupy jagla- 
ne* Spr. IV, 365. II »Miakina = 
plewy* O. 

M i ę k i s z m. = » miękka część cze- 
gokolwiek, mięsistość (np. chleba, 
mięsaj* O. »Miękisz = ośrodek 
chleba a. bulki* Osip. Ust. Litwy. 

M i ę k i s z e : » Miękisy a. Miękise = 
gatunek jabłek* Żb. XIV, 28. 

Miękki: Formy: .Miętki* Zb. I, 
59. Fed. 102. Rozpr. IX, 139. 
165. 169 (a. 'mięki'). ib. VIII, 
93. Zb. X, 234. Wisła III, 736. 
Gzark. .Mietki* Lub. II, 211. Ildz. 
Cisz. I, 318. Święl. 438. Kryn. 

• Milki* Ram. 101. »Mięki* Rozpr. 
Xli, 31. >Miękciejszy* Pozn. VI, 
355. >Namiękcejsy« Zaw. 70. 

• Międziucieńki* Zb. 1, 13. »Mic- 
cionki* Ust. z Litwy. »Miękutki* 
Święt. 438, n® 65. || Znaczenia: 

• Mietki (tak, ale dalej ę K.) = 
lekki: 'Zima mietka'. 'Wiatr mięt- 
ki'« Lub. 11, 211. » Mietka pogo- 
ga = wilgotne powietrze* Kryn. 
» Wiatr wieje od miękkiej strony 



od zachodu i południa* Kuj. I, 
94, n^ 10. »Mięki wiatr* = cie- 
pły Zb. II, 235. .'Mikkć wiodro' 
= odwilż* Ililf. 172. Ram. 101 
('niitke'). »Miętki = czuły, słaby* 
Fed. 402. »(Na wspomnienie 
'chrabąsca' w jadle) która druch- 
na jest 'miętkiego sumienia' (= 
obrzydliwa), rzuca łyżką i prze- 
staje jeść* Zb. X, 235. 

Miękko: Formy: »Miętko* Wisła 
Ul, 84. Kam. ^101. Pozn. VI, 356. 
>Mitk6* Ram. 101. >Mięcy* = 
miękcej Rozpr. IX, 316. >Mię- 
ciusieńko» Łęcz. 207. W-as. 205. 
>Miękutko* Zb. XII, 220. »Mic- 
cieuko* Ust. z Litwy. || Znacze- 
nia: » Królowi (gdy widział, jak 
jego panią wenerują) aż się mięt- 
ko na sercu zrobiło* Pozn. VI, 
355. 

Miękkość: »Mitkósc* Ram. 101. 

Mięknąć: »Miknąc* Ram. 100. 

Mię kusz: »Miękus = człowiek bez 
energji, słabego cłiJirakleru * Święt. 
704. 

Mięk uszka = miękisz (w chlebie), 
nie skórka, ośrodka Zb. 1, 71. 
Kolb. 

M i ę s i a r z : » Miesiarz = rzeźnik a. 
handlarz mięsem* Spr. IV, 307. 
» Miesiarz (Spyrcarz) = rzeżnik* 
Spr. V, 377. »Miesiar a. Spyr- 
carz = handlujący słoniną* 
Wrześ. 13. >Miesiar a. Spyrcarz 
handlujący słoniną* Rozpr. X, 
288; XVII, 45. 

Miesić [). Miesić. 

Mięsisty: »Mięsitv* Zb. 1, 7. Pozn. 
VI, 14. 

Mięso: Formv: »Miso* Krak. IV, 77, 
225. Zb. I, 44 Pr. fil. IV, 218. 
Udz. W^rześ. 13. Pozn. II, 75. Mil. 
Parcz. » Mięso* Zb. V, 222. W^is- 
ła I, 306. Zb. VII, 17. »Miyso« 
Pr. fil. III, 304 p. w. Chrabościć 
się. 312. Zb. XI. 75. » Mięso* Pozn. 
VI, 14. »Mnięso* Chełch. I, 185. 



Mięsopustnik — Miętosić 



161 



.Niso« Pr. QI. IV, 223. Rozpr. 
XVII, 82 p. w. Mień teres. »Mi- 
szo< Pozn. II, 232. || »Miąsko< 
Kieł. I, 75. »Mięseczko« Wisła 
VII, 94. II »Mięcho«: »Co oni 
tam tego miecha mają I « Ust. 
z Warszawy. || Znaczenia: •'Dzi- 
wę mięso' = dzikie mięso < Zb. 
XIII, 75, n« 158. »Ty, psie miy- 
soI< (wymyślanie) Pr. lii. III, 304 
p. w. Chrabeścić się. » 'Końskie 
miso!' Ty, psie końskie miso I' 
= wymyślania* IJdz. » 'Końskie 
miso' = wymyślanie* Zb. I, 44. 
Por. Dziwy. 

Mięsopustnik = »hity« Wrześ. 
13. Rozpr. X, 288. »Midsopust- 
nik, częściej 'Niesopustnik' = 
luty Spr. V, 377. 

Mięsopusty: » Mięsopusty* blp.: 
»Da^ać mu, dała kaszy i kapusty, 
Zęby z nią tańcował całe mięso- 
pusty. Oles. 168. Wójc. II, 192. 
• Pójdzie za mąz w mięsopusty* 
Sand. 121. » Mięsopusty zesły, 
dziewki za mąz nie sły« Krak. 

I, 264. » Przed mięsopusty..* (mó- 
wi autor) Pozn. I, 81, Zb. VIII, 
111. » Mięsopusty przyszły* ib. 

II, 189. » (Tańczył) Całe mięso- 
pusty* Zejsz. 55. »W mięsopus- 
ty* Zb. XV, 144. »Midsopusty 
= zapusty* Rozpr. XXVI, 384. 
>W misopusty* Rud. 173, n® 32. 
II » Mięsopust*: »Już mięsopust 
drzwi zapiera* Krak. I, 267. » Ca- 
łował ju w mięsopust, całował 
i w posty* Kieł. II, 52. »Lepij 
wilka widzieć, niż siedlaka orać 
w mięsopuście* Ginc. 21, n® 438. 
»W czasie mięsopustu j Zb. XrV, 
46. »Masopust* Rozpr. XII, 25. 
»Zesed się pust z mięsopustem 
na krakowskim moście; Pyta się 
pust mięsopustu, co będą jeść 
goście* Rud. 173, n^ 32. || > Mię- 
sopusty* Rozpr. VIIL 108. .W śro- 



dę popielcową... stroją 'Niesapusta' 
(mięsopust), lo jest lalkę ze sło- 
my* Rad. I, 94. »Niesopust = 
zwyczaj chodzenia w środę po- 
pielcową dla zbierania datków 
oraz robienia bałwana ze słomy « 
Pr. fil. IV, 222. >Niesopust a. 
Fasiengi = zapusty, ostatki* Spr. 
V, 381. »Niesopusty = mięso- 
pust, zapusty: 'Niesopusty scho- 
dzo, a post następuje'* Pr. fil. 
V, 806. .Niesopust* ib. II, 462. 

• Niezapusly przesły, Dzićwki za 
moz nie sły* Matyas Zapust. O. 
»W Stalach zapusty, czyli karna- 
wał, nazywają 'niezapustem', a osta- 
tnie trzy dni,c żyli ostatki zdpu- 
stem'* ib. 8. 

Mięta: » 'Mięta czarna', potrójna', 
'kdldzierzastwa' i 'pieprzowa'* Wis- 
ła VIII, 812. . Wodna mięta = 
mentha* Zb. VIII, 258. || »Miętew 
= mięta wodna* Pr. fil. IV, 842. 
II >Miętkiew = mięta* Spr. V, 
137. Pleszcz. 91, n® 18 i ods. 
O. II » Mietka: 'Mietka biała' == 
mentha crispa; 'miętka czarna' 
i 'miętka polna' = stachys pa- 
lustris* Spr. IV, 307: V, 377. 

• Mietka = mięła* Hilf. 77. 172. 
» Maryi miętka = tanacetum bal- 
samita* Spr. IV, 306. 

M i ę t e w p. Mięta. 

Miętka p. Jętka. 

Miętkiew p. Mięta. 

Miętolić = łamać, kruszyć, miąć. 
Kuj. I, 97, n® 33. >Miętolić = 
miąć, gnieść: Bardzoby się ser- 
dak od tłumoka miętolił'* Rozpr. 
X, 217. » Miętolić = gnieść* 
Wrześ. 13. » Miętolić = 1, gnieść 
2, gadać niewyraźnie* Spr. V, 
377. Por. Międolić. Miętosić. 

Miętosić = » gnieść, ściskać* O. 

• Mniętosić = gnieść Spr. V, 114. 
Udz. » Miętosić = miąć* Święt. 
704. »Miętoszyć« Ust. z Litwy. 



Słownik T. ni. 



U 



162 



Afiętówki — Mikany 



II » Miętosić sie = coire« Spr. 
IV, 379. Por. MiędoHć. Mię- 
tolić. 

Miętówki = pastylki miętowe 
Ciesz. 60. 

Miętręga p. Mitręga. 

Miętusi: >Miętusia haia< Wisła VIII. 
222, ods. 2. »\V Miętusi* ib. n® 
33. II » Miętusia « = amjant, az- 
best, len górny Łabęcki, Słownik 
górniczy, 4 (ze Staszyca). 

M i ę t u s t w o : » Miętosianie« Zejsz. 
56, n^ 99. II »Miętusiańskie ow- 
ce* ib. 139, n« 81. 

Mię tuz: >Mintus< Hiif. 172. >Miń- 
tus« Derd. 136, ale ib. 23 »miń- 
taza< 2 pp. »Mintus< Ram. 101. 
»Mi3tus< ib. 102. || >Niętusz< 
Frischbier Preoss. Wórterbach 
p. w. Quabbe. || >Biień. Mieniek* 
Pr. fil. IV. 842. 

M i ę t u z o w y : »Miętusowy ^ : » Mię- 
tasowe sadło' = tran* Pr. fil. 
IV. 218. >'Miętusow>' olejek' = 
lek ludowy* ib. V. 794. 

Mięzdra p. Miazdra. 

Mig: »Migieni (autor pi:>ze niigem' 
K.) = w oka mgnieniu* Święt. 
704. »Na świst migiem przybie- 
gło światło* ib. 506. >W mig* 
= wnet w oka mgnieniu Ust 
z różnych okolic. >\V cztery mi- 
ga* (np. coś zrobić) = prędko, 
w mienieniu oka Parcz. || >Migu- 
tera = prędko* Spr. IV, 26. 

Miga: >Miga* (? K.) = nazwa psa 
Wisła V. 923. 

Migać = dawać znakL machać: 
• Wofcił i migał ręką* Swięt. .441. 
> Migać [O zającu'^ = [>okazywać 
się i znikać uciekając* Pr. fil. V, 
794. 

Migiel w mętowaniu : » Figiel mi- 
giel...* Zb. X. 249. 

Migieljusz: » Ojciec Migieljusz' 
(prawdopodobnie 'Wirgiljusz*) = 
gra towarzyska młodzieży* ł opi- 
sana' Hnd.' 119. n« 6. 



Mi 



Mi 



Mi 



Mi 

M 

Mi 



Mi 
Mi 



Mi 



Mi 



Mi 
Mi 
Mi 



Mi 



goń = nazwisko chłopa w baj- 
ce: »A wród.ze sie, Migoń!* (rvm. 
'kóń') Cisz. I, 212. 

got: »Mygot*: »0d sukni aż my- 
got (= blask) bije* Chełch. I, 
153. 

gotać = » jasnym przedmiotem 
poru.<;zać* Rozpr. XX, 430. » Mi- 
gotać a. Magotać (? K.) = ru- 
szać światłem* Krak. IV. 312. || 
•Migotać sie = o nierównem świe- 
tle* Rozpr. XI. 185. 

grena: »Min^ra« Zb. VIII. 252. 

grować = emigrować: •Migro- 
wali za granicę* Kam. 173. 

gutem p. Mig. 

hulki == » zabawa wielkanocna, 
tańce z pieśniami* Pr. fil. IV, 218. 

jać się p. Mieniąc się. 

jak: »Mijak = zagon, ominięly 
podczas siewu* Pr. fil. IV, 218: 
V. 794. Por. Om i jak. 

jana p. Miana. 

janki bip.: >Mińnki, 2 pp. Miank 
= wyścigi* Pobł. 47. »MiankL 
2 pp. Miank = wyścigi* Ram. 
104. 

j a n V = rodzaj krakowiaka (tań- 
ca) Krak. II, 377 (opis). Kieł. II, II. 
Krak. II, 485, n<» 808 (melodja). 
II »Mijana polka* = rodzaj tań- 
ca Kieł. II, 47. 

k! »Kołoniyjki mik mik mik* Zb. 
IX, 243, ń* 260. .Kołomyjki mi- 
gu mik* ib. n* 261: Xil, 217. 
Por. Fik-mik: 

k :^ » komar* Wisła I, 153. 

k- p- Mięk-. 

kać = fikać: »Przysed siaki, fika, 
mika, podskakuje* Maz. V. 73, 
n® 24*Por. Fikać. 

k a n y = gra 'w mikanego': je- 
dnej osobie zawiiizuja oczy, inne 
kolejno zbliżają się do niej i do- 
tykają ją zlekka ręką u. t^emś- 
kolwiek, odzywając się przy tern 
i^zmienionym* głosem: 'mi'! Kojro 
po głosie pozna uiewidz;icy, temu 



Mikielka' 



Milowe 



163 



zawiązują znów oczy. Czasownik 
'mikad' w innej postaci nie uży- 
wa się. (O. Wędnie wyraz objaś- 
nia K.) Hst. z Litwy. Tę samą 
zabawę opisuje Ludwik z Pokie- 
wia (Jucewicz) Litwa, 198 — 99, 
pod nazwą tańca > Dudek*. 

Mikielka == drobna rybka, dro- 
biazg rybi Hilf. 172. Por. Ma- 
lawka, Mulawka. 

Miki er = » otoczka z kiszkami świ- 
ni* Kryn. 

M i k i t a = jeden z zięciów *matu- 
linki' Kozł. 168. Toż. Maz. HI, 
305. »Kwita, panie Mikital< Ust. 
z różnych okolic. Por. Myk i ta. 

Mi ki ta = » taniec ludowy, skaka- 
nie przez kij: 'Nauczę ja cię mi- 
kity'= nauczę cię posłuszeństwa* 

0. II »0 koźle żartobliwie mówią: 
'Kozioł mikita' Ust. z Litwy. Śpie- 
wają piosnkę, zaczynającą się od 
słów: >Czy ty to, mikito. Nie ja 
to, mikito...*; melodja naśladuje 
dudy, kobzę. || »Mikila« ^= je- 
den z siedmiu zięciów babuleńki, 
która 'miała siedm córek razem' 
Pleszcz. 174, n« 4. Por. Mvkita. 

Mikły p. Nikły. 

Mikołaj: » Starosta Mikołaj* Wójc. 

1, 61. »Mikołśj* Zb. I, 99.||>Mi- 
kołaś* Wisła VI, 316. || .Miko- 
łajek* Zb. I, 99. »Tko do świę- 
tego Mikołajka paciorek gada. Ni- 
kluj jejro dnsa w piekle nie po- 
stawa* Zb. III, 29. II »Mikoła< 
Myszkowski O strachach, 15. || 
>Mikuli*: »Kum Mikuli |)rzyniós 
dwie duli< Maz. III, 67. || .Mi- 
kołajka* = Mikołajowa Maz. III, 
84. Święt. 247. Wisła VI, 568. 

Mikołaj = jakaś roślina Was. 14. 
Por. Mikołajak O. || .Mikołaje = 
lalki i figurki z pierników, nie- 
sione YAi ś. Mikołajem w obcho- 
dzie, zwanym 'Mikołajki'* Krak. 
I, 312 — 13. 



Mikroskop: .Miśkrop* Pr. fil. II, 
257. 

Mikst = .wagon osobowy, podzie- 
lony na dwie klasy, pierwszą i dru- 
gą*' Pr. fil. V, 794. 

Mikstura: .Nikstura = gorzałka* 
Spr. IV, 27. 

Mikułasz (w Liptowskiemj: >Miko- 
łaszl* Zejsz. 81, n^ 265. 130, 
n» 9. 155, n® 50. .Mikułacz* ib. 
170. .Mikułasz* Orędownik nauk. 
1843, n» 45, str. 358. || .Miku- 
łackie mostki* Zejsz. 170. .Mi- 
kołaskie moski* ib. 155, n*^ 50. 
• Mikułaskie mosty* Orędownik 
nauk. 1843, n® 45, str. 358. 

M i k u ś : . 'Mikusia skakać' = prze- 
bierać nogami i dziwne ruchy wy- 
konywać ciałem, zwłaszcza tylną 
jego częścią wśród dotkliwej chło- 
sty, względnie po jej wytrzyma- 
niu. Frazes ten wyprowadzają od 
. czarownika Mikusia (opis)* Święt. 
704. 

Mila: .Mileczka*: .Co ujadę mile- 
czkę. Będę listy pi.sał« Lip. 88. 

Mila = .na 'ścięci' ułożony stos 
drzewa na węgle* Spr. IV, 307: 
V, 377. ^ 

Milczeć: .MIwczec* H If. 102. 

Mile? .Matko rfltuj mnie, A bo na 
mile utonę. — A utoń, córko, na 
mile. Nie chciałaś słuchać ojca ni 
mnie* Kieł. I, 170, n® 305. Mo- 
że = na nneiiźnie? K. 

Milek = nazwa psa Rad. I, 67, 
ods. 

Milić sic = przymilać się: .Za- 
czął się do niej milić, jak kot do 
.śmietanki* Pozn. VI, 285. O. 

Miljon p. Kandy. Miloński. 
' Piorun. 

Miliś = roślina orlik Udz. 

Miloński w klątwie : . Psia kość 
milońska!* S\)r. V. 377. 

Milowe = . płaca dodatkowa, po- 
bierana przez maszynistów i kon- 



11* 



164 



Miliik — Miłować 



dnktorów w stosunku do iic»- 
by wiorst a. mil jazdy !przez 
nich odbytej* Pr. fil. V, 794. 
II » Milowe « = jakaś oplata (dro- 
gowa? K.): »Po pół złotego 
Z&pł&ćcie nam milowego* Kętrz. 
91. 

Miłuk p. Nieuk. 

Milowy?: »Poszyjcie wy mi koszul- 
ki; Jedne mi szyjcie milową, Dru- 
ga... ciemniową. W milowej będę 
leżeć. A w ciemniowej będę wi- 
sieć* Zb. IX, 212, nO 124, zwr. 
16-16. 

Mi łaszek: »Miłaszek<: (Babi mówi 
do djabła) »0 mój miłśszku, a ka- 
dyś to był?. Zb. XI, 9, n<> 6. 

Miłobędzka »iz Ometrą Niech się 
o ij obraz otrą< (z pieśni o obra- 
zie N. Panny w Białobłotni) Kozł. 
262. 

Miłocha = nazwa krowy Wisła 

VII, 387. 

Miłosiernie = biednie, smutnie: 
>A ón tak stojał, miłosiernie pa- 
trzał, już bół zmęczony* Pozn. 
VI, 231. 

Miłosiernośd: »Kostusia (śmierć) 
miłosierność nad ónom matko mia- 
ła* Wisła V, 867. 

Miłosierny: >Miłosierdny< Konop- 
nicka Na drodze. »Miłoserny« Ust. 
z Litwy. » Miłosierny = biedny, 
zalękniony, skulony: ^Boskie (bo- 
so) przysła nu oborę, głodna, 
sponiewićranana. taka miłosier- 
na...* Spr. V, 377. II > Smutnego 
kujawiaka (taniec) zwą *miłosier- 
nym'« Kuj. II. 207. || •Miłosier- 
ne* = siostry miłosierdzia, kla- 
sztor sióstr miłosierdzia: »U mi- 
łosiernych* = w klasztorze sióstr 
miłosierdzia Ust. z Wilna. 

Miłosław: » Przez Miłosław* Zb. 

VIII, 91, nO 120. 

Miłosny = kochany : > Jasieńku 
miłosny!* Święł. 167. || »Miło.sny 
= dobry* lldz. 



Miłościwy (pan): > Kijem go, mo- 
canie!* Pleszcz. 175. >Moćpan, 
Moćpani* Tyg. ilustr. serja 2, n<* 

110. >Mospanecku = panie do- 
brodzieju, używają często w opo- 
wiadaniu: *Ide ja, mospanecku, 
do miasta, a tu zając leży w ro- 
wie; jak nie cisnę w niego ka- 
mieniem, wzionem go, mospanec- 
ku i zabiułem* Spr. V, 114. Cisz. 
I, 146. » Mości gospodarzu 1* Rog. 
no 440. »Mościa gospodyni U ib. 
»Mość panie!* Rog. n® 440. 443. 

Miłość: » Stara włościanka ...usilnie 
nalegała, by leż z każdej potrawy 
choć 'kundyszek' skosztował dla 
jej miłości (zadowolenia) i uspo- 
kojenia* Kai. I, 41. »Cóż mi po 
zamkach ...kiedy nie mam w to- 
bie miłości* (= nie kocham cie- 
bie) Rog. n® 461. »llni sie wy- 
birajo, un ich prosi na mniłość, 
zęby igo wzieni* (= na miłość 
boską) Ghełch. II, 134. 

Miłość (w tytułach): »Wiwanl, Na 
zdrowie miłość pani matusi!* 
(przezdrowie) Fed. 95. »Na zdro- 
wie miłość pana starosty!* ib. 
»Ten Kuźnicki miłość pan Na 
wojnę mnie dał* ib. 204. > Pro- 
sem pięknie ik miłości* Sab. 135. 

Miłośliwy = łaskawy: » Wiatry 
miłośliwe, Gdzieście my (= mi) 
zawiały Kochanie tęschliwe?* Wi.s- 
ła VIII, 701, zwr. 10. || .Miłost- 
liwe serdce* Konopnicka Na dro- 
dze. 

Miłośnica = kochanka: >Mń umó- 
wioną miJośnicS* Rozpr. IX, 289. 
329. » Muszę odejść ojca. Matkę, 
miłośniczkę* Rog. n® 1. 

Miłośnik = > kochanek* Pr. fil. 

111, 306. »Damy się pochować do 
jednego groba... Będą ludzie pa- 
dać (== powiadać): Tu są mi- 
łośnicy* Rog. no 232. 

Miłować w pieśniach ludowych 
częściej się używa, niżeli 'kochać'. 



Miły 



MiiHk 



165 



II »*Miłować p^a' == głaskać, gdy 
dobrze się sprawi* Pr. fil. V, 794. 

Miłv: ^Mniły. Chełch. I, U6. »Mi- 
likszy, Milkszy* Zb. I 12. »Mi- 
lijszv« ib. 7. »Milejszv« Kog. n® 
178.' 188. Rozpr. XIL 44. »Mi- 
Iejsze« Zb. IX, 206. »Nainiisa« 
Kęlrz. 38. 39. Por. Najmilej- 
.^zv. II -Zaklqć kogo na 'miłe 
bogV. Pr. lii. IV, 842. || >Milucz- 
ki«: »Uj ocka, oj licka moje... 
Nie takie biehiokie, nie takie mi- 
lutkie. Jak u malusie były* Pauli, 
116. II >Miliiśki< i ^Milusinkic: 
Rog. 11® 46. 123. 128. 131. 140 
i często dalej. » Słówko mihisiert- 
kie* Knj. II, 234. » Dziewucha 
miiuśka* ib. 252. Zb. IV, 212. 
213. 218. »Milu.siek« i .Miluś- 
ka« rzeczownikowo, np. Rog. n** 
188. 214. 281. 420 i ind. Por. 
N aj m i I u ś k a. || ^Milnchna-^ Kuj. 
II, 280, no 10. II »Mileńka« 
Ple.szcz. 71. II »Milusienka* Wójc. 
II, 249. Zb. XIV. 44. 1 1 >Miłeń- 
ka* Pauli, 83. Por. N aj m i I .s z y. 

Mimo: »Mimo tcMuu, że...< Wilw. 15. 

Mimola = »nivsz w zagadce* Pr. 
fil. IV, 218. 

Mimr- p. Mamr-. 

Mina = 'ininiasly', py>zny, zarozu- 
miały?: >ZabiIi wójtowejro syna: 
loj dobrze zrobili, bo bv]t wielgi 
mina* Zb. XIV, 233, n'' 49. 

Minąć: *Az ci iro gniw minie* 
Łęcz. 132. II »Minjić = wydat- 
kować: 'Moc minął pieniędzy'* 
Wrześ. 13. || »Minąć się = 1. 
wyjś('- na wydatki, być zużytko- 
wanym: '(^lileb się min;ił' 2, znik- 
nąć 3. umrzeć: 'Byli chłopcy, 
ale sic minęli' < Wrześ. 13. Spr. 
V, 377. 

M i n (• y rz = > bczmian^ (autor pi- 
sze przezmian' K.) Wrześ. 13. Spr. 
V, 377. Rozpr. X. 289. Por. 
W i n c y r z. 

M i n d era k p. M i d era k. 



Mi 
Mi 



Mi 



Mi 



Min i as ty =r »z mina okazałą* 
Osip. 

nić p. Mienić. 

n i o r ?: » Powiła (dziewczyna) dzie- 
ciątko, rzuciła do wodę : — Lu* 
lajże SC. lulaj w głębokim minio- 
i-ze!* Zejsz. 74 — 75, n^ 219. 
(Może ponivłkowo, zamiast 'banio- 
i-ze' K.). 

nister: »Ministerja«i. Im. 1 pp. 
zbiorowł) (typu 'bracia'): »Woła- 
jom go minisłerja* ido króla) Zb. 
Xl, 115. Por. Pr. Iil. I, od 121; 
V, od 148. 

n k a: > Pieśni są po większej częś- 
ci 'minkami' to do ekonoma, pi- 
sarza a. do pani i pana zasloso- 
wan(Mni< Wójc. I, 270. Kolberg 
w Maz. I, 203 powtai-za dosłow- 
nie ii.stęp. wraz z benefis(»m 'mi- 
nek'. Oczywista pomyłka druku: 
'minkami' zamiast 'ucinkami'! K. 

nog: »Neclin6c = minóg* Hilf. 
173. Zapewne pomyłka druku, 
zamiast 'nechnok' a. 'mecimóg* 
K. 

nować = >'górn<>wać- się', wy- 
nosić się. nadstawiać >ię z fan- 
tazją* Homan. »Minowa('* = ro- 
bić się pysznym uslroiw-.zy -«ię, 
wywyższać <ic wledv nad innych, 
stroi(- niiny wyższości. dumv< 
I dz. > Konic ^Irasznie nnnowały* 
l)yga*<i!iski Reldonek, 25. v Jasiek 
...coś zaczął pleść i n)inować« 
Myszkowski O strachach. 20. 

n teres p. Interes. 

n I u s p. M ię I u z. 

nnciarnie = punk lun I nie. re- 
gularnie Ty-^zkiewicz Wilja. 43. 

nutki bip. = pewna roślina O. 

nntyV: »W uiedzielę w mimity 
Poszło dziewczę na rutv< '>m\. 
269. no 11. ^ 

n y p. Miód n y. 

od a n ka p. M i odu n k a. 

\\<k: vl)(, .Mińska* Maz. 111. 2t>2, 
n« 357. 



Mi 



M 



Mi 
Mi 
Mi 

Mi 
Mi 



Mi 
Mi 
Mi 



166 



Miodno — Mir 



Miodnti =^ >9l(xiko« Ram. 103. 
>Miodno«zlnk6. Miodnuszo. ib. 
>Miodnutk6 = slodzin>ieiiko« 
Ram. 103. 

M i o d n o ś ć : >Miodno>c = .słodkość, 
słodwz (ow(h:óv,\ cukru)* Ram. 
103.' 

Miodny: »Miodnf = słodki* Hilf. 
172. » Miodny = słodki: 'Miodni 
ral^ko'. 'Krószka miodna' « PoW. 
48. »Miodny = słodki « Ram. 
103. >Miodnusz|, Miodnuszfnki. 
Miodnulfei = słodziusieńki « ib. 
II >Mint = słodki* Hiif. 172. 
>Mina jabłoń* ib. 91. 

Mi odo wina: »Gorzalinę, niiodowinc 
będziem pijać* Rad. II, 64. n^' 
129.' Por. » Miodu, wina trzeba 
będzie* Wisła VI, 860, n^ 15. 

Miodownik: >Niodownik = mio- 
downik. piernik* Pr. fil. IV, 223. 
'Pierniki z miodownikiem* Kuj. 
I. 312. >Miodowniki a. Miodówki 
= gatunek jabłek* Zb. XIV. 28. 
• Miodownice = jratnnek puszek* 
ib. 

M i o d o w n y = » miodowy, jrdzie jest 
miód: 'Jedzie Jasio od wojny. 
Szuka karczmy miodownćj... Zdy- 
bał karczmę jniodowną'* Pr. fil. 
V, 794. 

Miodunka = 1, roślina 2. rosa 
nnodowa* O. » Miodunka = rosa 
miodowa* Pleszcz. 102, n" 15. 
»Miodonki< = ji^atunek wielkich 
gruszek lisi. z .laworza. »Miodan- 
ka a. Mioduszka = pulmonaria* 
(liesz. 61. »Miodanka lekarska = 
anchusa oriicinali>* ii). 

Mion (I p. I in ię. 

Miot = rzut. [»oiniol. wydanie (jed- 
norazowe) potomstwa: »Te wszys- 
tkie pieski są jcdnejro miotu, a. 
wiosennego miotu* Usl. z Litwy. 
» W czerwcu wszelkie żyjątko mło- 
dym się miotem odnawia* Tyjf. 
iinstr. 1. XIV. ;)2. »Ptaki jedne- 
jro miolii opuszczają iw lipcu) 



okolicę swego gniazdowiska... Pta- 
ki dwóch miotów siedzą powtór- 
nie na jajach* ib. 135. jj >Miot 
= przestrzeń lasu, obstawiona 
wielkiemi sieciami, w której się 
znajduje zwierz\Tia. spędzona przed 
łowami* O. 

Miotać się = ^zamierzać bić: 'Nie 
miotaj sie bić mię. bo oskarżę cię 
przed ojcem'* Zb. II, 235. 

Miotlarz: Bar. 226. >Mietlarz« Zb. 
IX, 280. »Mietlar2{'czek« Rozpr. 
XII, 38. >Jaki taki rzemieśni- 
czek. chociaż jeny mietiarzyczek* 
Cinc. 17, n» 347. 

Miotła: »Nielła* Pr. BI. IV, 222. 
•Miotło* Petr. > Miotła = roślina 
agroslis vulgaris* Was. 14. Wis- 
ła VIII, 270. Zb. XIV, 214. Kuj. 
II, 273. .Mielła* Kuj. I, 202. 212; 
II, 273. 285, n« 68. Zb. III, 14, 
nO 76. Pozn. VI, 167. ł.ęcz. 66, 
ods. Cisz. I, 87. 220. Święl. 41. 
Mil. Rog. n^ 447. || »MiotIina«: 

• Bił /^żonę) miołliną* Pr. fil. V, 
794. II »Mietlonka* Pozn. VI, 
167. II .Mietełecka* Zb. IV, 255, 
Was. 153. II »Mieiełka*: AY sto- 
d<iłce. w obórce Jakby mietełką 
wymiótł* Kuj. I, 211. »Mietełka 
a. Mietlica* = roślina 'miotła' 
Zb. XIV, 214. II >Mielliskoc Kuj. 
II. 273. »Matka syna biła mietlis- 
kiem* Fed. 223, n« 166. 

Miód: «'Na miedzie', obok 'na mio- 
dzie'* Kuj. II, 285, n« 68. .Po 
miedzie* Lip. 56 (Lipiński obja^ś- 
nia: po miedzy'! K.). =^W mie- 
dzie* Kolb. 118.126. 133. ».Mniód* 
Chełch. I, 90. || »Miód .spiżowy 
oxvmcl aeruginis* Ciosz. 61. || 

• Miodzik* Kozł 93. .Maz. II, 70. 
Mir = spokój, zjroda: »Nie miała 

mieru. póki...* Tst. od Kujawian- 
ki. 1890. ^'Dzic^wka nie ma nig- 
dzie miru* Zb. II, 174, n® 43. 
»*Mini nie ma' = |)okoju nie 
ma* Wisła III. 8S. v'Miór, Mir* 



Mira — Afisskolc? 



i 67 



iiżywa się tylko w po/ączeniu *nie 
mieć miru' == spokoju* ib. 746. 
.Mi^rc Rozpr. VIII, 75. .Mir, 2 
pp. *mirfi' == mir spokój : *Ni 
móg nidze nalezc mirfi'< Ram. 
101 . »Mier = cierpliwość (chy- 
ba mylnie K.): 'Ilon nie ma mie- 
rni Hilf. 172. »Mnir = spokój: 
'Nigdv nie zazvje mnini** Spr. 
V, 114. 

Mira p. Miara. 

Mi rei ko wy: » Wianek min^ikowy: 
Święl. 153. 

Mi ren da p. Mi er en da. 

Mirjanna = imię jednej z czte- 
rech panien, które jegomość' spot- 
kał na łące: » Jednej Hanna, dru- 
giej Dziwo, A trzeciej MirjAnna* 
Fed. 86. 

M i r 1 a w y p. M i e r 1 a w y. 

Mirra: > *Mini-kadzidło* = nazwa 
rośliny. Pr. fil. V. 794. .Król 
mir z różji darował* Przem. 22, 
n^ 14, zwr. 12. .Mirta: Tynktu- 
ra mirty'* Hozpr. XVII, 45. 

Mirt: .Merla* Pozn. II, 67. 225: 
III, 173; iV, 68 (wydrukowano 
'metv' K.). Pr. fil. IV, 217. Wisła 
III, 734: VIII, 703. Nadm. 59. 
.Myrta a. Merta* Parcz. || .Mer- 
da* Pozn. I, 227. .Wianek z iner- 
tu* ib. 111, 195. 

Mirta p. Mirra. 

Mirtuk p. Her benie a. 

M i r I w i ć p. M i e r t w i ć. 

Mirw- p. Mierzw-. 

Mirza = .niłoiizieniec, wslępujjjcy 
w stan małżeń.ski* Pobł. 48. 

Mir.zil = roślina chenopodium, 
nić^czYniee jjórski Zb. VI, 243, 
no 60. 

M i r z y c a : »Mirzf ca = panna w stan 
małżeński wst(;puj}|ca* (opis ob- 
rzędu obwtjżenia jej) Pobł. 48. 

Misa, » M i <• h a , M i s c y s k o . M i- 
snlka = miska gliniana* Pr. 
fil. IV. 842. .Micha = zjrrub. 
miska* ib. V. 793. ^Miscvsko* 



Krak. II, 117. Pr. fil. V, 794. 
.Nisa* ib. IV, 846: V, 807. 
.Mniska* Ghełch. I, 116. 

Mi siar z .bieży wieprzka 'wyhara- 
szać'< Kam. 152 i ods. 365. || 
>Misarz = kastrator koni, roga- 
cizny i świń* Pr. fil. IV, 842. 
Por. Miśkarz. 

Misić = kastrować, mni.^^zyć O. 
.Miszony* Pozn. 1, 105. .Miszyć* 
Petr. Por. Miśkować. 

M i s i o r a = . .szczaw « Pr. fil. V, 
794. Por. .Mysiurek* = myosu- 
rus Maj. 

Misiurka = (żartobi.) czapka fu- 
trzana a. watowana bez daszka « 
Osip. 

Misjonarz: .Misvjarz« Kozpr. XVII, 
45. 

Miska .mis mis! = przywoły- 
wanie kotów* Cen. 77. 

M i s t e r j a : . Nisteryja = przedsta- 
wienie żaków .szkolnych, bnrsia- 
nów na Boże narodzenie* Rozpr. 
XVII, 48. .Odprawiali ('bursid- 
nie') tę nisteryjom* ib. 27, p. w. 
Bursianie. 

Mistrz: 3 [»[>. Ip. 'Mistrzu' Hilf. 1 1 0. 
.Mistrz* = pan, gospodarz np. 
we młynie młynarz ib. || .Mistrz* 
= kat: .Obróćze mię, mistrzu, 
ockami ku drodze* mówi .zbój- 
niczek* do wie.^zającego go opraw- 
cy Zejsz. 170. 

M i s t r z o w y : > Mistrzów y korzeń = 
radix imperatoriae* Cie.^z. 61. 

Mistrzyni: »Misłrzvnia* Niwa VII, 
259.' 

M i s t r z y n i (M- =r pomocnik kata, 
podkacik?: .Matuszka wleką zbój- 
cy i mislrzyńcy* (w innych od- 
miankach .rakarze*, .rakarczy- 
ki* K.) Kolb. 81. 

Mistyczny: » Matko miestyczna ! « 
(do Najśw. Panny) Pozn. II, 241. 

M i s z k i u i e a M i e s z k i n i e = ga- 
tunek grzybów Ust. z Litwy. 

Miszkolc: » Z Misko wca « Rozpr. 



168 



Miszony — Mitręga 



XVII 45. .Do Miśkowca* Zb. 
XII, 146, nO 380. 

Miszony p. Mniszy ć. Mi 

Miszures = >poshigacz żydowski M 
w zajezdnym domuc Roczn. 216. 
»Myszures« Ust. z różnych okolic. Mi 

Miś »a. M i s i o = żartobliwa nazwa 
niedźwiedzia* O. » Misiu, rusśj do 
do iasa!« Zb. XIV, 208. »Z chjo- 
pa stał sie miś* ib. »Do łasa, 
misiu!* Zb. Vn, 108. . Pokaż, 
misiu, jak małe dzieci idą do 
szkoły* Wisła VI, 575. »*Misia' 
grobowisko* Siem. 63, n^ 55. 
»Misiu!« (do Iwa) Pozn. VI, 314. 
» Mysio* list. z różnych okolic. 
Pozn. II, 104. > Tańcuj, mysiu 
borowy!* Wisła VI, 572. ^Wuj- 
ko myś* ib. VIII, 360. »MisiuI* 
(do Turonia^ Zb. XIV, 45. |j »Miś 
= człowiek tłusty i dużo jedzą- 
cy* Spr. IV, 26.' 

Miśkać p. Miśkować. 

Miściuk >a. Michciuk = czło- 
wiek chytry, przebiegły, wszędo- 
wścibski* O. IJsl. z Lii wy. 

Miśkać == Miśkowad. 

Miśkarz: »Miśkarz = kastrujący 
bydło. Dla małych (*hłopców wy- 
raz ten oznacza co.ś stra.^znego, 
czego się nadzwyczaj boją; starsi 
bowiem straszą ich tern, że ich Mi 
oddadzą 'miskarzowi', chociaż Mi 
(*hłopcy znaczenia wyrazu tego 
nie rozumieją* łJozpr. XXVI, Mi 
384. » Miśkarz = frudniący się Mi 
rzezaniem koni i świń* Święt. Mi 
704. » Miśkarz = co 'miśkuje' Mi 
świnie* Rozpr. IX, 209. 157. Por. Mi 
Ś w i n k a r z. Mi 

Miśkować :=: » czyścić, diędożyć Mi 
zwierzęta, mniszyć a. kajstrować 
świnie* Krak. IV. 312. » Miśkarz 
miśkuje świni(»* Rozpr. IX, 209. 
• Miśkować = kastrować* ib. 
XXVI. 384. » Miśkować = rze- 
zać, tępym nożem rznąć* Święt. 
704. » Miśkować, » Miśkać = po- 



kładać zwierzęta, np. konie* Spr. 
V, 377. Por. Mniszyć. 
skrop p. Mikroskop, 
śni ca = » wanienka do mycia 
'statków'* Pozn. I, 93. 
śnik = > podkładka pod misę 
na stole* O. || »Miśnik a. Lu- 
szaf, Li.szaf = mała bal ja na 
trzech wy.sokich nogach, w której 
się myją naczynia kuchenne* Łoś. 
»Miśnik a. Luszot = naczynie 
drewniane do obmywania misek 
i talerzy* Krak. IV, 312. Gluz. 
506. KÓzpr. XI, 185. || »Miśnik 
= szafa do talerzy* Pozn. I, 93. 
•Myśnik = szafa do misek z 'po- 
licami' (półkami) w górnej części 
do ustawiania misek, garnków, 
czarek i łyżek i z 'dźwierkami' 
w dolnej części do przechow(y\v)a- 
nia i zamykania wszelkich in- 
nych naczyń i drobiazgów* ib. 
»Miśnik = półki, na których stoją 
miski, łvżki, widelce noże, świecz- 
niki' itd.'* ib. 92; III, 162. || >]VJyś- 
nik = naczynie do mvcia 'stat- 
ków'* Zb. X, 202. »Myśnik = 
cebrzvk do mvcia naczycia* Rozpr, 
XXVI, 384. ]| »Myźnik = luszof, 
szaflik o trzech nogach* Pr. fil. 
V, 798. Por. Mi śni ca. 
tauc yj a p. Intencja, 
ten ki blp. = rękawiczki z ucię- 
temi palcami Ust. z Litwy. L. 
tera = ». slaby* Iidz. 
teres [>. Interes, 
teręga p. Mitręga, 
terny = »niedorodny< Udz. 
t e r u s p. I n t e r e s. 
tka p. Nić. 

tręga ^ strala czasu* Rozpr. 
IX, 209; XII, 96. > Mitręga = 
1, próżnowanie 2, jiróżniak* ib. 
VIII, 230. > Mitręga = zmarno- 
wanie potrzebnego czasu* Rozpr. 
XX, 431. »Z mitręgi nas wi&nu- 
sek* Zb. XIV, 77, n^ 8. O. || 
>Miętręga* Pr. lii. V, 794. || >Mi- 



Milręiny — Mizyny 



169 



teręga = przeszkoda* Łoś. || »Mi- 
tereńga = opóźnianie, przeszko- 
da* Rozpr. XI, 185. 

Mitrężny: »Mitręzny = biedny, 
mizerny* Rozpr. XI, 185. O. 

Mitrężvć = » czas marnować « 
Wisła III, 746. Udz. O. || »Mi- 
terężyć się = zmarnować się« 
Łoś. 

M i ł u s »a. M i I u ś = 1 , na krzyż, 
jedno w poprzek drugiego 2, w po- 
dłuż obok siebie, ale przeciwnemi 
końcami* O. »Miluś w wyraże- 
niu: *w mituś' = jeżeli się usta- 
wia różnemi końcami w różne 
struny, w przeciwstawieniu do 
'sławnem', które oznacza ustawia- 
nie przedmiotów w jedną stronę, 
np. głowy cukru w.szystkie cien- 
kim końcem do góry, to 'sław- 
nem', a gdy ułożone różnie, to 
'w mituś'« Gzark. || »Mytuś: wie- 
szać, pakować a. wiązać 'mytuś' 
= przedmioty różnej w końcach 
swoich grubości kłaść na prze- 
miany jeden grubszym, a drugi 
cieńszym końcem, np. 'związać 
buty mytuś' = związać, je zwra- 
cając ujście cholewy jednego do 
podszycia drugiego buta itp.« 
Roczn. 21H. || »Nituś*: » Kłaść 
w nituś« i). 

Mitwać := » plątać V Rozpr. XVII, 
45. II > Mitwać sie = mieszać 
się. Raz [)ogoda, drugi raz deszcz, 
wtedy się mówi że 'sie niitwa'* 
Rozpr. XXVI, 384. 

Mitygować = » żałować, u)ieć li- 
tość nad kim: 'My tćz nad nim 
mitygujemy' = my go żałujemy* 
Zb. II, 249. >Mnitfgowac :=[uspo- 
kajać* Derd. 136. || » Mitygować 
sio = uspokoić się« Spr. V, 114. 

Mi.uk p. N i eu k. 

Miwka p. (i łubka. 

M i z a > m i z m i zł * = wołanie na 
krowY Cen. 77. Por. Muzia. 



Mizaćp. Nizać. 

Mizdra p. Miazdra. 

M i z e r a k : » Mizerak a. Mizera = 
biedak, nieszczęśliwy, schorzały, 
źle wyglądający* Świet. 705. 374. 
Rozpr. VIII, 83. || >Miderak = 
nędzarz* ib. XVII, 45. »Miderak 
a. Miderastwo = słaby, mizerny 
człowiek « Spr. V, 114. > Mide- 
rastwo* Rozpr. XVII, 45. 

Mizerastwo p. Mizerak. 

Mizerja==: » potrawa z rogów je- 
lenich, kiedy jeszcze są miękkie « 
Pr. fil. V, 795. || »Pa*n Bóg sie 
rodzi w Betlejem na sianku w wiel- 
kich mizeryjach* Zb. XIV. 54. 
II »Miderja a. Mider = ponie- 
wierka: 'Poszło w mider' a. 'na 
mider', 'w miderję' = po.szło 
w niwecz, zmarniało* Kolb. 

Mizernie: » Mizernie tam! ^ licha 
tam! djabła tam! tam do licha!* 
Kuj. II, 273. 279. 

Mi zerować =»[)oniewierać« łMeszoz. 
37. 

M i z g a ć : » ^^toi za drzwiami (mło- 
dzieniec), Mizga na nią (Marysię) 
śli[)iami* Łęcz. 67, ods., zwr. 4. 

M i z i n - [). M i z y n -. 

Miziurek = » mała rzecz, drobiazg* 
Rozpr. XVII, 45. 

Mizk i p. N izk i. 

Mizyny i M i z y n e k : > Mizyny pa- 
lec* Zb. fil, 94. >Miziny palu- 
szek* ib. XII, 58. >Mizelny» pa- 
lec Zb. 1, 71. ^Miedziany* palec 
Osip. »Mieziany palec a. Mizi- 
niec* Pr. fil. IV, 842. »Nizny 
pale<« fMeszcz. 38. || >Mizynek 
=z palec najmniejszy (5-ty); jajko 
ostatnie u kwoczki: ostatnie dziec- 
ko u matki* Roczn. 215. Por. 
W y eh o w a n i e c. »Mizynie, Mi- 
zynietko :=: najmłodsze dziecię, 
pieszczoszek : w żarcie nazywają 
także najmłodsze, ulubione cielę, 
prosię, kurczę ilp.* Chełm. II, 



172 



Młodożeniec — Młodv 



Marysiu, Młodziuchno sił^ zawi- 
jas* (w rańtiich weselny K.) Rad. 
I, 216, no 287. »Młodznszo« 
Kam. 104. 
Młodożeniec i Młod ożeńcowa: 
> Młodożeniec « Maz. V, 207. »Mło- 
dożeńcowa* Pozn. I, 127; III, 95. 

• Chryste płuiie... daj tym młodo- 
żeńcom dobre mniemanie* Wisła 
VIL 89. 

M ł o d u c h a i M ł o d u o łi n a : » Mło- 
ducha = » młoda mężatka* Fed. 
402. »Młoducha = panna młoda* 
Rozpr. XVII 45; XXVL 383. 
Hue, 670. Pr. Hi. IV, 218. 842; 

III, 306. Spr. IV, 358; V, 377. 
Święł. 138. 159. Tvjrod. ihislr. 
1, X, 378. Aten. Vi. 651. Zb. 

IV, 114. Hoff. 47. Pozn. III, 98. 
Maz. III, 102. Fed. 84. 92. 120. 
Wrześ. 13. Wisła III, 28. Chełm. 

I, 305, Lub. II, 215. Kai. I, 174. 
Wisła VII. 133. 736. Zb. I, 46. 
87. II »Młoduszka« Zb. I, 87. 

• Młodnska = panna młoda* Rozpr. 
X, 217. II »Młoduebna« = panna 
młoda Siar(kowski) Wesela, 9. 12. 
Zb. IV, 116: IX, 23. Kieł. I, 65; 

. II, 241. Por. Mołodyca. 
Młody = pan młody, oblubieniec: 
»Ona idzie do kościoła kieby le- 
lija. Młody stoi u podwoi kieby 
beslyja* Wójc. II, 372. »Młody- 
pan* Knj. I, 258. »Ty, młody 
panic i młoda pani!* ib. 262. 
(ale ib. 263 »pan-młody» i 265 

• panno-młoda*;. Pozn. I, 181 
i dal. Zb. IV, 218. 250. l^ozn. 

II, 84. 100. 224. 280. Rozpr. X, 
253. Kieł. I. 106. 152. Zb. XII, 
199. 'Młody = kawaler, cho- 
ciażby wiekiem nie młody* Wi.sła 
I, 154. II ^Państwo młodzi*: 
>PAjslwo młode wita wasx Wisła 
IX, 237. »0d lego dwojga pań- 
stwa młodego* Puzn. III. 85. 
>Slarszy bierze państwo młode 
i wprowadza...* Ib. I. 175. > Pań- 



stwo n)łode, panom ojcom do nóg 
upadnijcie!* ib. 231. »Z rozkazu 
państwa młodego* ib. V, 199. 
»Boże, daj zdrowie państwu mło- 
demu!* ib. II, 82. » Państwo mło- 
de* ib. 92. 324.Łęez.58. » W imie- 
niu państwa młodego* Pozn. II, 
112. » Przed państwo młode sta- 
wajtrie!* ib. 298. » Rodzice pań- 
stwa młodego* ib, 300. 317. 

• Uprasza państwo młode o ]>o- 
słuszeństwo* ib. 301. »Mówię do... 
młodego państwa* ib. »Te osoby 
obie. młode państwo* ib. 302. 

• Błogosławię wa^, młode pań- 
stwo!* ib. »0d tego dwojga pań- 
stwa młodego* ib. III. 85. »Temu 
państwu młodemu* Zb. X, 120. 
>Wv. j)aństwo młode, winniście 
Bogu dzięki* Kai. I, 198. || >Mło- 
dziuśki* Rog. n^ 330. || »Mło- 
żutki* Zb. I. 16. II *Młodu8ień- 
ki*: » Młody, młodusieńki* Pauli, 
15. Wójcicki II, 327, przedruko- 
wując żywcem tę pieśń, zmienił 
na 'młodziusieńki' K. || >Mło- 
dzieńki* Kan). 13. Wisła VII, 
159. Pleszcz. 205, n^ 15. || >Mło- 
dziuleńki* Was. 148. 243. || 

• Młodzuszt* Ram. 104. || Młoda: 
»Młoda panna* = panna młoda 
Rad. 1, 230. » Młoda pani = pan- 
na młoda* Tvgod. ilust. serja 2, 
n« 110. Zb. XII, 193. Alen. VI, 
640. Zb. IV, 253, n« 237: VII, 
64, Ii 
»Będa 

sła VII, 302. zwr. 5. Kieł. I, 
153. »Pani młodii* Święt. 135. 
Zb. VIII. 267. 268. Zb. I, 87. 
Lub. I, 184. » Młoda panna* Pozn. 
II, 83. 306. II »Panna młoda* 
= dziewczyna, przynosząca wia- 
nek dożynkowy Tyg. iluslr. 1, IX, 
89. II » 'Młode państwo'. 'Państwo 
młode' Pozn. II, 241. Maz. III, 
148. II /Młoda matusia' a. 'Mło- 
da macierz' = macocha* Del. 41 



o 124. 50. Spr. V, 377. 
)ani moda cepić- Wi- 



Młodz — Młodzie się 



178 



(ale na sir. 43 jest i 'macocha'). 
II » Młode « = pisklęta Pozn. VI, 
59. 90. For. Młodziak. || »xMło. 
da woda* = woda żywiąca, oży- 
wcza Krak. IV, 71. Pozn. Vn, 5. 
II >Mfódka«: » Płótno na ubiór 
dłowy dla młodki^j'* Lub. 1, 182. 
»Młódka = panna młoda* Zb. 
Xni, 154. II »Młódka = nazwi- 
sko kury. Wisła V, 923. || »Młód- 
ka = karta młodsza* O. list. 
z Litwy. II » Panna młoda' = ro- 
dzaj begonji* Wisła II, 756. Por. 
M o ł o d y c a. || Stopniowanie : 
» Młodszy*: »Mojdszv* l*ozn. VI, 
108. 176. >Młojdszy* ib. 179. 
II » 'Starszy' i 'młodszy' koniec 
drzewa = grubszy i cieńszy « 
Hoczn. 237. Pr. fil. V, 795. '|| 
»Naj młodziej sza « Roj^. n^ 329. 

Młodz» a. Młodnik = otawa, po- 
traw* (autor pisze 'inładz' K.) 
Spr. IV, 307; V, 377. 

Młodziak = » młody człowiek, mło- 
de bydlę, młode drzewo* Zb. I, 
46. Dygasiński Beldonek, 36. » Mło- 
dziak = młodzik* Czark. »Mło- 
dziaki == dwoje młodycli ludzi 
niedoświadczonych: 'Oj. młodziaki, 
rałodziaki!'* Czark. >Młodziak = 
młody człowiek; młode bydlę* 
IJdz. » Młodziaki = pisklęta dzi- 
kich ptaków* Osip. 

Młodzian: > Młodzian = drużba * 
Pr. fil. IV, 218. »Młodziani« Pozn. 
I, 190. 193. » Młodzian, czyli 
drużba* ib. 199. 205. .Młodzia- 
ni młodzi I* ib. III, 67; V, 201. 
» Młodzian a. Młodzian = starszy 
drużba weselny; Im. 'młodzienie' 
(? K.)* Zb. I, 13. .Młodzian = 
drużba* Zb. IV, 250 i ods. »Mło- 
dzianie* Im. Pozn. II, 111. 270. 
» Młodziany* ib. 271. .Młodzia- 
nie* Im. ib. 272. »Młodziani* ib. 
273. .Drużba z młodzian ami(?)« 
ib. 294. 296. 304. 305. .Mło- 



dzian z młodzianem* ib. 306. 
314. .Przy ślubach asystują: 
drużba, młodzianie i szwachny 
(druchny)* ib. 325. ib. III, 170. 
»My dwa młodzian i* ib. 172. 
.Swatowie, zwani w mieście 'mu- 
dzianami'* Zb. XIV, 115. .A tera 
młodzianie do Boga się udajcie! « 
Kai. I, 134. .Młodziany = druż- 
by* ib. 174. .Starszy młodzian 
= drużba* ib. 194. .Młodzidn 
= jeden z drużbów* Parcz. Por. 
Młodzień. || .Po 16-tym roku 
chłopiec nazywa .się mudzianem'* 
Zb. XIV, 19. II .Młodziśnik* Pozn. 
III, 67. II .Młodzianek*: > Idzie 
w tanek Ruciany wianek, Idzie 
za nim piękny młodzianek* Sand. 
89, n« 120. .Drużba i młodzian- 
kowie (.swaty)* Pozn. I, 179. 180. 
182. .Państwo młodzi w Poznań- 
skiem nazywają się też 'młodzień- 
cowie' a. 'młodziankowie'* Zb. I, 
89. Pozn. II, 290. 291. || .Mło- 
dziink = młodzieniec* Ram. 104. 

Młodzią nka = panna młoda (w ora- 
cjach weselnych): .Kochany mło- 
dzieńcze i młodzianko!* Kuj. I, 
285. .Tę młodziankę i tego mło- 
dziana przygotować do stanu mał- 
żeńskiego...* ib. 315. .Młodzień- 
ce, młodzianko!* Wisła VIII, 496. 

Młodziankowy .dzień* = czwar- 
ty po Bożem narodzeniu Kuj. I, 
92, u^ 2. Myli się O. p. w. Mło- 
dzikowy, twierdząc, że .Młodzi- 
kowy kiermasz, targ* odbywa się 
'w niedzielę, najbliższą nowiu' 
('młodzika') i przymiotnik 'mło- 
dziankowy' nazywa w tym razie 
'błędnym' K. 

Młodzi ca = .młoda mężatka* Pr. 
fil. IV, 842. .Młodzica = panna 
młoda* Zb. I. 87. 

Młodzie się = .chmurzyć się, 
mieć się na deszcz* Kuj. II, 273 
i Bibl. Warsz. LXXX, 626. Spr. 



174 



Młodzie — Młoto 



V, 137. > Młodzi się (w powietrzu) 
= czas chmurny, pogoda nie- 
pewna* Mil. » Niebo się młodzi 
(zaciąga się pierzastemi cii mura- 
mi), będzie desc* Pleszcz. 49. 
> Niebo młodzi się na desc« Pr. 
fil. IV, 842; V, 795. || »Młodzić 
się« (O ciałku dziecka): » Ciałko 
dziecka młodzi się' mówią, gdy 
dziec^ię dostaje wysypek, 'wyle- 
wów'* Ust. z Litwy. II >Młodzić 
się = Fermentować, burzvć się* 
Mil. 

Młodzie = drożdże: O. ma po- 
myłkowo 'młodzie*. Im. 'młodźce' 
K. » Pośpieszył się, jak j^ż z mło- 
dziami* (powiastka) Bibl. Warsz. 
1864, I, 289. Przyj. Indu VI. 91. 
Kuj. II, 273. Zb. I, 20. L. » Pączki 
= na młodziach zarabiane ciasto « 
Pozn. 1. 82: II, 383: III, 128; 

VI, 347. Zb. XIII, 114. Spr. V, 
137. Mil. Parcz. 

Młodzieniarski: W towarzystwie 
.szewców, gdy się zbiorą starsi 
i młodsi (zwani 'młodzieniaszka- 
mi') towarzysze, starszy wzywa, 
aby siadali 'za siół boski, towa- 
rzyski i 'młodzieniarski'* Zb. XIII. 
55. 

Młodzieniaszek (w oracji wesel- 
nej) = młodzian, jeden z druż- 
b<')w Pozn. II, 304. II Patrz xM ło- 
dzi en i arsk i. 

Młodzie nić? »Prosę nie gniewać, 
młodzienić...* (oracja weselna) 
Pauli, 3S. Musi tu być pomyłka 
druku K. 

Młodzieniec- »obok 'Mładeniec'* 
Hozpr. XII, 17. >Musi sio rozłą- 
cz j^ć Z dzicuchóm mładeniec* ib. 
80, n° 5. II »Młodziencowi(' a. 
Młodziankowie* = państwo mło- 
dzi Zb. I, 89. >Wy, młodzińce, 
co sic dziś zamierzarie połąryćl* 
Fed. 70. 

M ł o d z i c II n v — - młodzieńczy ? : 



• Przejdzie ten młodzienny ranek* 
Rog. n« 417. Por. Młodzi eński. 

Młodzień = » młodzieniec* Rozpr. 
III, 372. >Skądeś, młodzieniu?* 
Pozn. V, 63, no 110, zwr. 8. 
Toż Kuj. II, 177, n» 360, zwr. 7. 

• Witajze, młodzieniu I* Zb. XII, 
166, n« 25. II » Młodzień = 'mło- 
dzian', jeden z drużbów Pozn. I, 
216. 

M łodzie ńearz: * Będą tu zeiica- 
rze sami młodzi eńcarze* Krak. I, 
236, no 46. 

Młodzień co w a = panna młoda 
Pozn. I, 184. 243. Kalendarz 
llngra 1869, str. 86. Zb. I, 87. 
II » Młodzieńcowi* = nowożeń- 
cy: »r)o młodzi eńco w vch* Pozn. I, 
244. 

Młodzieński = młodociany, mło- 
dziutki: >Mło<lzieński kochanek* 
Rog. n^ 198. Por. Młodzienny. 

M ł od z i e ń s t w o = bezżeństwo : 

• (Pobierając się) występujecie ze 
stanu młodzieństwa* (z oracji we- 
selnej) Pozn. II, 93. 

Młodzież: » Zaceni młodzież tań- 
cyć* Chełch. I, 39. || »Młodzież* 
= młode, niedorosłe bydło list. 
z Litwy. 

Młodzik w wyrażeniu »Na młodzi- 
ku* = nów: 'Nie siej na mło- 
dziku' O. Por. Młod...V II •Mło- 
dziki = młode ptaki (zwykle go- 
łębie)* Pr. fil. IV, 285. 

M ł o d z i k o w y = > do nowin nakv 
żacy* Petr. 

Młodzi wo L. O. Bar. 218. Siar. 
przYsł. 75. Chełu). 1, 59. Petr. 
Pr. fil. II. 264. II >Mleziwa* Rozpr. 
XII, 96. II »Młozawo« Mrong. p. 
w. Glomsd. 

Młoić: »Młoi mię = nndzi inie* 
Zb. I, 71. 

Młosł- p. Mlostka. 

Młotka p. Młock a. 

Młot o ^r= »4odzinv. słód. odclio- 



AUozawo — M/ynica 



175 



dzący po wygotowaniu piwa, od- 
dawany na paszę dla świńc Krak. 
IV, 312. 

Młozawo p. Młodziwo. 

Młoż- p. Mnóż-. 

Mlódź<: Módź = młode drzewka 
w lesie* Rozpr. IX, 209. > Mło- 
dzie Inł. = latorośl. « Pr. fil. IV, 
218. 

Młotek = młoearz, młocek: » Deszcz 
w dzień Zielonych świątek, ubę- 
dzie jeden młotek* Zb. VI, 171, 
f. Por. Młocek. 

Młyczak: »Młycdk = człowiek tłu- 
sty, białej cery« Spr. IV, 26. 

Młynarczanka =: >córka młyna- 
rza c O. Zb. IV, 194: X, 298, n® 
221, zwr. 5. Lub. II, 196; XV, 
61. »Młynarcanka« Wisła VUI, 
132. »Mynarcanka« Święt. 166. 

• Młynarczanka* Kuj. II, 50. »Młoj- 
narczanka* Pozn. IV, 269. 

Młynarka = »młynarzowa« O. 

• Młynarz z młynarka « Zb. IV, 
136. .Młónarka* \h. V, 229. 
Patrz Przykopa. 

Młyn: »Młąn, w Młąnie* Zb. VII, 
75 i dal. »Do młóna* Zb. V, 
249. >Mun. Mfii, MJ^. Opól. 
38. »Młyjn. Rozpr. VIII, 201. 
204. >Młójn* Spr. IV, 325. »Młyj- 
no« lldz. »Młęn, we Młęnie« Zb. 
VII, 45. »Myn. Parcz. || »Mł^Ti 
wie]rzny = wiatrak* Fed. 402. 
Ust. z Litwy. II »Młyn = areszt* 
Święt. 704. || Pieśń o > młynie 
dziadowskim* Święt. 252, n® 157. 
II » Młynek polski* = arfa: »Dla 
zu[)ełnego oczyszczenia, a zara- 
zem oddzielenia zboża ładnego od 
'mikłego' i pośladu', ma ono 
przejść przez 'młynek polski'. 
'Młynki polskie'., są już coraz 
rzadsze, zastępują je 'młynki nie- 
mieckie', które obywają się bez 
poprzedniego wiania zboża naprze- 
ciw wiatru* Święt. 7. Opis ta- 



kiego młynka ib. 13, n® 14. •Młyn- 
ki = żarna* Zb. VIII, 256. || 
> Młynek = zakreślenie koła lo- 
tem w powietrzu przez bekasa, 
krzyka a. ficlausa, gdy w porze 
wiosennej z błoia się wysuwa 
i unika strzału* Pr. fil. V. 795. 
II >Młvniczek*: »Na górecce mły- 
nicek..'.* Kuj. II, 47, n® 207. || 
»Młynina*: »A w dolinie myni- 
na...* Pr. fil. V, 795. Por. M'ły- 
n i e c. M ł y n i c a. 

Młynarstwo = młynarz i żona: 
>Męnarstwo psiśli i. widzieli za- 
bitego sęna* Zb. VII, 48. || »Młt- 
narztwó == młynarstwo* Ram. 
104. 

Młynarz: »Mfnarz* Kuj. II, 284, 
n® 63. »Menarz* ib. 286, n« 84. 
»Mynarz* Parcz. Rozpr. IX, 157. 
297: XII, 38. Zb. VII, 45. *Mę- 
narz* ib. >M^drz* Opól. 8, 38. 
.Munarz* ib. 38. Hilf. 121. »Mó- 
narz* Zb. V, 249. || » Młynarz a. 
Młynarek* = gra towarzyska 
chłopców (opisana) Kuj. I, 226, 
no 12. 

Młynarzowy: » Pole młynarzowe * 
Święl. 423. Por. Młynarzy. 

Młynarzy = niłynarzów: »Wele 
młynarzej zagrody* Rog. n® 257. 
>Ty, młynarzy synu!* ib. n° 290. 
Por. Młynarzowy. 

Młynarzyć: » Mhjnaizf c = być 
młynarzem, trudnić się młynar- 
stwem* Ram. 104. 

Młynie a = »młyn ręczny, stęplo- 
wy« (? K.) O. »Młynica = żar- 
na* Kopern. »M(ł)ynica =: mły- 
nek ręczny* Pr. fil. V, 795. [| 
»Młynnica = cały budynek, 
w którym się mieści młyn wodny 
a. konny* Pr. fil. IV, 843. .Mły- 
nica* Rog. n° 107. ^Młynarze... 
siedzą na młynicy* Pozn. V, 125. 
>W młynicy śpi Kasia przy świ- 
cy* Kuj. II, 44. n® 197, zwr. 21. 



176 



Młyniec — Moc 



Lip. 193. »We młynie, a raczej 
(? K.) we młynicy bywa 'potrzą- 
sacz\..« Krak. I, 143, ods. »My- 
narz stoi w młynicy« Zb. IX, 
297, n^ 398. »Młynarka ryczy, 
kwiczy, skacze ręka (? K.) po 
młynicy Kiei. 1, 187, n® 345 a, 
zwr. 7. Zb. XII, 178. Toż Fed. 
190. Łęcz. 122, zwr. 36 (»przy 
inłynnicy*). >Frzesed przez mły- 
nice« Cisz. I, 94. Święl. 204. 
252. 345. 432. 513. 532. Zb. 
VI, 90. 

Młyniec = młyn: » Który się owies 
nie wysypie na ś. Wawrzyniec, 
nie pójdzie już na młyniec « Zb. 
VI, 232, no 18. Około r. 1860 
krążył po kraju uninek: >Gada 
to o tym, to o tym, Plecie, jak 
wietrzny młyniec Ten nasz litew- 
ski Deotym, Antoni Edward Ody- 
niec* K. II Podchmielony Kuja- 
wiak woła na grajka, aby zagrał 
•djabelskie^o młvńca« Kuj. II, 
207, ods. 

Młynkować = oczyszczać zboże 
w młynku: »Zboże 'wieje się', 
'młynkuje' i 'przerabia' na 'boje- 
wicy'« Pozn. I. 102. 

Młynkowanie = oczyszczanie 
zbożu w młynku: >Z ziarnem, 
po młotce, odbywa się wianie' 
i 'młynkowanie'* Święl. 7. "Mły- 
nek ..do 'młynkowania' zbożsi* 
ib. 13. 

Młyński: » Jam jest sz warne młyń- 
skie dzićwczę...* Rog. n° 99. 
>Klu.ski pieczone (młyńskie)* Pozn. 
II, 232 (bliżej nie objaśniono K.). 

Mnich: »Mych* Pobł. 50. .Mich* 
Hiif. 172.' II > Mnich = upust 
z słupem [)rzy stawach* Krak. 
1, 143, ods. Fed. 245. Kozpr. 
XVII, 52 p. w. Pidło. »Mnich a. 
Pop = cietrzew samiec w cza- 
sie wypierzjinia się* Pr. lii. V, 
795. II »Mnichy« blp. = potra- 



wa z obwarzanków, rozgotowanych 
we wrzątku, z masłem Ust. z Li- 
twy. II » Michy* = gatunek ja- 
błek Zb. VIIL 257. Pobł. 50. 
»Mich a. Mych* Ram. 100 i 109 
= toż znaczenie. 

Mniej: »Mieniej« Rozpr. XVII, 45. 
» Mieni* (właściwie 'mienie' K.) 
ib. XII, 45. »Mni, Namni* Ram. 
95 p. w. Mało. 

Mniejszy: »Miejsy (= *mieńsy)« 
Rozpr. VIII, 126. .Mienszy* ib. 
XII, 44. »Mieńszy« Ginc. 9, n® 
122. A. (linciała List. pisze mi, 
że lud rozumie też 'mniejszy' K. 
>Midjsy* Wisła IX, 231. »Maj- 
s(z)y, Mals(z)y« Pr. fil. V, 788. 
Rozpr. XVIL 88. »Mańsy€ ib. 
789. >Myńszy« Zb. 1, 14. »Mie- 
sz^« Ram. 103. »Mnji, Namnji* 
(? K.) Hilf. 172. >Namieszt« Cen. 
89. »Namajnst* Opól. 37. || >Sio- 
stra mniej.sza* = młodsza Wójc. 
II, 18. II »Cz(^m mieńsza błecha, 
tem bardży gryzie- Cinc. 9, n® 
122, 

Mniszka: »Miszka< Ram. 101. || 
» Mniszka* = kastrowana, 'mni- 
szona' świnia Pozn. I, 105. 

M n i s z y ć p. M i s i ć. 

Mnogo: » Mnogo* Ram. 104. »Za 
tymi krajami... sa mnogo po świe- 
cie dzikie kraje* Krak. III, 38, 
n® 71. > Dostawał mnogo bicia < 
Bar. 137. II »Mnoho« Rozpr. XII, 
32. Sab. 135. >Mnohenko« ib. 

Mnożyć: *Młozyć = mnożyć, siać 
coś* IJdz. »Młozyć sio = mno- 
żyć się* Arch. V, 642. 

Moc: » Gdybyś chciał nad kim jaką 
moc dokonać, cyli jakie rycer- 
stwo, to potrzyj sobie (jabłkiem) 
pod ocyma* Sand. 274. » Kosić 
żyto... kiedy to je.szcze za mocy, 
a niby trosieńka świdowate = 
nieprzestałe, zielonkowale w sło- 
mie Kam. 65. »Mocą = mocno*: 



Moc — Mociołv 



177 



> (Dziewka) kwiateńki niowi za- 
tyka na jrłowie* ib. 129. » Przez 
inoc« = gwalloin, przemocą Hi I f. 
23. Cisz. i, :i20. » (Wałek li-zy- 
ma kozę z;i oj^ron) 'z mooy'« Zb. 

IX, 20. :»Mołom« = gwałtem 
Wisła [, 103. >nez moc = usil- 
nie: Hez moiizem sie prawo- 
wjił z doktorem'* Hoz])r. XXVI, 
383. 

Muc = »(lii^.»>* śpr. IV. 2(5: V, 
114. 378. Krak. IV, 312. Wrześ. 
13. 'Wino idzie bez n)oc wód, 
to musi hyc okrzione* llozpr. 

X, 202. » Kosodrzewiny bar.zo 
mor* ib. L*02. 217. »M<)C pi- 
niędz^. Zb. VII. 21. .Gala 
moc (węj^^orzy) iuiłowIiI« Derd. 
106. »Moeeś naorał?« Zb. IX, 
262. »Moc już też majom roków 
twój stryk V« I st. od .1. Bystro- 
nia. >Moc jej dacie?* HolT 47. 
»Gdo moc buduje, ni ma kaj 
mieszkae. Wisła II, 307, n« 993. 

• Kuba krad w n-glu i le.-^ni go 
mor zirabali (>fantuwali), zabrali 
nm rabanicę i ka])elu>« Spr. IV, 
317 j). w. Zgal)ać. »Kło się złej 
żonv boi. Ten moc w .świecie wy- 
slt)i (wyr-ier|)i)« Hog. n** 403. 

• Wojska n)«»c* Kuj. I, 128. Wiel- 
ka Miof lu«ia sic nazjeżdżała* ib. 
191. -Gi\ny,i moc< Alen. VI, 116. 
»|)ostał pieniędzy wielgą moc« 
Zb. VK .-iOO. »(!o moc. to nie 
zdrowo* Ciur. n^ 103. >0do moc 
je i pije, len w n^zum nie tyje* 
ib. n^ 199. »(ido n)nc obiecuje, 
ma'(» daj(M ib. n^ 241. »Gdo ma 
diunie palce, len moc nabiere* 
ib. n*^ 258. > (idzie moc ku(rba- 
rek. lauł polewkę przc»s()l!i» ib. 
n^ 27(i. L('()-izy maio a dobre, 
niż moc a z^e« ib. n^ 4r)(). •Ma- 
łej wody na moc młynów nie Iza 
gnać* i I), n" 4^46. » Mądremu nie 
cbybi rnaJo, jeny moc* ib. n^ 
49n. »Na moc trzci)a równo z pło- 

s/ownik T. ni. 



łami* ib. n** 51 ń (autor Li^?t. tak 
objaśnia: »Aby mieć moc (= du- 
żo, dosyć), to już trzei»a tyle, aby 
zasy[»ać cała (►grodzona przestrzeń 
tak wy.-joko, aby było równo z pło- 
tami* K.). »Mo«- ci je-t roków ?« 
(ile masz lat) Hozpr. XI!, 71, n« 
3. Tsl. z Jaworza. »Gdo moc mó- 
wi, mało ku|)i* Wi-ła VIIL 792, 
n° 1193. »Moc psóvT -- zajęcza 
śmierć* ib. 793, n^ 1236. •Nau- 
ka kosztuje moc pieniędzy* ib. 
n° 1240. »Moc narodu była w koś- 
ciele < Spr. V, 114. »Nie moc 
cbybi* = nie wiele brakuje Spr. 
V,"348 p. w. Cbybiać. II ^Mocki 
dużo, wiele* Vr. fil. V, 795. Wrześ. 
13. Spr. V, 378. Hozpr. X, 50. 
Sab. 132. »W- karcmie było 
moeki parobków* Zb. V. 221. 
»Nazjćzdzało sie tak mocki pa- 
nów i pań* ib. 236. »Mocki mió- 
sa* Zb. VII. 23. •Nażerzał (tak 
K.) sie sieczki, Nażerzał sie moc- 
ki...* Zej-z. 80, no 258. Toż ib. 
130. n^ 8. (tu >nażezał«). •Owiecz- 
ki, ładnie, kie was mocki!* ib. 
133, no 25. »()wieczki, wera ( = 
zaprawdę, wierę K.) wa-- nie moc- 
cki!« ib. n° 28. »'Nie tak mocki 
wieksv* = nie o wiele większy* 
Spr. IV, 26. II >Mocka* Pr. fil. 
V. 795. II »Mocką< Hozpr. IX, 
296. »Mocko* Pr.' Iii. V, 796. 

M«)Can p. Miłościwy (pan). 

Mocarz = siłacz, olbrzym, 'wielo- 
lud' Pozn. VI, 87, •Moł-arz* Gisz. 
I, 317, n'' 2()2. »()kropny mo- 
carz < Swięt. 359. » Niema więk- 
sz«'go 'mocarza' wc wsi nad nie- 
«jo« ib. 4 99. 

M o c li n a t k a =: jratunek psz<'nicy O. 

M o <• li o r k a p. M a c b o r k a. 

M (M- b o w i k » a. M o b o w i k« = 
jratunek <rrzyba O. li>t. z Litwy. 

Mocioły = »męty, [lomyje* Swięt. 
7(14. II >Męcioly = toż znacze- 
nie l'>t. Warszawy. 



178 



Mocnawy — Moderunek 



Mocnawy = dość mocny : » Moc- 
nawa nitka« Pozn. I, 125, ods. 1. 

Mocni ki = lekarstwa obnoszone 
przez wędrownych 'Wę<crów' a. 
'Węgrzynów* (Słowaków), inaczej 
zwane *prolejki'; wchodzą one 
w skład Hrojanki' Ust. z Litwy. 
II »Mocniki« = gatunek jabłek 
Zb. XIV, 28. 

Mocno: » Mocn ie « : > Uwal iłck be- 
styją tak mocnie w pałkę, ze iiod 
razu spad na ziemię* Zb. VII, 64. 

Mocny = silny (o człowieku): Kuj. 
I, 117. 180. Chuć. 6. Zb. V, 
221. 249; VII, 64. 78: X, 94, 
n« 181. Matusiak Kw. 12. 19. 
Na dziś I, 307. liilf. 99. Pozn. 
VI, 48. Chełch. I, 174; II, 102. 
Cisz. I, 288 Święl. 348. 357. 388. 
389. II » Mocny* = wielki (o zwie- 
rzu) Przyj, ludu VI, 111. || > Moc- 
ny* == gruby (o sztuce drzewa) 
Pozn. I, 87. II »Woda 'mocna' 
i 'słaba' ('żywićjca' i 'morząca' = 
zwiększająca i zinniej.^zajaca siłę) 
Pozn. VI, 48. II » Mocny* = wiel- 
ki?: >(Mama) mnie daa igicłecke, 
naparzlecck Na mój moc*nv za- 
robecck* Wi^^ła VIII, 160. 

Mocować się: O przodmiotach, wy- 
robionych z drzewa, gdy głośno 
pękają, mówią, że 'mocują się' 
Ist. z Litwy. 

M o c u n e k = zmocowanie, uczynie- 
nie czegoś mocniejszem list. z Li- 
twy. 

Mocz: »'Iść z moczem' = iść na 
swoją potrzebę Krak. III, 145. 

Moczą rżysko = moczar, mokra- 
dło IIuc, 4 74. 

Moczka = » flaki i j)łuca, rozdro- 
biono w sosie kwaśnvm« lloff, 
49. 

M o czul n V = » łykowy, łvczanv« 
Petr. 

Moc żuły = doły do moczenia lnu 
Maz. 1, Oó. Por. Moczydło. || 



»Moczuła = łyko lipowe* Petr. 
II » Moczyły (raczej 'moczuły' K.) 
= kora lipowa przez moczenie 
przysposobiona do wyrobu roz- 
maitych wiązadeł: 'Postronek zmo- 
czył'* O. 

Moczyć = o innych (prócz konia, 
patrz » M o k r z y ć) zwierzętach, 
gdy leją urynę* Hozpr. XX, 431. 
• Moczyć sie* Co koniu) Ijsl. z Li- 
twy. 

Moczydło: » Mocydło ^ miejsce, 
gdzie się len moczv* Rozpr. X. 
289. Wrześ. 13. Spr. V, 378, 
•Mocydjo a. Mocydlisko = mały 
stawek przy domu, gdzie się len 
moczy* Spr. IV, 379. » Zawróć 
bydła Od moczydła* Kuj. II, 251. 
Pozn. IV, 284. »(Kanonjery) obej- 
rzą się na moczydło* Maz. II, 
125, n® 281. Por. Moczuły. 

Moczy gęba = > pijak* Pr. fil. V, 
796. 

Moczyły p. Moczuły. 

Moczy pysk: > Mocvpysk = pijak * 
Pr.' fil. IV, 218. ' 

Moćka = »płyn, tworzący się w faj- 
ce * Udz. Por. Cygański m a r- 
c y p a n. 

Moda: »Do mody* = modny: »Bę- 
dzies miała (ka[)ocinę) do mody* 
Kad. I, 151. 

Moderować = * majstrować, spo- 
rządzać* Czark. » Moderować = 
przerabiać; psuć* Kolb. || Mode- 
rować się = miżdżyć się, kry- 
gować sie (o kobietach) IJst. z Li- 
twy. Por.' Pr. fil. U, 581. 

M o d e r u u e k = * reparowanie, maj- 
strowanie* Czark. || »Lud czcił 
Marzanę, bo miała dobry dla niego 
'mederunek'* ('Mederung', z franc. 
'melier', dodaje Rybka, czy też 
Koli)erg; zapewne mylny wywód: 
'mederunek' myślę zamiast 'mode- 
runek' = Uioderacja K.). Por. 
M u n d e r u n k i. 



Modlący — Modry 



179 



Modlący: > Modląca książka* = książ- 
ka do nabożeństwa Rozpr. XIL 
63. Świct. 336. Por. Modlenie. 

Modlenie: »Ksiązka do niodląnia* 
książka do nabożeństwa Zb. VII, 
79."Zb. XIII, 76. Por. Modlący. 

Modliborzyce: > Pod Módl iborzy- 
ce* Lub. II, 40, n® 117. 

Modlić się: »Móld MO. Zb. VII, 
6. >Mół sio* Kozpr. Viii, 204. 
»Mt>diij !-io€ Ist. z Jawoi*za. »Mod- 
lij >i(;. nic niodlij sic: próżna 
miska, nie naj(»>z >ie« Cino. 24, 
no 503. II » 'Modli ^Uf (zając) = 
*rdv jest otoczony cbartanii Przyj, 
huiu VI. 111. Por. Moli(:*, 

Modlin: ^>I)i) Modlina. Maz. II. 124, 
zwr. 7: V, 288, n'^ 316, zwr. 8. 

Modlitewnie » prosić = prosić 
z modlitwą. Pr. V, 796. 

Modlitwa: ..Modlitew. Kozł. 246. 
Ust. z Jaworza. Pr. fil. IV. 218; 
V. 796. 

M o d I i w a ć się = > często się mo- 
dlić. iV. fil. V. 796. O. 

Mod lnica: »\V Modlnice* Krak. II, 
lOO, no 185. »VV Modlnicy. ib. 
•12, no 73, zwr. 2. || >Modlnicki 
zamek. Krak. II. 41. >Modlnickie 
chłopcy < ib. 100, n*> J83. >Na 
Modinickicni polu. ib. »Modl- 
nircy parobcy, ib. 481, n" 798. 
*Mt)dlni(ka irromacia. ib. 486, 
n^ SIO. •W Modnickim (lak K.) 
dworze* ib. 471. n" 776. »Mod- 
nicka (lro<ra'' ib. 
II »Modlniranka< 
n*^ 756. 

Modła = sposób, 
modlą na robotę 
ó7. 28. » Modła* 
mo<llę dla (iru^rich 
dła 37-^ 
»Wrola 

wzór), ib. V, 378. •Modła = 
węjricł, k;il [irosty. Wrześ 13. 
>Mo<lła ^=rz kawałek drewna, we- 
dłujr którejjo rieśla stara się scia- 



473. no 


782. 


Krak. Ii. 


461, 


njoda: > 


Nowa 


nasłanie. 


Kam. 


= wzór: 


.Na 


. ib. 192. 


.Mo- 



wzór* Spr. IV, 307. 
na starom modłę (= 



ny budynku na węgłach odchylić 
pod kątem prostym tj. 'przymo- 
dłować ś<-ianv na węgłach*. Spr. 
V, 378. II >Modło, Modełko = 
wzór, prawidło* Krasn. 305. 

M o d ł o w a ć == » mierayć * Cer. 

Modnv: » Panny żvja po modnemu* 
Olei. 165. 

Mod rak: >Modrak* = chaber, bła- 
watek, 'wa-iick' Kuj. I, 57. 334. 
Pozn. 1. 160. Zb. I, 20; VI, 241, 
ods. »Modrak a. Modrokwiat* Hilf. 
172. ]\'imięlnik lizjł>gr. V, cz. IV, 
str. 13. Wisła III, 724. Mil. Kow. 
Koz[)r. XI, 186. .Módrak, M6- 
dniczk. Kam. 105. || »Modrzak* 
Kuj. I, 232. 335. || .Modrzaki a. 
Modraki = kartofle wewnątrz 
niebieskawe* Kai. I, 46. » Siwki 
a. Mł)drzaki a. Pyrzaki = kar- 
tofli* wcze>ne, modre i>od skórką 
zwierzchnia^. Kuj. II, 276 p. w. 
Siwki. II »Zimoziele, zwane 'mo- 
drzfikiem' pod Warsaawą, zakwi- 
tające jesienią, w barwie jasno- 
niebieskiej* Maz. III, 194. II •Mo- 
draki =1= kuse ko-zule Niemek, 
sięgajjłce ledwo do pępka* Zb. II, 
172, no 3. 

Modro: »\V.-adziłani je (ziółko) mo- 
dro. Zielono mi weszło. Zb. VI, 
120. n'^ 51. » Zasiała ja modro, 
A białe mi ze^zło-^ Sieri. 267, 
nO 8. 

M o d r o j a > n y : >Modrojasne oczy* 
Hojr. n'^ 272. 

Modrokwiat |>. Mod rak. 

M o d r o w a t V = > niebieskawy * Pr. 
lii. IV, 843. 

Modrowił'C p. Mądro wiec 

M o d r o w c z i e I e [». M a d r o w i e c 

M o d r u I a = przczwi-ko. nadawane 
przez sa.sia<lki dziewczętom z Bli- 
życ, od modrych zapasek i kie- 
cek Ked. Ił O, od.s. 

Modry = nic«hie>ki: Zb. X. 228. 
Wisła Ii, 124. ['leszcz. 37 {n\K 
o oczach). Pr. fil. IV, 843. »Mo- 
12* 



180 



Modrzew — Mokowrola 



dry = szafirowy*: Wisła I, 154. 
Mil. »Modry = niobioski, ciornno- 
fjoletowy* Spr. V, Hi. »Modra 
gorzałkac Kiol. I. 174. || >M()dry 
kamień = siarkaii riiio(izi< Spr. 

V, 114. II »Mjdro = ultramary- 
na, cooruleum* Ciesz 62. || •Mo- 
dre drzewo ^= lijjjmim fampeehia- 
num« Cie<z. 21. || »Modrzyśki« 
kwiatecek Kieł. H, 126. || '>Mo- 
drznsietiki«: »Pasicek w modrzu- 
.sieńkie koła* KozK 195. || »Mo- 
drziirhny*: »Jal)łoiieeka.. Modrzn- 
chnenii kwiałeckami zakwita* Maz. 
III, 85. II »Modrziitehki == cały 
niebieski* Pr. fil. [V, 848. 

Modrzew: »Modrzeń* O. »Morzeń* 
Pawł. łMozdrzeń* Udz. Por. Mą- 
dre drzewo. 

M o d r z y (• » bieliznę < = farbką na- 
płiszczać* Krak. IV, 312. 

Modrzy e się = świecić się nie- 
biesko: »Fartneii (niebieski) mo- 
drzy się z oneoro piasku* Konop- 
nicka Na drodze. 

M o d r z y z n a r= > kolorowy sajratys « 
Lis. »Mi)drzyzna = płófno ko- 
loru ciemnoniebieskie*;,), domowej 
roboly* Spr. V, 114. >Ciemno- 
niebie^^kie snodnie ('modi-zyzna') 
i takiż kaflan* Wisła II, 129. 

M o d z e 1 : » Modzele na dłoni < Zb. 

VI, 304, n'> 189. 4. >Modzele = 
naj/niolki na rękach, pochodzące 
od ciężkiej pracv« Rozpr. X, 289. 
Wrześ 13. Si)r. V, ;{78. || .Mo- 
dzyl = narośl na dłoni wskutek 
naciskania ręka na rękojeść przy 
pracy, naijniolok* Święl. 70 i-. 
» Mozol = od<Msk, rana na no- 
cach < Pieszcz. JIT. O. Wal. 

xM o g i I a n V : » W .Mo:ri łanach * Zb. 
Xl[, 127, n« 90 II >Mo<rilanin.: 
»Zabili Jasia MouiJanie* ib. 216, 
n^ .'J7 (wydrukowano 'w Mojrila- 
nie' K). 

Mojrilnik — r »rmel:n-z* O. Pohij. 
367. Wi>la VIII.' 151. n« 6. {'A. 



z Litwy. Ty.szkiewicz Wilja, 32. 
Wal. \i t. "w. 

Mogiła = dół, jama: »Trociny po- 
czytywane sa^ jjiko dobry mater- 
jaf do... 'mo^ieł' kartoflowych* 
Pozn. I, 95, > Trzeba kopać mo- 
giłę wielgóm* ib. VI, 104. 106. 
II >C[ioroba krów 'żółw\ zwana 
inacz(»j 'nwjciłą'* Wisła III, 652. 
II »Mof^iełki = doły kartoilowe* 
Pozn. I, 103. II »Mogiłeczka«: 
• Któż mię tam depce po mej 
mogiłeczce*?* Łys. 41. || » Mogił- 
ki* = cmętarz, 'mogilnik' Ust. 
z Litwy. O. Osip. Roezn. 215. 
Kieł. I, 63. II >Haiłki* (gajówki, 
|)ieśni wiosenne) a. 'Mogiłki' Oles. 
49. 

Mohorycz = »1, zapijanie wódki, 
gdy f)ierwszy raz młody zjawia 
.się na 'zwiady' 2, zapijanie wódki 
po targu* Pr. fil. IV, 218. .Mo- 
liorycz = traktament po skoń- 
czonym targu* Roczn. 215. >Mo- 
horycz = litknp, zapitek przy 
sprzedaży* Chełm. II, 239. Zb. 

III, 127, nO 24. Zb. I, 71; II, 186. 
Glnz. 486. Kraszewski W^spomn. 
Wołynia. I, 8. || >Magarycz« = 
litkup Wisła UL 88 \y w. Litkuj). 

M o h o r y o z y (5 ^ » nudzić, maru- 
dzić, ubiei?ając się o kupno* 
Roczn. 215. 

Mołiowiłny >list = świadectwo 
majątkowe* Roz[)r. Xn, 32. 

M o j c z a : » Z Zas^órza do Mójcv* Zb. 

IV, 143. 

Moj k ie t »a. Pu j k i = roślina aerio- 
phorum* Pamiętnik fizjograf. V. 
dział IV, 13. 

Moklizna: » M >kllzna a. Zmokllna 
= pol< Pobł. 4S. 

M o k n a ć s i ę : » Moknąc sę = pocić 
się* lliir. 172. >Moknąc i Mok- 
nąc sę = potnie<'* Pobł. 48. 
Ram. 106. 

Moko p. M leko. 

Mokowrola: » Nie zfimykaj moko- 



Mokradła — Molić 



181 



wrót (Wędnie wydrukowano 'mako- 
wrót' K.)..« (z piosnki dla dzieci) 
Wisła IV, 54. Autorka arlykuha 
tego li^t. mię objaśniła: > Powia- 
dają, że ażeby deszcz był, trzeba 
chyłkiem zabrać cudze wrota, za- 
moczyć do wr)dy (stad moko-) 
i wstawić, lo będzie deszcz*. 

Mokradła, Mokradle p. Mo- 
kradło. 

Mokradło: » Mokradła, sapiska. sa- 
py. = moczary, nizkie jjrunta 
Lub. I, 71. O. ^Mokradło = mo- 
kry jrrunf. błoto* S|)r. V. 114. 
II »Mokrzadło« = moczar K. Li- 
belt w TyjTodniku mód 1S72, n° 
15, >tr. 1 i ind. »M(»krzadto« = 
zienua, na której niedawno woda 
stała l'st. z Kiele( kiecjo. || »Mo- 
krzydła« = moczary Ust. z Kie- 
leckieiro. || » Mokradle = mokra 
roia« Święt. TO-i. Ust. z Kielec- 
kie jro. II >.Mokradla = pora desz- 
czów, rozmokłe drogi « Vr. til. IV, 
843. II » Mokradła = płvn, ciecz « 
Pr. fil. V. 79(). ^W njokradlach* 
Zb. X\, 7. »Mokrzadla = 1, mo- 
krota 2. nujkry pnint, mokradli- 
dna* (). II »Mokrzada = niiejsce 
mokre* O. || »Mokradź = wil- 
t?oć na dworze, powietrze wilgo- 
tne* Osip. >Mokra.ś = wilt^od. 
deszcz* l'r. fil. V. 796. »Mokroć« 
= wiljroć. dżdżystość list. z Litwy. 
>Molxroć = miejsce mokre* Pr. 
fil. V. 796. Por. Mokwa. 

Mokro rzeczownik: »Suclła nie wy- 
glądam, mokra się nie boje* Hog. 
n^ 475. 476. 

M ok rocie n, Mokroć ż. = mokro, 
wilgoć, słota Lst. z Litwy. 

M okryć = >szczawik (oxaiis acre- 
tosa)* lloff. 41. 

Mokrz = uryiia, mocz S])r. IV. 3()6 
j». w. Mokr/yć. > Naczynie pod 
łożem z mokrzem* Vo7M. VI. 313. 

.Mokrzada p. iM o kradło. 

Mokrzadlo p. Mokradło. 



Mokrz(^sz: »Mokrzeski sąsiad* Kai. 
L 115,. zwr. 12. 23. 24. .Mo- 
krzyskie cbłojwiki* \Vi-ła IX, 245. 

Mokrz vc. = » roślina anagallis ar- 
vens'i>. Zb. X11L 169, n^ 18. 
• Mncliotrzew a. Mokrzec stelłaria 
media* Ple>zcz. 124. || >Mokrzy- 
ca« = trzy rośliny O. 

.Mokrzvca = mokre lało* Rozpr. 
XX. 131. 

Mo k rzy ć = urinare* Spr. IV, 366. 
»Moksvć = 10 koniu) lać ury- 
nę* llozpr. XX, 431. || »Mok- 
rzyd .się* = urinare Zb. IX, 36, 
w^ 10. Por. Moczyć. 

Mokrzydła [). Mokradło. 

Mokwa = » pogoda dżdżysta, deszcz 
ciągły a. ^nieg łający* Spr. IV, 
307. >AMokwa na polu* ib. 316 
p. w. ZaniecbalcYĆ: ib. V. 378. 
Krak. IV, 312. 

Mol p. Mai. 

Mol a ko wy? »Chło[)a codzienna 
odzież >kłada się zimą z długa- 
w<»j kurtki i spodni molakowych 
ciejiiego wyrobu bawełnianego* 
Pozn. II. 332. 

M o I a w k a = » drobna rybka* Wis- 
ła IX, 98. 

M o 1 e s ł o w a ć =- » |»ro>ić, błagać < 
Sand. 1^63. 269. n" 5. »Molesło- 
\M\r = napizykrzać się. prosić 
uporczywie* Spr. V, 111. »Mo- 
lesłować = narzekać błagać« 
F\'d. 402. »Mole>lować = ubo- 
lewać* ib. 415. ^Molestować a. 
Mełeslować = łr-apić, iiie]iokoić; 
pr-osić gorąco* Swięt. 703. Fed. 
262 (= ubolewać). » Molestować 
= |>rosić* Clielcb. I 201, ods. 

M o I e s t u rr e k : > Pan za wielkim nio- 
leslunkiem (==■ na usilne prośby) 
podaruje sześć garcy g<ir*załki« 
Kam. ^■i2. 

MoIe(iv: »Mołędzkie panienki* Rad. 
L* 107. 

Molić =:: »])i*o>ić kogo bardzo* IJdz. 
> Molić = być nalięłnym w proś- 



182 



Molowy — Moraw niki 



bie, w słowach; trudzić kogo sło- 
wy (= molestować)* ■ Zb. I, 46. 

Molowy = ? » Otwórz się, bubljo, 
Przez dębowy kloc, Przez świecki 
molowe...* Święt. 97. 

M o 1 1 e c h p. M a 1 1 y k. 

Moltych, Moityk p. Maltyk. 

Mołatać = »tłuc się, szarpać się« 
Święt. 704. 

M o ł k n ;i ć : » Mołknąc = zwisnąć : 
'Noga mnie mółknie'. *Ręka mnie 
zmołkła'* Po W. 48. 

Mo Ił a = duchowny tatarski: »Muł- 
ła, Mołna i Mołda« Ust. z Litwy. 
»Mołna« Tyszkiewicz Wilja, 32. 

Mołna p. M o 1 1 a. 

Mołnia = » błyskawica bez grzmo- 
tu: 'Mołnia eh łaszczę'* Pobł. 48. 
Por. Małanka. 

Mołodec = »1, młodzik, młodzian 
2, dziehiy czfowiek* O. 

Mołodyca = »I, młoda kobieta 
2, niedawno wyszła za mąż« O. 
»Nie dał motody Jasięjko Mo- 
łodej Marysi u mateńki być< Wis- 
ła VI, 2H2, n® 2. »Juz mołoda 
nie twoja!* ib. 233, n^ 7. »Mo- 
łoduszka = panna młoda* Zejsz. 
118, n'> 6. .Mi)łodu(-ha = młodu- 
cha* Pr. fil. V, 796. Por. Młod-. 

Mołoleń = »gatunek lnu* Zb. VI, 
270, n<^ 18. Por. S koc zeń. 

Moment: »Tym momomtcm* = 
tymczasem: »Khiczyki tym mo- 
mentom na g(»t()wahii |)ołożvła« 
K. Gliński. 

Momot = •niedołęga: dziecko, nie 
mogą<-o nauczyć się pacierza; czło- 
wiek do niczego* Rozpr. XVII, 
45. Spr. IV, 325. 

M o m o ł a ć = >mówić niezrozumia- 
ło* [i<lz. 

Mom ycz ::-^ »liljji wodna (nymphaea 
alba, <irzvl)ioń biały). Zb. VI, 274, 
nO 131. 321, no 11. 

Monarcha: >()narcha* Lnh. II. 210. 

Moniak a. M<M)ioc = guzik me- 
tah>\vv. »'(łra<'- w moniaki' = rzu- 



cać w ścianę guzikiem, blaszką 
okrągłą, niby monetą i starać się, 
aby, upadając, znalazła się blizko 
'wystawionej' tj. położonej przy 
ścianę przez drugą osobę* Ust. 
z Warszawy. 

Monić się = > gonić mylnie po 
śladach zmieszanych (o ogarach)* 
Pr. fil. V, 796. 

M o n i s t o p. przytoczenie z Padaiicy 
p. w. Dukacz i Namisto. 

Monopol: »Nowopol* Pr. fil. V, 973. 
II »Monopolówka* = wódka z mo- 
nopolu Ust. z różnyoh okolic. 

Monstrancja: »M.>strancyja< Pr. 
fil. V, 796. »Mustrancvja* Rozpr. 
IX, 289. 

Mora p. Mara. 

Mo rak ów: »Ku Morakowu* Pozn. 
IV, 259, zwr. 12. 

M o r a n s - p. Romans-. 

Mor as i ć = »bić, tłuc* Rozpr. VIII, 
230. »Morasić = zniszczyć, po- 
targać* Sand. 263. 

Morawa i Morawy': »0d Morawy* 
Rog. n° 81. W podobnej pieśni 
»0d morawy* Lip. 67. Por. Mo- 
rawka. »Z Morawy* Kon. 116. 
Zb. Vni, 103, n° 195. .Na Mo- 
rawy... jedź* Kieł. 1, 133, n® 222. 
>Z Morawy* Zb. XV, 69, n^ 112. 
Święt. 271. »Z Berlina do Mo- 
rawy* Święt. 233. » Morawo I* ib. 
243. » Dziewczę z Murawy* Pozn. 
IV, 39, no 86. 

Mora w i ak i = » odmiana kartofli* 
Pr. ni. V, 973. 

Mora w i o c p. M u r a w i o i*. 

M o r a w k a : » Z Morawki * Rad. II, 
86, zwr. 15. Wisła IX. 345. Pozn. 
IV, 177, no 331 (-Od morawki*). 
• W Morawce^ IIolT, 67. .Z Mo- 
rawki- Zh. II, 82, no 97, zwr. 
17. Kieł. I, 188, n® 346, zwr. 
19. Por. Morawa. 

Morawniki »halskio r= 'tłoki*, 
pastwiska* Rozpr. XVII, t)6 p. 
w. Tłok. 



Morą^ — Moroczyd 



183 



Morąg = » zwierz morąjrowaty: 
'Pies niorag'« O. L. » Morąg « 
(o wołu) Krak. 1, 178. » Kartofle 
'inoręgi' a. *inoręgiele' mają paski 
fjolotowe i białe wewnątrz* Kai. 
I, 4t). Por. Łaciak i. || »xMorąg 
= przezwisko: 'O lv. niorąpu!*« 
Vr. fil. IV, 218. Por. Mrąga. 
M r ^ g i. 

Morągi przymiotnik: »Samiłra wy- 
wiodła kilka nłoragioh warchlat* 
Tyg. ilnslr. K XIV, 53 (W. Poi). 

M o r ą g o w a I v = > pstrv * Ilozpr. 
viii, 230; 'xx, 431. »Mor(>gowaty 
= o maści zwierząt, najczęściej 
kotów « Spr. V, 378. Toż Ust 
z Litwy. » Mo rejowa ty = pstry « 
Święt. VOi. 

Morążki = gatunek jaWek zimo- 
wych Rud. 28. Por. Morąg. 
Mręgi. 

M o r d a c z »z wielką gębą * = jeden 
z towarzyszów Kocigroszka w baj- 
ce Bar. '94. 

M o r d a d = » boleć : Tak mię ręka 
morda'* Pr. fil. IV, 218. 

M o r d a r k a : » M6rdarka = morder- 
czyni, rozbójniczka* Ram. 106. 

M o r d a r s t w o = 1 , zbójectwo 2, 
morderstwo: »M6rdarztw6« Ram. 
106. 

M o r d a r z = morderca: »M6rderz« 
Hilf. 135. »M6rdarze« Hiif. 186 
p. w. Ve. »Mordarz = morder- 
ca* i*ol>ł. 49. »M6rdarz« Ram. 
106. 

Mordęga = »trud, ciężka praca, 
zmęczenie się< Rozpr. Viii, 2.*i0; 
XX, 431. >- Mordęga je kole ple- 
wienia* Zb. II, 249. » Mordęg* 
2 [)p. Im. Rozpr. VIIL 195. > Mor- 
dęga = ciężka praca* Swięt. 
701-. »Mordęga = przykrości*, mę- 
czarnia* i'le<z«z. 37. 

M o r d j a ń s k i : » MordyjarWki = wiel- 
ki, okropny* Zb. I, 46. Tdz. || 
• Monijań-^ko = silnie, mocno: 
dokładnie* Rozpr. XVII, 46. 



Mordka = toż znaczenie, co *Ku- 
nica Zb. I, 85. 

Mordonie = > kluski, robione z 'za- 
bolenych' (nadgniłych) ziemnia- 
ków* lidz. 

Mordować = wewnątrz ból cier 
pięć; chciet? koniecznie dowie- 
dzieć się czegoś* Tdz. 

Mordo w anie = b(')l : > Mordowa- 
nie w żołiidku* Zb. VI, 255, n** 
87. 3. Por. Mordów i sko. 

Mordowisko: »Na S'}al)ości żołąd- 
kowe, jak na morzy.sko, mordo- 
wisko. wewnętrzne boit* lud ma 
wiele ziół leczniczYcłi* Zb. VI, 
205. 260. no 101.' 2; XIII, 35, 
no 2. ]^»r. Mordowanie. 

Morfina: >Martwina« Pr. fil. 11,461. 

Morgownica = » miedza* Pr. fil. 
V, 796. 

Morgownik = » najemnik do ko- 
szenia zboża, płatny od morga* 
Kuj. II, 273 (z Bibl. Warsz. 
LXXX, 626j. ClM^ch. I, 29. 

Morka »a. Po morka = północ 
(strona świata)* Zb. II, 8. > Mor- 
ka = 1, wiatr od morza 2, stro- 
na ku morzu* Pol)ł. 135. » Mor- 
ka = wiatr północno-zachodni od 
morza* Łęcz. 13. » Morka = długi 
drolmy deszcz, przygnany wiatreni 
od strony morza* Kud. > Morka a. 
Pomo.s('yzna = powietrze Mrześte*. 
dżdżyste* Zb. II, 249. ^ Morka 
= czas słotny jesienny, kiedy 
pada drobny de>zcz* Pr. fil. V. 
796. II > Morka = di*zewo, zwłasz- 
cza .-^osnowę, z czę.ści ku półno- 
cy zwróconej* Pol)ł. 155. Por. 
M<»rszczyzna. i^ om orka. 

Morkać = » mruczeć* Zb. XI, 74. 
Por. M o r k o t a ć. 

Morko lać >a. Morko tac = .szem- 
rać* Pr. iii. IV, 218. Por. Mor- 
kać. 

Mormul = »mruk* Pr. fil. V, 796 

Mor o c z y ć = nalegjić, na^ławać, 
mole.'^tować: 'Jakem go jął moro- 



184 



Moruka — Moras 



czye, w końcu znalazł sie spo- 
sób' Kraszewski. 

Moroka »a. Zamoroka = zawi- 
łość, trudna do rozwiązania a. 
czynność nie Jatwa do spełnienia* 
Roezn. 215. 

Moro m uch =r inaczej 'Muciiarka\ 
'Muchair, 'Muchomor' = bedłka 
agaricus niuscarius Zb. VI, 217, 
n° 9. Por. Muchomor. 

Moroszka ^=^ »gatunt»km aiiny (rubus 
chamaemorus), jajrody spore, z \)0- 
czi|tku czerwone, a nasłęfmie żółte. 
Bośnie na bacjnach inic^Mizy Mar- 
jam polem a Sapiożyszkami* Osip. 

Morowe (• z k a p. M u r a w a. 

Moro w i ca = » choroba śmiertelna* 
Pr. lii. IV, 218. » Jeżeli chory 
zsinieje, to mówi:i, że to 'inoro- 
wica\ Niema na nią lekarstwa, 
jeżeli jest *śmielerna\ 'Morowica 
tak przychodzi nie wiadn skąd, 
'ściska na wnąlrzu'. Nie można 
jej widzieć, bo to 'laka choroba'. 
Jeżeli kto zsinieje po śnner<-i. to 
morowica go zadusiła* Wisła VIII, 
354. » Morowica = choro])a, uwa- 
żana za śmiertelną* Pleszcz. 108. 

• Morowica a. Morówka = krosta 
kształtem i kolorem do mrówki 
podobna (opis)* ib. 122. >Moro- 
wycia = wrzód, duszność w gar- 
dle, krup. Chełm. II, 24(). || 

• Morowica = krew człowieka 
umarłego-^ Spr. IV, 307; V. 378. 
Por. M o r ó w k a. 

Morów i ec = połaJMuka ludowa 
Pinik. 

Morów nica: >/Mon»wiiiiy* Pozn.IV, 
2ńH. II »M()ri)wniczanki« ib. 126. 

Morov/y = »straszny< Kozpr. XX, 
431. »Ty. morowa ku rwo I* Pozn. 
VI. 187. »(()bi(?cuję wam) pieczeń 
kumorowii, biesiadę morową (V K.), 
wróblą j^olenią* Cz oracji wesel- 
nej) I»ozn. 111, HH. II »Morowo« 
przysłówek = strasznie: »(lhłop 
ji dobiuł, dobiuł, a jak ji moro- 



wo dorznuł (= dojechał, 'dosy- 
pał'), wyjąn ji głowę z pod ko- 
lana* Swicl. 405. 

M o r o z i a. M o r o z v = siwy, 'mro- 
zia(s)ty' W. Pol." 

M o r ó w e c z k a p. B o r ó w e c z k a. 

Morówka = zaraza, cholera Kam. 
77. » Chłopi od złych panów bę- 
dą jakby od morówki zdalać* ib. 
187. »I(iź do morówki!* Kuj. I, 
52. »Żeby cie morówka!* Pr. Gl. 
IV, 218. II > Morówka = guz, 
świniak'* Zb. XIV, 200, n^ 192. 
Hozpr. XX, 431. Patrz przyto- 
czenie z Pleszez. 122 pod Mo- 
rowica. 

Morski: » Morska gapa =l ry bitwa, 
rybołówka (hydrochciidon nigra)* 
Spr. V, 137. »Na ziemi są mor- 
skie oka bezdenne... Z tych źró- 
dIi^k, morskich oków woda z pod 
ziemi i skał wychodzi..* Krak. III, 
35, n® 64. » Warszawa ma za 
godło Syrenę, czyli, jak ją gmin 
cza.sem nazywa, 'morska, pannę'* 
Zmor. 165.' Aten. III, 155-57. 
Wójcicki Klechdy I, 126-131. 

Morszczak = »cavia cobaya* 
(świnka mor.-kji) Zb. XI, 57, n® 
69. 

M o r s z c z y z n a : » Mórszczf zna, Muor- 
szcz^na = północ (seplenirio)* 
Iłilf. 172. II »Mors(!yzna = czas 
słolny, jesienny, kiedy pada dro- 
bny deszcz* Pr. Iii. V, 796. Por. 
M o r k a. Pom o r ka. 

Mor ta = »roślina anihriscus, cze- 
chrzNca* Pamiel. łiijograf. V, dział 
IV, sir. 12. ' 

M o r u c h a ć — t > brudzić, walać: 'Dzie- 
ciak morucha kosiule'* Spr. V, 
1 1 4. Por. M o r u s a ć. 
Morus: »Są 'Morv' obojej płci, czyli 
'Mor\' i MorusN-'* Pozn. VII, 38. 
107." 
Morus = 1, brudas 2, wół czer- 
wony z czarna^ pi'*;irą na głowie* 
Pobł. 49. > Morus = murzyn* 



Morusać — Morzysko 



185 



Derd. J. 27. .Móifis = 1, czło- 
wiek brudny, powalany 2, czło- 
wiek ciemnej barwy włosów i I wa- 
ezy 3, wół a. byk cieinno-czer- 
wony, zwłaszcza z eziirną a. cieni- 
niejszfi sier:5cią na orłowie « Ram. 
1()(). »Murus = nazwa wołu* 
Nadni. 147. » Morus = brudas, 
zabrudzony* Mil. Czark. >Morus 
= brudny, nie umyty, nie ucze- 
sany człowiek* Spr. V, 114. || 
»Morys = nazwa wołu* Rozpr. 
X, 267. II »Mrus, Mrys = czar- 
na plama* Hozpr. XVII, iG. || 
»xMorusek«: »M6rfisk = zdrob. 
*m6rus\ wól a. byk ciemno-czer- 
wony* l^am. 100. Por. Mur. z-. 

M o r u s a ć = » brudzić (o ciele ludz- 
kiem, zwłaszcza o twarzy): 'Za- 
morusimy' = brudny na twarzy* 
('.zark. 1). II >Mrusać, Mrysar = 
zabrudzić, po<niolić* R(»zpr. XVII, 
46. INir. Morucbać. 

Moruska = »1, brutlaska 2. kro- 
wa czerwona z cien}nj| sierścią 
na głowie* Pul)ł. 49. »M6rftska 
= 1. kobieta brudna, powalana 
2, kobieta ciemnej barwy wło- 
sów i twarzy, brunetka 3, krowa 
ciemno-rzerwona z ciemniejszą 
sicrścJM na jrłowie 4, gatunek 
jrru>zck koloru <-iemno-szarego« 
Ram. 106. 

Mory: »Muóry =^ niecierpliwość 
w najwyż.^zym stopniu* Rozpr. 
IX. 'JU9. »(!ekam i cekam. jaz 
mie miiory bi(TO* ib. VIII, 175. 
230; XI, 1S6. »Aże go cit,»żkie 
murv brałv, co trza czekać* Kam. 
164. 

M o r y n k a = » gatunek >n)acznych 
ryb z ji»zi<'>r nadbaliyckicb* Derd. 
136. »Morynki* ib. 4. 

M or .z p. M róz. 

Morze: »\Vvśli rekruciki za cerwo- 
ne morze* Rad. II, 68, n^ 137. 
* Wyrzucę «'ię do mora (tak K.), 
Podziól)ie rie morska kura* Kieł. 



II, 200, nO 10. »Pia.>ek na dro- 
dze zowia^ na Mazuracłi 'dziadow- 
skie morze'* Cbehu. I, 88. ods. 
II »'M/iłe morze' = zatoka Pucka. 
'Wieige morze = morze Bałtyc- 
kie* Ram. 106. Hilt. 137t' || 
»'Noc njorz<'\ 'Dzień morze' =r^ 
noc długu, nie dnjąia się praespać; 
dzień długi* l^oczn. 218. Por. 
Rozpr. VIII. 131. 

Morzenie: » Morzenić. .Morzysko = 
l)iegunka* Pn>zpr. XII, 96 

Morzowy = morski: »Rybt'tki mo- 
rzowe* Zb. IV, 101, n^ ^32. Maz. 

III, 57. n« 3, zwr. 8. Kieł. I, 
189. n« :;48. 

M o r z y b ab: > Morzy baba. Morzy bób 
= lyiopodium selago* Pamiętn. 
fizjogr. V, dz. IV, .str. 13. •Mo- 
rzy bab = babka (ziele)* Pobł. 
13:'>. >Mórz^bal) = lyconodium 
clavatum* Nadm. 135. »Morzy- 
bab = iycupodium st^iugo* Por. 
Babi (U ór . Moż y l>ór. 

Morzyć z 2-m [)rzypadkiiMn: »Sa- 
maś się po nor-y gziła. Mnie bę- 
dzies głodu njozyła* S:ind. 143. 
>Mozyć, Morzyć = głodem mo- 
rzyć* ib. 263. Por. Mrzeć. Przy- 
uiierać. || ?Mo/fi- = dusić, 
trapić (O 'Morze')* Pobf. 49. » Mo- 
ra mórzł lud* llilf. 133. 71. 107. 
109 i ods. 10. 110. » Zmora mo- 
rzy* Nadm. 114. 

M o r z y k i s z k a : > Morzyki.^zki szlacli- 
<-ice* Krak I. 264. 

Morzysko = >gló<J. bolość, czczo- 
.ści i nudności w ^,«>ładku* Krak. 

IV, 312. »M(jrzy>ko = nioi-ze- 
nie. gryzienie w żoła^dku, ból żo- 
łądka* O. » Morzysko = każda 
cboroba, po!egaj:ica na silnym 
bólu brzucha* Spr. IV. 307; V, 
378. > Morzysko a. Morzenie = 
biegunka* Rozpr. XII, 96. Rud. 
26 (U konia). » Moi*zysk o = odę- 
cie z bólem (tyn)])anile.s)* Spr. 
IV, 366. » Morzysko = kolka 



186 



Mosiądz — Mostowy 



u koni« Mil. » Morzysko = nud- 
ności w żołądku < ŚwiPl. 704. 
»Morzvsko = ImjI brziiclia« Zb. 
XIII, 70, n<» 68: Xl 54. n" 23: 
VI, 205 (li. 'Mordowisko'): 226, 
nO 30, 3. 273. n^ k 278, n^ 3. 
297, nO 5. Krak. III, 141. n® 5. 
152. n*> 36. 

M o s i ;i d z : » Mu^-iąz* Koz|>r. IX, 
172: VIII, 2:;8. 2-i przyp.: .Muo- 
siazii« obok >Mri6->iadzu< Rozpr. 
IX, 167: VIII. 238.* .Z mosic- 
dza< Zb. XIV, 78. Plo^z-z. 193. 

M o s i ą d z o w y = ino-i(;żiiy Cwydrwi- 
wanie Żyda): »Sii|»ka miał mo- 
siądzowe, a ząbki dróiowo* Zb. 
XI, 73. iiO 20.' 

M osiek = wo^»')le o Żydach »Moś- 
fcl.. s(» skrjłf w swe kożuch f* 
Dcrd. 14. »Kupić n Moska zyda« 
Pozn. II, 267. 

Mosiężny: » Mo-^ił^żne placki = 
pla<'ki żółte, .szafraneui zaprawia- 
ne* Pr. fil. V. 973. Por. Złote 
placki. 

Moskal: »l] Moskali c Zb. II, 85, 
zwr. 3. .Mo-skale* ib. IV, 208- 
n® 9. »I)o xMoskala« = za kor- 
don Krak. III, 102, n® 219. »Mos- 
kaU ib. II, 458, n^ 749. Chełm. 
II, 70, no 171. Pozn. IV, 225, 
n° 432. >Mo>kale« Zb. XIV, 235, 
n® 66. Ci.sz. I, 258. >Mo.skal 
Świel. 228, no 82. || .Moskal 
^ len. co dn^.o je* Spr. IV, 26. 
II *. Moskal = żohiiei-z rosyj>ki« 
Hocz. 216. Gzark. lisi. z Litwy. 
» Służył jesce w polskicii mos- 
kalach = w wojsku polski(?m« 
Czark. II >Mo>kalisko* Zb. II, 90, 
n** 115, zwr. 3 (nie ludowa K.). 

Moskal -= » placek owsiany* Goszcz. 
131. Stcrz. 161. O. Tyjr. iluslr. 
1, XII. 18. »Z nuiki owsianej 
[)ieką <-ienki. zakalcowaly placek, 
'mo>kalem' zwany, kióry należy 
do wyk wini nycił polraw, zwłasz- 
cza, j^dy jest masłem omaszczo- 



ny..* Wrześ. T. 21. . Moskal, 
zdrob. 'Moskalicek' = placek ow- 
siany, po.spolity cłdeb góralski « 
Rozpr. X, 217. »Nie płac, przy- 
dzie matusia z pola. przyniesie 
ci m(»skala« ib. 289. Wrześ. 13. 
Spr. V, 378. Sab. 132. .Zjemy 
moskal tego namniejsego* (dziec- 
ka) Zb. V, 197, no 3. .Matusia 
cienki moskal piece* Zaw. 87, 
no 62. ib. 62. .Mo^kalicku, ka- 
nyześV — W komórecce na pó- 
łecce* Zb. XI. 20U, n» 7. >Z ma- 
słem moskal nosifaś* Zej>z. 77, 
n** 236. .Wesele o jednym mos- 
kalu, O kwaterce wody* ib. 118. 
> Moskal iczek z masłem* ib. 131. 
Matyas Wilja, 8. || .Mo>kal a. 
Mękal = placek owsiany pod 
popiołem upieczony* Bibl. Warsz. 
LXXX, 626. II .Moskal* = ga- 
tunek pigułki O. II >Moskalec« = 
gatunek zienmiaków Pauli, 38, 
ods. Toż Ust. z Rawskiego. 

Moskiewka = . socha jednokonna, 
dogodna do orania na miejscach 
stromych* Osip. 

Moskwa: . Mosk wo, Mosk wicino ! * 
Zb. IV, 84, n« 2. .W Moskwę 
ma.serujewa* Zb. XIV, 235, n° 
66. II > Moskiewski*: .Mam ja 
kochaneczka zza Moskiewskich 
granic* Oles. 162. .Moskiewska 
zieziulka = wrona* Osip. .Mos- 
kiewskie krople = linctura chi- 
nioidini* Ci<'sz. 63. .Moskiewski 
kwas = acidum nilricum dilo- 
tum* ib. .Moskiewski spirylus = 
tinctura capsici comp.« ib. 

Mosk rzyć = .prosie usilnie* Spr. 
IV, 365. 

Mospan p. Miłościwy 

Mosl = gra młodzieży (o|)is) Zb. 
II, 34, n« 9. W^isła ■lV, 839. || 
.Mo.ścisko = miejsce, na klórem 
stał niegdyś mosl* Osip. Por. 
D z i u r a. 

Mosiów y : > Na Mostowej ulicy Taii- 



Mostowina — Motowąz 



187 



oowali szowczycy* Muz. III, 87, 
n« 196. 

Mostowina a. Pomościiia = 
jedon dyl poprzeczny na moście 
Ust. z Litwy. O. 

M o s u r o w y: »Mosnrnwa obońka = 
dzieża a. 'obońka' bez 'bednarek' 
(niepek). wydłubana z jednej sztu- 
ki drewna** 8pr. IV, 307: V, ;{78. 
Kozpr. XVIL 11. 

Moszenka: >Mo-szanka< = sakiew- 
ka na pieniądze Tyj?, ilustr. IX, 
77. »Mo<zenki = woreczek na 
pieniądze* Kani. 15S. »Moszon- 
ka< Witw. 89. ^Ma^zonka* = 
torebka, woreczek Usl. z I^itwy. 
II »Moszenki< =scrotuni: »'lIow- 
carz nakłuł sie w nioszenkacb« 
= dostał ruptury Kam. 158. 
II »Muszenka« woreczek na pie- 
niądze Bar. 140. 

Moście- = » Układać pomost a. pod- 
ło<rę< Osij). jj » .Moście sii^* = 
kłaść -iio (raczej 'układać się' jak 
pies. kot, zanim się położy K.), 
sadowić <\ą, umi<'szczać sio< O. 
• Nadyma się... jak gdyby się na 
tyaiące lat tutaj mościł* Tyszkie- 
wicz Wilja, 9. »Chociaześ ty ła- 
dna i mnie łyz nicejro, Będziemy 
^ie mo.śfić jedno do drugiejco* 
Zb. XII, i:'5B. n® 233. »Gboeiaz 
ja nie ładna, pójdę za ładnego. 
Budzie sie maściło jedno do dru- 
giego* ib. 153, n** 176. >A mój 
bracie tłusty. Chowaj mnie, chu- 
deir*). Będziemy sie mościć Jedćn 
od dnMiićgo* Żb. XIH, lł)2, n° 3. 
Widoczne jest lu nie|)orozumienie: 
w dwóch przedostatnich piosnkach 
zdaje się, że 'mościć się' stoi za- 
miast 'maścić się' co jest najwi- 
doczniej-ize w ostatniej. Nie chodzi 
tu o 'moszczenie się', ale o'masz- 
cz(*nie się* jedno od drugiego tj. 
o [)ożyczanie niby 'maści' = bar- 
wy, krasy oraz tluslo.ści od dru- 
giego K. i*or. Maścić. 



Mościska: »Na Mościsk iej drodze* 

Kolb. 332. 
Mot = »motek« Hilf. 172. »M6t = 

większy motek« Kam. 107. >M6Łk 

= motek* ib. I^or. Mo I a czka. 
M o t a c z k a : > Motacka « = motek 

Zb. X. 91. 
Motać = > bałamucić* Święt. 704. 

• Motać .słowami* = mówić nie- 
wyraźnie Kam. lt>3. >Matać« Ust. 
z Litwy. II » Motać się = (o ko- 
niach) iść niespokojnie, nierów- 
no* Spr. IV, 26. » Zaprzęgaj ko- 
niki! — Jakże ci zaprzęirać, kie- 
dy sie motają?* Pauli. 147. n® 7. 
Toż Wójc. II, 184. Maz. 1, 223. 
Rog. n« 274. Bozpr. III, 372. 
>K.vapili się, coby więcy wyko- 
sić, choćby im się i motało* 
Kam. 65. »Nie motać j)rzędzy 
na ś Mikołaja, żeby wilki się 
nie motały* Maz I. 198. 

Motak = motowidło Aten. XIII, 
507. Por. Motka. 

Motanie = bałamucenie, mowa 
niewyraźna: » Dziewka odrzeknie 
motaniem, jakbv za nią co ga- 
dało* Kam. 133. 

Motareus p. Notarjusz. 

Motaska = >1. choroba żołądka 
u owiec 2. roślina, której uży- 
wają przeciwko tej chorobie, ma- 
leńka, pasorzytna, rośnie pod ko- 
rą zbutwiałych pni* Spr. V, 378. 

• Motaska a. Skarbunek = kar- 
bunkuł* Hem)). 

Mo tęcz O. p. Mo tuz. 

Motka = » motowidło* HofT. 41. 

M o t k ó w : > W Motkowskim dzie- 

Zb. L\. 29. 

= >t^kże: natłok < 



Spr. 



dzińcu 

Mo tłoc h 
IV, 26. 

Mo t o r n y --= ^sprytny, zwinny, umie- 
jący się znaleźć w każdym ra- 
zie* O. 

Mot o w a^ z = wędka z lic^znemi ha- 
czykami L. Prac. »Motowąz = 
sznurek przeciągnięty przez śro- 



188 



Molowidlo — Mozol 



dek wody, z |)oii\viazywanemi 
wędkami, na których, jako przy- 
nęta na dzikie kaczki, na."<adzone 
jost 'lekkie' z bydlęcia* Pr. fd. 
V. 796. II »Motowaz = nitka 
gruba u molów idła, służąca do 
wiązania pasni« Pr. fil. IV, 807. 
Por. M o t u z. 

M o I o w i d ł o = narzjid do zwija- 
nia i odmierzania nici* SwięL 
704. >lJkradJ molowidło nici* Zb. 
III, 27. no 45. II »Molowidko« Lis. 

Motnz = »1. sznnr 2. crbur« L. O. 
[O. podaje te* 'Mołe< z = sznur', 
ale to jest pomyJka w wyczyta- 
niłi rękopisu, zani. 'nioluz' K.|. 
• Motuz. -Moluzek. Moluzcczek = 
sznur: 'Kręci się, jak cielę na 
moluzku'* Isł. z Tarnopt);a. »Mó- 
tuzck = sznurek* IV. lii. IV, 
219. I st. od Tomaszowa. »Motuz 
= irruba rdlka w molowidle* 
Rozpr. XVII, HI. II >Matuz = 
paJ«r;»n. ścierka* I st. z Litwy. 
Por. M(>towąz. 

M o t y k a: »Motyczka = 'dziabka', 
'kopaczka' do ziemniaków* Zb. 1. 
2t) p. w. I)ziai>ka. || » Motyka = 
pojrardiiwie o dziewczynie, biega- 
jącej po kanzmacli* 1^'. łil. V, 
790. II ».M«»tyrzka = przy końcu 
kosy. f»rzy gratacli'* Pozu. III. 
13t>. »Przy korzeniu zboża przy- 
prawia się do ko>y 'motyczkę' 
drewnianą, przy której je<ł 'ka- 
błąk*. 'łU*z:idka' i człtMy 'zęl»y*« 
Lub. I, 8k II »Molyrzęta*: -'Mo- 
tyka, motyka z modrvmi uiotycę- 
lami* ^^ ł"raze<, po(l»>buv do 
'chr/ąszcz brzn)i w łrz«Mnie*. za- 
dawany zw^i<Z4Za dzieciom do 
prędkieiro powtarzania -* Frd. ;>h9. 

.Mot\ i: »Metri. Mł^tci.-k. Bibl. Warsz. 
L\XX. ti2ti kui. II. 1*83. n'^ ÓI. 
l'-t. zi' Sz!:i-ka r.ic>zvń-. Wrześ. 
I.'. Tzark ».MęH':ck lu-cny = 
. n:a i^-i:'. lio/.pr. \. 289. >Mę- 
•fiłk -- motvU Wi-ła Iii. 88. 



•MęteU Rozpr. XII 17. Hoff. 41. 
Rozpr. XVIL 45. Wisła VIII, 360. 
Spr. IV, 26; V, 376. »Mętelek« 
Mronp. p. w. Scbmelleriinjif. Za- 
wiJiński Z etnografji kraj. 7. » Me- 
tal* Spr. V, 114. .MetaJ* Rozpr. 
XVn. 45. » Met vi* Kuj. II 285, 
n° 68. >xMynłel* Spr. IV, 26. 
>Mylle = motyle* Rozpr. III, 
372. >Mvlel* Spr. IV, 379. Rozpr. 
XVII, 45. .Matvlka ż.« Pr. fil. 
IV. 841. II >Maielik* Pr. fil. V, 
789. II »Aięłel = [)tak pomórnik, 
ticbodronja pboenirofdera* Wrześ. 
T. K). Wrześ. J 3. Spr. V. 376. 
II »MotyJ« : » Sześć wstążek nia gło- 
wie dru<ben\ upięlycb na przodzie, 
zowią 'njołyiem', a trzy z iyhi *lot- 
kiem'. Krak. II. 39, od.s. Kłosv XIII, 
72. Zb. L 87. II »Motvl. = rodzaj 
tańca Rad.1, 1 14,ods. 1 . Por. Petel. 

M o t y 1 i e a: » Mętelni«e a. Męłlice = 
motylice u owiec* Spr. V, 376. 
• Motylica = owad płaski, gnież- 
dżący >ię w wątrobie sarn, zaję- 
cy i danjełi i śmierć im sprawia- 
jący. Pr. łil. V. 796. O. »Męte- 
jica = njołylica. <lioroba u owiei-* 
Was. 213. II »Motyiica* = ja- 
kaś roślina jadowita Fed. 274. 

Mowa: »Mówa< Zb. IX, 177. •Mo- 
wa* = pło> niedźwiedzia Przyj, 
ludu VI. 111. Pr. III. V, 796. 
» 'rozpinać mowę z nią' = za- 
cziić z n-ą roznmwę* Zb. VII, 
.');"). * Ożenił >ię z tą niemowa, 
a ł)iia byJa mowa* Krak. IV. 37. 
».Mo\\a =-z wieść, potfło^ka: 'Przy- 
ieciala uhami za panami, ze kańś 
jjurzało'* Roznr. III. 372. 

.Mo wiec = niówca Pozn. II, 223. 
Pr. tii. V. 79ti. 

Mowii\: > Paciorki mowne' = słu- 
żąc do mu«iiitwv* Had. II, 169, 
od^. 3. 

Mozei(»nv .a. Ro ł u - k i = astry* 
Zb. XIV. lóO. 1.. IJnzpr. XX, 431. 

Mozol p. Mouzel. 



Mozolice — Móc 



189 



Mozolico: »Mozolskie swachnv« 
Rad. I, 21 H. 

A[ o ź d z i e n i c a = inoździorz : » IJgo- 
łuj (\vę?,a) w riioź(izieii"h*y< Kolb. 
124, n^ 8 II. Tamże w ^łowni(:z- 
ku: *\IoździiMiica = rądeU (Po- 
dobno niylnio: raczej = moź- 
dzierz K ). 

M o ź d z i e r z: » Mv)zderz« Zb. II, 249. 
II »Madziarzvk« Pr. fil. II, 255. 
Por. M o ź d z i o n i c a. 

Możdżeń = » kołeczek, którym łą- 
cz:!, zbijają dwie deski, jedną 
obok drugiej « Pr. fil. V, 797. 

• Możdżenie = ćwieki drewniane, • 
kióremi .-^ię -spajają dzwona u ko- 
ła* S;pr. IV, 366. ŚwięL 10. 704. 

» Możdżeń = drewniany, w.strzy- 
muje dzwona* Zb. VIII, 259. 
Pleszcz. 37. II »Możdzień = 
gwóźdź drewniany, spajający w ko- 
ła dzwono z dzwonom* Pobł. 49. 

• Możdżeń = drzazga, zaszła za 
skón^* Kozpr. XVII, 91. Święt. 704. 

M )że = czv doprawdy, czyż być 
może? Osip. Ust. z Lilwy. || »Mo- 
żeć« =^ może: »Mozee i ja sie 
nauce... < Cłiełch. I, 80 || »Może« 
= można: »Z wit^zienia wyjść 
może, Z kochania broń Boże« 
R^>'I. u^ 276. 277. 373. »Ni mo- 
że... rjtko nie rószyc* Ililf. 108. 
>To może bvie jak .śpiwać* Pozn. 
II, 313, ods! 

Można [)rzysłówek : »Nie można 
je<l* list. z Jaworza. >Nie jest 
możiui := nie można ^ Pr. fil. V, 
797 (anior pisze 'nie jest możno'; 
trndru) rozslrzygnąć, czy ma słusz- 
no.ść K.). »Tak nie można rzec 
jesi z-:z so Ul es nnmóglicb« 
Opól. 15. »Taki ładny, że nie 
można* Zb. I. 77. •Nie jest mo- 
żna, nie bodziesz nia« Ko<?. n^ 
86. 357. »Ni, ni można! « Chełch. 
I, 117. II » Możno* (czy też 'moż- 
n:i'): >Gli<rę ciebie... Gdyby moż- 
no jaknaj prędzej* Rog. n® 538. 



• Mftozno* Hozpr. VIII, 88. 134. 
214. Maz. III, 356. »Nie możno 
inacy zrobić* Swięt. 378. Ust. 
z Litwy. O. II »Czy mnie można 
to zrobić = czy mogę zrobić* 
Zb. I, ()5. II » Możno* = może: 

• Możno ciebie namówili?* Rog. 
n^ 43, c. » Możno ci się serce 
wy.spać nie da? ib. n^ 65. »Moż- 
no iże.ś ty mi zdradna* ib. n** 
171. »Możnoby.ś się ty, panienko, 
Rada wydała?* ib. n^ 492. .Już 
był możno blizko granicy...* Pozn. 
vi, 316. II >Moż = można(por. 
'nimóż')* Zb. I, 61, 71. »Zgódź 
się, jak moż* = jak można Kam. 
14. Por. Może. Niemóż. 

Możnie: »M6żnie = dielnie, tęgo, 
wyśmienicie, wybornie* Ram. 107. 

M o ż n i s t y p. M o ż n y. 

M o ż n <i ś ć : > Żeli ja bede w moji 
możiiości...* = jeżeli będę mógł 
Pozn. VI, 46. II . Możność = 
dzielność, wy borni ość przed ni ość* 
Rani. 107. " 

Możny = możebny: » Robił mi co 
możnego = co było można* Pr. 
fil. V, 797. II >Możny a. Możni- 
sty = dobry, wyborny: 'Możny 
chldb'. 'Można kawa\ 'Możny ro- 
botnik'* Pobł. 49. >M6żny = 
dzielny, tęjji, wyborny, wyśmienie- 
nity, przedni* Ram. 107. »M6ż- 
nist^ = tęgi, wyborny, przedni* ib. 

Mozy bór = »lycopodinm seiago* 
Ciesz. 63. Maj. dodaje znak za- 
pylania; podano Ijim: »Morz^bab« 
i » Morzy bab* p. w. Lyc»)podium 
seiago. 

Móc: Formy: Teraźn. 1 os. Ip. » Mo- 
gą* Bisk. 22. Hilf. 91. 100. Rozpr. 
IX. 296. >Mu6ge* Rozpr. IX, 
162. »Możę* Zb. IX, 266. »Mo- 
zem* Wisła I, 311. Zb. V, 193. 
.Moza* Arcbiv VIII, 468. 2 os. 
Ip. .Moż* Ililf. 91. 104. 3 os. 
łp. >Mo* Hilf. 89. 1 O.S. Im. »Mo- 
gemy* (z powodu niedokładności 



190 



Móc 



pisowni, nie wiadomo, czy i gdzie 
jesl -*ge' albo -gie' K.) Kieł. I, 
181. Pozn. I 226. Zb. I, 13. 
Cisz. 38. 64. 168. Bisk. 22. 
2 os. Ini. »Muogecie< Hozpr. VIII. 
117. >Wf moce* Hilf. 101. 3 us. 
Im. »Moża« Kozpr. IX, 306. » Mo- 
zą* ib. 162. .Móżóm< ib. 3i-l. 
II Przeszłość: »Mókom* Zb. VIII, 
283. .Mókeśc Chołch. I, 235. || 
»Nie móc< == być cliorym. nie- 
domagać: Kozpr. III, 373: X, 
290. Wrześ. 14. » Matka mi nie 
rnoze* Zb. Xn, 129. 144. •Każ- 
dy je ItMiiwy, jak ni możo« Wisła 
IL 309, no'l037. »Kóniki kaleki 
i ja lez nie mogę< Kiei. II, 165. 

• Maciej ni może* Wisła VIII, 
693, n^* 45. »Tu zdrów, tu nie 
może* Maz. V, 220, n^ 170. »Czy 
ci kt)ni(» postanęły, czy sanł nie 
njożesz?* Pozn. V, 132, no 287. 

• Bardzo nie mogę* Woje. I, 250. 

• Bardzo ni móg* Zb. VI L 56. 
Uozniinogła sio i ni mogła, ni 
mogła długo, długo* ib. 60, n*^ 
121. »Cały nie mogę* I^ozn. II, 
29. Inne przvkładv: Zb. X, 274. 
Wisła II. 119. Święl. 152. 220. 
Sab. 67. 133. Zaw.* 98. Kaci. II, 
80. Lui). I, 218. Łęcz. 135. 231. 
243. Wisła V, 42. Zb. ViIL IJO. 
111. Pozn. IV, 57. 232. Lip. 150. 
Kon. 134. Zb. V. 213. Kozł. 265. 
Kolb. 435. Zb. IV, 230. Wójc. II, 
279. 325. 327. Hog. n« 373. 
407. Zb. IV, 84. Pozn. II, 242. 313. 
II »M«m;^ jako za[)rzeczenie 'nie 
móc' spolyka się tylko w bezpo.^^re- 
dnim związku z 'nie móc' >()na 
go pyta: - Cóż ci to. du.^zko? — 
Oj, oj, nic mogę, kociiana żono! 
...()na porwała z garka warzcciię .. 
Jał ^U^ j(»j prosić: — Mogę już, 
mogę I* Wóji-,. 11, 279. 327. Sand. 
153 (Z Wójc.j. Oles. 177, n« 
679. II »Móc* = umieć: »Móg 
po ni(»miecku* Hilf. 23. » Mruczeć 



tak, jak to kot może* Nadn). 116. 

• Mogę po niemiecku* Pr. fil. IV, 
218. Wi.sła III, 88. •Hoznieslo 
sie po okolicy, co un tak może, 
co un taki mądry* Cliełcjb. II, 
147. Gazeta 01>ztyńska 1886, n^ 
28. •! niie>z czytać? Mogę a. 
Poradzę* Paw-z. •Ta płótna ro- 
bić, ani prząsc ni może* Derd. 
J. 21. »W Rozłaznie... pierwi każ- 
de małe dzecko Mogło pięknie po 
kaszub>ku< Derd. 28. || •Nie 
móc za...* = nie być winnym, 
nie odpowiadać: ^Ja nie mogę 
za to = jam tenm nie winien* 
Wisła III, 88. »Ón za to nie 
może* Nadm. 103. »...Żeby sie 
na nióm nie gniwał. że óna ni 
mogła za to* Rozpr. XII, 77. 

• Boże mój, co ja za to mogę. 
Że ja koclianeczka odegnać nie 
mogę* Zejsz. 73, n^ 212. »Ja 
za to ni mogę. taki hft kón- 
tracbt* Pozn. VI, 224, n® 50. 
>Ja za ma czujność (= uczucie) 
nie mogę* Bog. n° 25 i. »Zła- 
mała so nc^gę, A ja za to nie mo- 
gę* ib. n° 103. »Co ja za to 
mogę. Ze mnie cbłopcy lubią* 
Lip. 13. •Kej go uscisnęna biał- 
ka, czf on za to może?* Derd. 
24. II »Móc* = nióc poradzić: 

• Smok... w.szyćko zjadał... i nikt 
mu nic nie mógł* Krak. III, 29, 
n^ 44. II >Móc* z f)rzeczeniem 
'nie' ma to 'nie' w postaci *nie\ 
*ni', jak to jest też przy 'mieć'; 
zjawisko to, sądzę, właściwe jest 
prawi(j wszystkim gwarom; oto 
nieco przykładów: •'Nie' przecbo- 
dzi na 'ni' w 'ni mam', 'ni mo- 
ga'« Bi>k. 22. »Ni mozem* Wis- 
ła I, 311. »Nić mogę. Nie móg» 
nie niogii* Rozpr. VIII, 187. »Ni 
miiogc* ib. 117. »Ni móg* ib. 
X, 228. •Ni mozcm* Zb. V, 193. 
•Ni móg* Zb. VIII, 306. .Nie 
moża* (= nie mogę) Arcbiv VIII» 



Mój — Mówić 



191 



468. .Ni móg« Chełch. 1, 70. 

• Negacja przed 'niąni' i 'mogę' 
wymawia się jak 'ni': 'Ni niogę'« 
Derd. J. 37, ods. 'Ni niok« (= 
nie niójrł) Hilf. 91. »Ni mogfl* 
ib. 100. 104. .Ni mogła* ib. U5. 
>Ni może. Cliełch. II, 112. 
>E przechodzi w e pod wpły- 
w(»m sp(>łgłosek m, n, w i zaś 
po miękkich, np. ni mam, ni 
mogę* l^ozpr. XII, 14. Por. Pr. 
fil. I^ 191—192. Por. Niemóż. 

Mój w postaci ściągniętej: »Nie bę- 
dziesz ma« Rog. n^ 86. »Ma 
dzieweczko!* ib. 86. 205. *Ma 
kochanko!* ib. n° 111. 416. 475. 
476. »Ma miła kochaneczkol* ib. 
n^ 124. .Ma miła!« ib. 215. 405. 
419. 467. .Ma mihi.śko!* ib. n® 
256. 257. .Żeniczko, me serce!* 
ib. no 403. || .Mój* = mój maż, 
a. .Moja* = moja *ona: .Nie- 
ma mojej w domn* IJdz. .Nie 
widzieli.4cie ta mojej ? Mój mi 
powiedział...* Zb. I, 46. 71. Wójc. 
II, 229. Kam. 101. 111. .A wasz 
to ? (dom. 'maż') — A mójci, 
mój* Krak. IV, 145. .Nas jest 
lylo dwoje, ja i mój* Kozł. 333. 
.Przed rokiem moja zmarła« 
Krak. IV. 206, n^ 84. .Kiebyja 
wiedział. Kto przy moi siedział...* 
Pauli, 209. n« 58. .Miioj* Hozpr. 
VIII. 105. Pobł. 135. Zb. XI, 16. 
Wi>ła III, 244. Krak. IV, 113. 

• Dobrze moja uczyniła. Że do 
dom poszła* Zb. VIII, 106, n« 
216. Zb. II, 249 p. w. Nielusy. 
Święt. 417. Cisz. I, 67. Tvgod. 
ihislr. 1, X, 267. Zb. XII, Y52, 
no 462. II .Mój mocny Boże!* 
Wi.sła VII, 122. .Mój mnie moc- 
ny Boże!* Kieł. II, 161. || .Mój*, 
zwłaszcza .Moja* w przemówie- 
niach i wykrzykach: .Moiście wy!* 
( _ ^ — ^) [Ist. z różnych okolic. 
.Dziękuję ci, mójś ty!* Had. II, 
196. .Moiście wv = moi kocha- 



ni!* Krak. IV, 301, n® 80. »0j 
lak, moja kumecko, zatraciuł się 
mój, moiście, zatraciuł!* Krak. II, 
9, ods. .Ln pejda: — Mojaz, 
gospodyni esce ni ma* Chełch. II, 
108. .Oj husi«^j, moja. husiflj, 
Da niech cię ukoły.sę* Had. II, 
110, n° 240. .Darmo, moja, dar- 
mo. Nie będzies nmie miała!* 
ib. 113, no 250. .Moja, jużci 
nam!* Lub. I, 218, n^ 270. .A 
jakeś mi mówił: — A mojaś ty, 
mojaś ty! A teraz mnie bijes I mó- 
wis mi: — Seimaś ty!« Łęcz. 
127, nO 214. Toż Lip. 178. »Nie 
caruj mię, moja, Tem carowideł- 
kiem* Kieł. II 207. » Wokoło, 
moja, wokoło, Gdzie była psze- 
nica, tam goło* Rad. I, 128. .To 
dobrze, pada (= powiada wilk 
do p.sa), mój ty!« (lisz. I, 314, 
n® 260. II .Mojaz = cóż znowu?! 
'A mojaz i ze spaniem'* Spr. V, 
114. II .Moje* n. = moja włas- 
ność, moje pieniądze: »A teraz 
mnie bije.sz. Kiej za moje pijesz!* 
Lip. 178. 

Mór :^ Mai-zana: .Wynieśliśmy mór 
ze wsi. Latorośl niesieni do wsi* 
Rog. n« 421, b. 

Mórg: »Morga*: lJs(. z różnycłi oko- 
lic. »Cała morga pfiola* Rozpr. 
VIII, 94. 128 ('miiorga'). .Mórg* 
Ust. z Litwy. 

Mórz = .śnieć p.szeniczna* Pr. III. 
I, 140 (aulor błędnie pisze 'murz' 
K.). Por. M u rzon ka. 

Mówca: .Mówca* l'r. fil. V, 796. 
Ust. z Galicji. Por. Mo wiec. 

Mówić; .Mł>łwić obok Młówić « Hozpr. 
Xn, 44. .Mówić* Pr. fil. V, 796. 
.Mówiem* = mówię Kam. 128. 
II .Mówić* o coś = żjjdać cze- 
goś, prosić o coś: .Nie mów mi 
o to* Pozn. IV, 266. .Mówi o ten 
stohk* ib. VI, 28. 271. .Kupił 
chleba i mówi o nóż* Zb. XI, 7, 
n^ 5, 4. .Nie widziała już o co 



194 



Mroź — Mrzyk 



PoW. 49. » Mrózka = klacz si- 
wa* Nadm. 147. Ram. 108. Por. 
Mrozicha. Mrozula. 

Mróz ż.: >0 mrozi bydzie n&s sie 
zima pytać, co mv lecie robili* 
Pr. fil. V, 779, p.' w. Lecie. 

Mruczeć: »Mruezyć« Bar. 64. •Mro- 
czce = be<!zeć (o kozie); ryczeć 
z cicha (o krowie); warczeć* 
Hilf. 172. Por. Zamrokotać. 

Mruczek = ^ra towarzyska chłop- 
ców (opi.s) Krak. I, 327—28, n^ 
7. Zb. Xin, 79. O. 

Mruczka = nazwa krowy Krak. 
I, 178. 

M r u c z n y : » Mruczna (o niedźwie- 
dzicy) = płód nosząca* Pr. fil. 

V, 797. 

M r n g a c z i ż.: » Mrugać, ż. Mrngac- 
ka = przezwisko mężczyzny i ko- 
biety, których zwyczajem jest czę- 
ste zmrużanie oczu* Swięt. 704. 
O. Por. xM r u ż y c z k a. 

Mrugać: »Mergac, Mergnąc = mru- 
gać, mrugnąć; zmykać: 'Mergnął 
na mnie oczami'. 'Zajc m^rgnął 
przez pole'* PoW. 47. Ram. 99. 
Por. Mrygać. Myrgać. Mżyć. 

Mrugaj = wyraz improwizowany 
w zagadce, zamiast 'oko': »Gaj, 
mrugaj, sapajka...* (zagadka ©czło- 
wieku) Zb. I. 123, no 56. 

iMrugnienie: »'W oka mSrgnieniu' 
= w mgnieniu oka* Pobł. 47. 

Mruk: »Kot mrok przeniósł jajka 
przez płot* (zagadka o bani) Zb. 

VI, 22, nO 237. 
M r u s - p. Morus-. 
Mrnżyczka = mrugaczka: > Twoja 

ładna da i wysoka, Moja nizka 
i mruzycka* Kuj. U, 222. 
Mryg = mgnienie oka, chwilka: 
»Nic czyń nikicdy... kieby chłop 
na mryg (autor pisze 'mryk ) sto- 
jał czekaniem we dworze* Kam. 
22. »Tak rychtyk jak mryg w oku* 
ib. 35. II »Mrygiom*: »We dwo- 
rze nie m rygiem do pana przy- 



stąpić* = nie w lej chwili Kam. 
1^4. 

Mrys- p. Morus-. 

Mrygać = » przebąkiwać: Ludzie 
coś o tem mrygają** Pr. fil. V, 
797. » Mrygać = mrugać* Spr. 
V, 137. >Mryga brewką* Kozł. 
182. » Mrygać* = mżyć się Szo- 
kalski, Fantast. objawy. 

Mrzeć: >Mrzec, Mrza, Mar: 'Mrzą 
Ifidze jeden za drflgim'* Ram. 
108. .Mrzą = mrą* Opól. 34. 
»Cuł, ze... będzie mar...* Zb. VII, 
25. >Mrzćł = marł, Mrzety = 
marty* Rozpr. XII, 67. »Mrzyć* 
Łęcz. 142. Zb. VII, 36. >Już 
ja teraz biedny mrzyć muszę, 
Oddając myśliwym swą duszę* 
(mówi zając) Łęcz. 142, n® 244, 
zwr. 10. II »Nie mrzyj głodu* 
Kuj. II, 45. Zb. II, 58, n» 47. 
»Zeby godu nie mrzyć...* ib. VII, 
36. II » Mrzyć = drzemać; za- 
mierać* Krak. IV, 312. Por. Mo- 
rzyć. Przymierać. 

Mrzeża, »Mrzeżka = rodzaj 
siatki na ryby* Hilf. 172. Ram. 
108. »Mrzeżka* ib. 122. Derd. 
136. »MrzeżlcI* 4 pp. Im. ib. 

III, »Mrzeża* Pobł. 49. || .Mrac- 
ża = krata w oknie* Pr. lii. 

IV, 285. .Mrzeże = krata że- 
lazna* Rozpr. XVII, 46. Por. 
M e r e ż k a. M r a ź n i c a. xM r z e ż- 
na. 

Mrzeżna = rodzaj sieci O. »Mrzez- 
na = drygubica, ti-zypoł, dhiga 
sieć z trzech części złożona* 
Prac. Por. Mrzeża. 

Mrzost p. Nerest. 

Mrzostować p. Nerestowat'-. 

Mrzygłód = rodzaj rośliny O. Spr. 

V, 378. Fed. 402. || .Mrzygłód* 
= skąpiec O. > Skąpe wa mrzj- 
głodf!* Derd. 54. || »Mrzygodziak 
= człowiek, który dużo je, a nie 
może się najeść* Spr. IV, 26. 

Mrzyk = nieboszczyk? > Podania 



Mstów — Muchomor 



195 



duszko we, zwidne, strachy, mrzy- 

ki...» Radwański Milologja, 62. 

Por. Umrzyk. 
Mstów: »Do Mstowa. Kieł. U, 108. 
Msza: »Mszą< 4 pp. Ip. Rog. n^ 

246; ale tamże n^ 247 i 250. 

»Mszę«. »Msy« 1 pp. Im. Swięt. 

73. >Msów« ib. 335. 
Mszarvna = mszar Tyszkiewicz, 

Wilja, 23. 
Mszczonów: »Msconowskie sadv< 

Maz. II, 200. 
Mszyce: >Muszyce* Zb. II, 9. 
Mścić się = »(o krowach) krwią 

moczyć* Zb. II, 8. 
Mściły = » mści wy: 'Mścity bywa 

dwa razy bity*« Spr. V, 378. 
Mu » a. Huba (w gwarze dzieci) = 

krowa* Was. 250. Pr. fiJ. V, 797. 

• Dzieci na krowę wołają: 'Bu- 
ba', 'Mu'. Wis^a VII, 748! 

Muc =»1, koń rasy najdrobniejszej 
2, a. Mucyk = pies podwórny 
z małych gatunków* Roczn. 216. 
»Muc = człowiek świeżej, zdro- 
wej cery, o rumianych policzkach: 
'Zdrów ' jak muc'« Zb. 1, 71. 
»Muc: 'Ty, mucu I' = nazwa, da- 
wana dzieciom i niedorostkom* 
Pr. (ii. IV, 843. »Muc = stwo- 
rzenie małe, krótkie a grube, np. 
chłopiec, koń, pies* ib. V, 797. 
II »Mucek = nazwisko, dawane 
psom* Pr. [ii. IV, 843. || •Mu- 
cyk* = wałach Ust. od Berdy- 
czowa. II »Mucek = z cicha pęk: 
'Ty, mucku!** Pozn. I, 50. || »Mu- 
cak ji. Mucko = 1, tłuścioch, 
pucołowatej twarzy 2, podłego 
urodzenia, cham, prostak* Kolb. 
rękop. 

M u c a = czapeczka kobiet kaszub- 
skicli od święta. Hilf. 52. 69. 

• Muce* = kępki na Wocie ib. 
172. ^Muca* 4 pp. Ip. ib. 115. 

• Czerwione mucki* ib. 126. •Mu- 
ca = 'kapuza', ludowa czapka 
kaszubska* Derd. 13(). » Wiele 



rybaczek nosi jeszcze 'rębowane 
muce', tj. czapeczki czarne, nie- 
raz jedwabne, samemi małemi 
rąbkami, czyli koronkami naszy- 
wane...* (opis) Nadm. 31. •Dziec- 
ko rodzi się z 'gażą' a. 'mucką' 
na głowie, tj. z błoną... Dziecko 
z 'mucką' czyli 'wieżbą'(= wieszcz- 
bą K.) rodzące się nazywa się 
wieszcze'* Nadm. 53. »Muca, 
Mucka = czapka, czapeczka « 
Ram. 108. »Nie jes bfle muc- 
kal* = nie głupiś Derd. 123. 
Por Mycka. 

Mucha: »Muchów* 2 pp. hn. Kam. 
139. Zb. VIII, 256. || ^Mocha 
= fraszka, drobnostka: 'Ej, to 
mucha!'* O.^ip. || ^ Mucha żelaz- 
na = rodzaj pasorzytu, tak na- 
zwana, gdvż trudno ja zgnieśd< 
Pr. fil. V. '797. II >Muszka: 'MałŚ 
muszka brzScza* ji kól uuszka'* 
Ram. 109. || •Mucha* o pszczole 
w zaklęciu pasieki: »W imię carta 
wsechmocnego . . . niech znisceje, 
niech zmarnieje wsyćka Kuby mu- 
cha* Fed. 237. || »'Drzewonamu- 
(•hy'= lignun) ąuassiae* Ciesz 21. 

M u c h a i r p. Muchom ó r. 

Mnchajar = niewieści kabał >u- 
kienny Pozn. II. 41. 

M u c h a r: •Muchśr = komar* Wis- 
ła III, 88. Sień. 266. Mrong. p. 
w. Komor. 

M u c h a r p. M u c h o m ó r. 

Mucharz: »Na Mucharz* Zb. VII, 
57, nO 118. 

M u c h a t k i p. Mucho m <> r. 

Muchojady = » twarz, a raczej 
same policzki ([)ogardliwie): 'Wy- 
rżnął go kułakiem w muchojady!' 
= dał policzka* Osip. 

Muchoraj p. Muchomor. 

M u c h o r e ś c i e ]). Ruchomość. 

M u c h o r ó w k a p. M u c h o nj ó r. 

Muchomor: »Muchar* Zb. II, 139. 
Dygasiński Beldonek, 71. Pr. fil. 
rV, 219. II •Muchair u. Moro- 
i:-ł* 



19() 



Miichotrzeb — Muiiszka 



innclic Zb. VL 217, n» 9. »Mii- 
chaira< ż. łV. fil. V, 797. || ^Mn- 
choraj* Pr. fil. IV, 843. »Miiclu)- 
raj a. Miichar* Osip. || »Muszar- 
ka« Zb. VI. 204. 217. O. Wrześ. 
13. Wishi V, 904, n« 14: VI. 
676; VIII, 136. Cer. Farcz. ^Mu- 
sarka< Roz[)r. IX, 160. Wisła 
VIII, 360. Spr. V. 378. || »Mu- 
chalki« = muchomory Zb. X. 
197. II >Miichorówka« Lub. II, 
211. II >.Muszar* Parcz. Por. Mo- 
ro mur- li. Mysiotrzew. 

M u c h o t r z e b = » alsine media « 
(autor pisze 'muohotrzep') Wi.sła 
iii, 91. II »Mnohotrzew a. Mo- 
krzec = słeliaria media* Ple*«zcz. 
124. O. 

Mu cię = »cielt*« i). 

Muckać= »całować« Spr. IV, 26. 

M u d n i e = marnie: » Pieniądze tak 
mudnie stracił* Pozn. VI, 342. 

Miidrahel >a. Mudrohel = 1, 
mędrek 2, gorzałka* O. Por. Zb. 
V, 13, nO 402. 23. 

M u d r e ć: » Mndrec. teraźn. Mudreję 
= wszczynać, stroir (np. fipfle)« 
Hilf. 172." 

M u d z i ć i M u d z i e ^ i ę = mitrę- 
żyć, mordować, marudzić: » Wy- 
dajcież mnie w czas do ludzi. 
Niechże mi się świat nie mudzi« 
Kog. n" 395. » Niech sobie koni 
nie trudzę I darmo czasu nie 
mudzę« ł^ys. 25. Pozn. V, 26, 
n® 44. >Nie mudź suobie = ne 
frustra moreris* Kozpr. IX, 130. 
»Ja sę sama na to gorzę, że (mąż) 
tak długo mudz^« Derd. 5. »Nie 
trzeł)a mudztc* = zwlekać ib. 
68. » Próżnym gadaniem sobie 
czas mudzemf* ib. 102. »Tu 
wszyscy ludzie mi mudzą (== 
próżnują), południe nadchodzi i nic 
nie zrobiono* Pozn. VI, 235. 
»Mudzic = zwlekać, marudzić* 
Ram. 108. > Niech ja swego siw- 



ka napróżno nie miidzę* Kieł. I, 
201, no 369. 

Mud' = -(pogardl.) chłop* Roczn. 
216. .Mudio a. Mud'* Zb. I, 71. 
II »Mudziu = tak nazvwaja dja- 
bła* Ildz. 

Mues = » pieniądze (wvraz szkol- 
ny)* Pr. fil. V, 797. " 

Mufa: »Na koniec szynkla kładzie 
się 'mufa', rodzaj żelaznej po- 
chwy...* (u wozu) Zb. X, 207. 

Mnga = » sznur u niewodu, któ- 
rym u wiązuje się 'chochla* z 'cię- 
galnikiem' przv każdem skrzy- 
dle..* Pr. fil. IV, 843. 

Muga = » komar, meszka* Hilf. 
108. 172. 

Mujstra p. Mustra. 

Muk = »jako wykrzyknik: *Ani 
muk!'= milcz, ani słowa!* Kra.sn. 
305. II >Mnk, Muczk = milczek, 
człowiek z uporu milczący* Pobł. 
49. » Muczk = milczek, człowiek 
skryty* Ram. 108. 

Mnkinia = » drzewo sorbus aria* 
Wrześ. 1 3. Wrześ. T. 9. Spr. V, 378. 

Moknąć = » słabo i nieśmiało się 
odezwać, bąknąć* Krasn. 305. 
• Ani me! nie muknąn* I)erd. 31. 

Mn lać i złożone: Omniać, Pomulać, 
Zamulać Ud. = szkodliwie trzeć 
(skórę konia, wołu itd.) list. z Lil- 
wy. Mulać się: 'W złej uprzęży 
konie się mulają' Ust. z Litwy. || 
>Mulać = dłubać* Pr. fil. V, 798. 

Malarka = bułka po środku cień- 
sza, niby przewiązana, mąką o.sy- 
pana Ust. z Warszawy. 

Mulawka a. Malawka = rybku 
jadalna Ust. z powiatu Lidskiego, 
jezioro Linnica. 

Muldać = »mainlać« Zb. I, 71 
>Huldać == ssać« Rospr. XIL 9b. 

Mu lik = > rodzaj gmntn nieigor- 
szego« Spr. IV, 366. 

Muiiszka: >Malbika = dtonji 
ślimacza, wynaoona nft rhn* 




m^- : 199 

1,,—: -._ 4^ - — — — '1. lii. V, 798. Por. 

T%JL -i' - - *'*'■ " *" riiwaiiiec. Miirin 

1 .>_: _ 

i : .- .-=- ^ ^_ — Mi«»wkii. 

— - - r^ - U', ^nilizna O. »Mur?>z 

— 1 •- -.- . .11 w żywi?j roślinie 

• - - ^_ T V- **-— pszenicy: zj^nilizna 

. : .L ' *- t. . - '1 I/owa « Kuj. II. 273 

' ^- r-. s»^. Warsz. LXXX. B2H). 

1. - .._...- iniojj^ce. w którem 

i. — -^~4^-- --— ^ -inieje i zaczyna psuć 

J -.- ^ ^ _i^ ^=t -*. 111. IV, 843.|| .'Mursz = 

^ ~ >?runtu dobrego, powsta- 

^ _ .. ^ ,. |u-z(»pnih'cłi Jiści i próch- 

^pr. IV. 365. »Mór*ŁZ = 
i sapowata« Mil. 
I \ i Al ursz y\v y: >Mur- 
-— zep.^łuty, nadjrniły* Spr. 
■li. »Murszywy€ = przv- 
iiik od 'Mursz' Kuj. II, 273. 
:ir i e ć = > psuć się : 'Kartofla 
riiursaciejo'« Spr. V, 114. 
1 1 = nazwa [)sa Zb. XIV, 27. 
« M u r . z a. 

. :t = » nierządnica* Krak IV, 
I 2. Jodyny raz spotkana postać 
wydaje? mi się podejrzaną, cby- 
:i że Kolberg tak chciał postą- 
!«•, jak riiegdy Rysiński, o któ- 
.'in Linde p. w. Mu rwa pisze: 
ł^-ajrodząc .s/owo 'kurwa", Hy.*«iii- 
-ki pisze *murwa\ 
■■ /.-: »Murc-«: »Murraly«: »0w- 
■ H 'pi^tr(z)ula, co murcaUi po 
py-ku, łu) kropki nul. jak palcem 
• oby podziubał* Hozpr. XVII, 12. 
'Murcaly = kropkowany, pstry c 
i Ił. 24. 'Murcoń = powalany* 
>pr. IV, 379. »Murcuś = na- 
zwa k()la« Hozpr. X. 241. Ojcoń- 
'■zvk. W kolibie, 3. »Murcula == 
uiizwa nwcy z czarna^ ^łową i pys- 
Uiein- Hozpr. X, 245. 267. »Mur- 
i/ii^ 7^ nazwa krowy o szarej 
!.i>ci* Kozpr. XVII, 24. Spr. 
IV. 2l). »Murdzuś = -markacz. 
iM)hicli« Krak. IV, 312. »Mur- 
. ł/Oli* = [lazwa [»sa Zb. XIV, 27. 



ii- _ r 




198 



Mu raszka 



Mariać 



Muraszk:i p. .VI rowka. 

Mtira.ś = pi-z-^^wi-iko p>a (;zirii(»^o 
Pozn rV, 91. od^. 

Murawa: » Muraw c : . lVzedo wroty^ 
inuraw ziolony* Lub. I, 204 || 
>Murawka«: »0(i miirawki ktoś 
lam idzio< Kad. II, 36. n'^ 70. 
zwr. 2. •Wvstawcie ławki na to 
rnurawki wierzbowp< Kłosy X, 
387. »Miiraweczki« : »In() mnie 
na wojence zabija, Cerwoną mnie 
m6roweck;i ilak) nakryja. Cerwo- 
won i -iio ra6rowe!jka powiewa...* 
Pozn (V, 27. no 61 (Może przez 
niezrozu mionie wyrazu, zamiast 
'zielona murawę *zka* K ). »Bieżże 
na <?óreczkc. na tę muraweczkę* 
Łys. 41. II »Murawina« Zb. I[, 
249. II »Murawica«: >Na Hanusi 
zielona spódnica, My myśleli, że to 
murawica* Wójc I. 239 (z Pau- 
lego, 1 49 1. Por. M u r a w n e. 

M u r a w i e (• : » W tym rodzaju (co 
»Jawor«) ś[)iewaja w Polstie pieś- 
ni o 'Murawcu\ a na Rusi o' Zel- 
manie'< Pozn. HI, 208, ods. Mat- 
ka pyta córki, co goście będą je- 
dli, na <*o ona: >Murawiec ka- 
pustę, a Kudła piełruskę* Rad. 
11, 12, n° 24. x\a pytanie, gdzie 
goście będa^ siedzieli, córka od- 
powiada: » Mura wiec na ławie* 
i dalej »(Będa jedli) Mura wiec 
kacora. a Kudła «r'l^iora«; w na- 
następnycli zwrotkach 'Murawiec' 
trzykroć jeszcze wspomniany Maz. 
II, 26 -27, n« 71. » Morawiec* 
Zb IX, 240, no 231. || >Murza- 
wiec* w pio-^nt-e tejże treści, co 
powsższe Pozn. (V, 37, n^ 82. 
Lip. 186-87. II »Murawski< 
także ['o/Al. IV. 39. n° 8 i. Por. 
zestawienie z '.Muromcem' Wisła 
IV, 498. 

M u r a w n e * a. M łi r a w i n a = mu- 
rawa, miej^c<\ zarosłe lrawa< Zb. 
II, 249. 

Mura w V ■:=. »ziel(>nv* Pr. lii. IV, 843. 



M u r a w n i k » a. G ą s i o n k a'. Sie- 
rotka' =c stokroć pospolita (bel- 
lis perennis)* Wisła V, 903, n^ 9. 

Murawski p. Murawiec. 

Murc- p. Mur.z-. 

M u r d z a k i : » Murdzaki « = rodzaj 
ziemniaków Pr. fil. IV, 219. Rozpr. 
XV1L 81. Por. Murdzki. 

M u r d z i ć: » Murdzić gębom = wy- 
krzywiać usta* Ropr. XII, 96. 

Murdzki: » Mu reki = ziemniaki 
z łupiną czarniawą* Spr. V, 369 
p w. Grule. Por. Murdzaki. 

Murek = »komin. piec do chleba, 
'szabaśnik', 'marek', czyli 'zapie- 
cek'* Kozf. 369. » Murek = otwór 
pod 'kuchnią', gdzie kury jaja 
niosą* Ust. z Domaniewic. » Brzeg 
wystający kapy (nad 'kominem') 
nazywa się 'murek'* Wisła VI, 
428. » Murek = gzyms u ko- 
minka* Święt. > Murek* = wy- 
stęp poziomy nad kominkiem, na 
którym się stawi zegar, figurki 
itp.: » Siedzi (spokojnie, nierucho- 
mo), jak kotka na murku* list. 
z Liłwy. 

Murga »a. Murgaty = wół ja- 
kiej bądź maści, jeśli od głowy 
i szyi jest ciemniejszy, w barwę 
(izarna, wpadający* Roczn. 246. 

• Murga* = nazwa psa Zb. I, 
71. II » Murga = człowiek nieo- 
krzesany, prostaczych obyczajów; 
tak zwykli mieszczanie nazywać 
pogardliwie chłopów* Zb. 1, 71. 

• Nazwał mię hołyszem, murgą* 
Lam Głowy do [)ozłoty I, 96. 
Por. M u r g a s i s ł V. 

M u r g a s i s t y = owca a. baran, 
mające cętki około pvska* Spr. 
V, 378. Wisła V, 923.'Por. Mur- 
g a. .VI u r' . z a. 

M u r I a ć == » drzemać « Parcz. > W grze 
'w chowanki', o tym, kto podczas 
chowania się grających ma oczy 
zamknięte, mówi się, że 'murla'^^ 
Pr. fil. IV, 219. 



Murlat — Mur.z- 



199 



Murlat p. Murlat. 

Murłat = podkład pod belki na 
murze O. >Okap podbijają des- 
kami: podbicie to drewniane na- 
zywa się 'murlat' « Was. 33. 243. 
II >Murłata« ±. Ram. 109. || 'Mur- 
lat* (czy 'murlala'? K.): »Na sto- 
dole, na murJacic« Zb. VIIL 91. 
• Siedzą cieśle na murlacie* Pozn. 
IV, 211, no 408. 

M u r m y ł o = » chłopiec ponury, za- 
murdzany, z pode łba patrzący 
a leniwy* Roczn. 216. »Burmy- 
ło< = toż znaczenie Zb. I, 71. 

M u r o g = siano z łąki suchej, nie 
bagnistej Ust. z Litwy. O. Petr. 

Murowana = chata murowana, 
dom murowany: »Kapolit siedzi 
w murowanej* Kam. 84. » Muro- 
wana* Wisła II, 368. Por. Mu- 
rowani ca. Murowanka. 

Murowanica= » kamienica* Rozpr. 
X, 289. Wrześ. 13. Spr. V, 378. 
Cer. Por. Mur. Murowaniec. 
Murowanka. 

Murowaniec = dom murowany: 
»(]hociażeś ty z murowańca. Ja 
z mały chatki, Da nie będę ja 
przed tobą Zdyjmował czapki* 
Zb. VIII, 105, n« 205. •Muro- 
waniec* •= karczma: »Mazeskie 
szargule . . . Poprzepijały szorce 
w murowańcu* Łęcz. 188, n^ 340. 
Por. M u r. M u r <> w a n k a. M u- 
rowka. 

Murowanka = > kamienica, dom 
murowany, dla odróżnienia od 
'kamienica' = 'krusznia', kupa 
kamieni* Osip. Ust. z Litwy. Por. 
Mur. Murowaniec. M u r o- 
w a n i e a. M u r ó w k a. 

M u ro w y = murowany: »Bez ścia- 
nę murową* Kog. n® 327. 

Mu rożny = z umrogu : 'Siano 
murożne*. 'Łąka murożna* Ust. 
z Litwy. 

Murówka = » chata murowana: 
'Ni móm śryl>ła złota murówek 



murować'* Pr. lii. V, 798. Por. 
M u r. Murowaniec. Muro- 
wanka. 

Murówka p. Mrówka. 

M u r s z = gnicie, zgnilizna O. >Mursz 
= zepsucie w żywej rośhnie 
(śniedź) w pszenicy; zgnilizna 
wewnątrz drzewa* Kuj. II, 273 
(z Bibl. Warsz. LXXX, 626). 
»Murs = miejsce, w którem 
drzewo sinieje i zaczyna psuć 
się* Pr. fil. IV, 843. || »Mursz = 
gatunek gruntu dobrego, powsta- 
łego z przegniłych liści i próch- 
nicy* Spr. IV, 365. »Mórsz = 
ziemia sapo wata* Mil. 

Murszaly i Murszywy: »Mur- 
saty = ze[).suty, nadgniły* Spr. 
V, 114. » Murszywy* = przy- 
miotnik od 'Mursz' Kuj. II, 273. 

Murszacieć =» psuć się : ^Kartofle 
mi mursaciejo'* Spr. V, 114. 

Mur taj = nazwa [)sa Zb. XrV, 27. 
Por. Mur. z a. 

Mu rwa = » nierządnica* Krak IV, 
312. Jedyny raz spotkana postać 
la wydaje mi się podejrzaną, chy- 
ba że Kolberg tak chciał postą- 
[»ić, jak niegdy Rysiński, o któ- 
rym Linde p. w. Murwa pis2»: 
•Łagodząc słowo 'kurwa\ Rysiń- 
ski pisze 'murwa'. 

Mur.z-: •Murc-*: >Murcaty*: » Ow- 
ca 'pistr(z)uia, co murcata po 
pysku, co kropki ma, jak palcem 
coby podziubał* Rozpr. XVII, 12. 
• Murcaly =z kropkowany, pstry* 
ib. 24. »Murcoń = [)owalany« 
Spr. IV, 379. »Murcuś = na- 
zwa kota* Rozpr. X. 244. Ogoń- 
czyk, W kolibie, 3. ^Murcula = 
nazwa owcy z czarną głową i pys- 
kiem* Rozpr. X, 245. 267. »Mur- 
dzuś = nazwa krowy o szarej 
sierści* Rozpr. XVII, 24. Spr. 
IV, 26. »Murdzuś = smarkacz, 
sinohich* Krak. IV, 312. »Mor- 
dzoń* = [lazwa psa Zb. XIV, 27. 



200 



Mar.za — Musieć 



II »Mur.za« 1, zaraorosony, aczer- 
niony 2, nazwa psa o pysku czar- 
niawym Ust. z Litwy. O. Wal. 
[). ł. w. Osip. II »Marzaty (zap. 
mur.zatyt = zasmolony, bnidny 
na twarzy* Z Podlasia. Osip. || 
•Mur.ziasty = maści dereszowa- 
tej (np. krowa) « Pr. fil. V, 798. 
II »Mur.zać« = brudzie, peckać 
Petr. »Mur.zać = czernid, zwłasz- 
cza twarz Ust. z Litwy. || »Mu- 
rzyk« (może 'Mur.zyk*? K.) = 
nazwa psa Zb. XIV, 27. || » Mu- 
rzy ć (może 'Mur.zyć'? K.) = czer- 
nić: 'Węgiel murzy'* Zb. I, 20. 
Por. Moruchać. Morus. Mu- 
raś. Murga. 

Mur. z a = »ten, co się mur.za* (dą- 
sa się) PoW. 50. »Mur.za= mruk* 
ib. 155. 

M u r. z a ć : » Mur.zae i Mur.zac sę 
= dasae sie, kwasić się* PoW. 
50. 

Mur.zawiee p. Mura w i er. 

M u r z o n k a (może raczej 'Mórzonka'? 
K.) = śniedź, 'mórz': »Murzon- 
ka pszenicę opanowała* Pozn. II, 
338. » Nazwę śnieci pszenicznej 
(zarodników) 'mórz' (autor pisze 
'murz') w Kaliskiem lud zmienił 
na 'murzynkę'* Pr. fil. I, 140. 
Por. M ó r z. M u r z y ć się. 

Mnrzyć się (raczej 'Morzyć' K.) : 
• Nie siać pszenicy, kiedy dwa 
światła sa na niebie... żeby nie 
'murzyła', (!zyli śniedzią się nie 
pokrywała* Kuj. I, 93. n® 8. Por. 
Mórz. M u rzo nk a. 

Murzvnv = jjatunek jabłek Rud. 
28.' 

Mus = »[)rzynuis, obowiązek* Wis- 
ła \. 154. O. »Mus = trzeba: 
'Pij, młvnarzu, mus wvpić« Wis- 
ła II. 1*43 

Musa = nazwisko resursy czyli 
klubu w Dorpacie około r. 1860. 

Musi = zapewne, podobno: »To 
musi fiirijan winien* Tyg. iluslr. 



1, IX, 210. »Musi to i księżom 
będzie za to bieda* ib. >Musi to 
coś ciężkiego dźwigała* ib. X, 
377. »Musi nic z tego* Kam. 2. 
Toż ib. 17. 28. 32. 42. 73. 83 
i ind. »A prawda, musi tak* 
Kozł. 329. »Ja musi jestem kto 
inny* ib. 343. »Musi wy takiego 
wesela nie macie* Lub. I, 164, 
n° 105. »Musi to nie ja I* Zb. 
VIII, 300. Toż Lub. I, 12. 183. 
296; II, 47. »Kto będzie rządził? 
— A musi ty* Wisła VII, 686. 
Petr. Lis. Gzark. list. z Litwy. 
»Musiśla wstali do góry [)lecami* 
Gaz. Polska 1877, n® 8. Was. 
243. »Musi cię pan Bóg skarze* 
Maz. V, 265, n® 274, zwr. 5. 
Pr. fil. V, 798. Por. Musi być. 

Musi być, jako przysłówek = za- 
pewne, podobno: »0n musi być 
był* = musiał być, zapewne był. 
»Musi być pojadę tam* = za- 
pewne pojadę itp. Ust. z Litwy. 
»Musi być już ludziska nadto na 
świecie nabroili* Maz. III, 356. 
»Musi być że czarami wywabio- 
ny z Kodnia* Chełm. I, 350. 
»Do ciebie percłesnyca musi być 
lata nocami* Zb. IV, 10. »Ja bi- 
dnv. ale musi bvć esce bidniejsi 
so* Ghełch. II, 101. II mMusIć*, 
skrócemie 'musi być': »Ona rnu- 
sić będzie w kościele* Ust. z Li- 
twy. Por. M u s i. 

Musieć: Formy: ^Muszec* Ham. 
109. »Musiin* = muszę Hozpr. 
XII, 33. ^Muszt* = musi Bisk. 
25. Derd. 79. »Mu.s«Mnv* Krak. 
IV, 294. Wisła VII, 146. >Ma 
musz^ma* Hill". 131. »Muszema* 
Zb. VIIL 113, no 291. »Musze- 
my* Pozn. VI, 248. »Musztta* 
= musicie Derd. 69. »Musióin* 
= muszą Hozpr. XII, 33. >Mu- 
sz{iłżem« = musiałem Derd. 9. 
• Muszłił* Derd. 70. »Mu.««zał« 
Hilf. 135. ^Muszlli* Hilf. 23. || 



Mnskacz 



Mtiszec 



201 



Znaczenia: >Masieć< z dodaniem 
określenia dokąd, ale bez czaso- 
wnika, jak np. u Mickiewicza: 
>Ja do lasu muszę«; >Ja już mu- 
szę Od moich rodziców Na wo- 
jenkę już* RofjT. n® 30. •Nieszczę- 
śliwa ta wojenka Co ja na nię 
muszę* ib. n® 31. » Chłop musiał 
z [)ismem do dwora* Kam. 46. 
Por. Nie musieć. 

Muskacz: » Muskac(z) = pęzel « 
Pr. ni. IV. 219. 

Muskać = »fcłaskać, 'Muskać sie' 
= często patrzeć się do lustra 
i poi)rawiać na sobie toaletę* 
Rozpr IX, 210. » Muskać = gła- 
skać* ib. XX, 431. »Muskać = 
powlekać, smarować, gładzić, głas- 
kać* Swięt. 704. »Musnąnżem 
jego w lewe cenmię* (= palną- 
łem) Derd. 31. »(Na we.selu pta- 
szem) Gąsecka bieluśka Do pieca 
chlćb muska* Rad. II, 81, n^ 169, 
b. >Ja, miejski synek, Kukiołecki 
muskam; A jakby ja ich nie mus- 
kał, Tobym ich nie zdarzył: Wziął- 
by mnie piekarz za łeb I za drzwi 
wyraził* Zb. IV, 165, n® 231. 
» Kaczka chleb muszcze* Maz. V, 
321, no 375. || • Muskać = bie- 
lić, np. izbę* Pr. fil. IV, 219. 
> Dziękuję ci, piecu, com cię mus- 
kała co piątki* (pożegnanie we- 
selne) Kai. I, 143. II >Mu.^kać = 
wydawać głos w czasie coitus 
(o zającu)* Pr. fil. V, 798. Przyj, 
ludu VI, 111. > Muskać = 1, 
wahić zająca 2, (o charcie) go- 
niąc za zwierzem py.skiem go tyl- 
ko trącać, a nie móc złapać* O. 
Por. kalić. 

Muski = mężczyzna: >li niuskiego 
wiara, a ii psa para, to je jedno* 
Wisła II, 311, n° 1125. 

Musowo = koniecznie: » Konie mu- 
sowo podkuć, jeżdżąc na szosie* 
list. z Nałęczowa. »Probosz słu- 
cha młodych... a jeśli co (czego 



K.) nie umieją, to każe się nau- 
czyć musowo* Wisła VII, 725. 

Mustra: >Mujstra« Oles. 74. Musz- 
try* bl[). IJst. z Litwy. 

Mustrączek p. Munsztuk. 

Musterunek = » mustra wojska, 
przegląd* Krak. IV, 312. || >Muś- 
trunek* Maz. III, 70, n« 22, zwr. 
5. II >Mustrunek* Wisła VIII, 213, 
n» 11. 

Mustrować: » Munstrować = ćwi- 
czyć* Rozpr. XX, 431. »Mu.szlro- 
wać = 1, ćwiczyć, przeghidać 
(żołnierzy) 2, szykanować, gry- 
masić, nałan)ywać Ust. z Litwy. O. 
II > Mustrować się = » ubierać się 
wykwintnie, tracić wiele czasu na 
ubieganie się* Święt. 704. •Mus- 
trować się = przezierać się* Udz. 

• Mustrować .sie = stroić się* 
Rozpr. VIII, 175; IX, 210. 

Musułbas = » materja bawełniana, 
czerwono zabarwiona, bardzo ży- 
wej i trwałej barwy* Roczn. 216. 

Muszar(ka) p. Muchomor. 

Muszczka: >Muśćka = osełka do 
ostrzenia kosy, kształtu łopatki* 
Kuj. I, 240. >Muśćka a. Muszczka 
= kawałek drewna do ostrzenia 
kosy* Zb. I, 34. » Muszczka = 
strych ułek drewniany* (do kosy) 
Pozn. III. 154. » Muszczka do 
ostrzenia kosy* Kai. I, 119. || 
» Muska = drewienko, którem 
'pomu<jkują* kosę w czasie kośby* 
Spr. V, 137. Toż znaczy » Muska*, 
2 pp. Im. »Musiek* Wisła VIII, 
270. II .Muszczki = filutki z wło- 
sów: 'Chodzić w muszczkach** 
Pr. fil. IV, 219. ^Dziewczęta nad 
Wisłą czeszą się gładko w tak 
zwane mnscki'* /b. XIV, 147. 

• Kobiety włosy z boków twarzy 
cze.^zą na skroniach w tak zwane 
'nuiscki'< Kozł. 372. >Muscki = 
gładkie czesanie się dziewcząt* 
Rozpr. XX, 431. 

M u s z e c : Mu sec = gatunek zielska 



202 



Muszenka — Muzyk 



Spr. V, H78. »Mu.sec = perz* 
Hozpr. X. 289. Wrześ. 18. 

MiiRzenka [). Moszenka. 

Miiszkatki = gatunek jabłek Rud. 
28. 

Muszkibada= > miałki, żółtawy 
rukier. niegdyś zza morza do 
Gdańska sprowadzany* Wisła III, 
746. 

Musztyń = biły lalar; rubel kar- 
bowany Ust. z Litwy. Połuj. 10. 
Wisła III, 877. »Muksztvn* O. 
Pr. fil. II 581. 

Muszyce p. Mszyce. 

Muślin: >Muszliii< Zb. II, 215. 

Mu stać się: > Taka tłusta, że le- 
dwie się inuśtała* Ust. od War- 
szawy. 

Mutamer = > narzędzie kowalskie « 
Pr. fil. V. 798. 

Muterlaga = > narzędzie kowal- 
skie* Pr. fil. V, 798. 

Mu tka = » rybka mała i ehuda« 
Pobł. 50. Ram. 109. Por. Gli- 
szczk a. 

Mutnia = bałamuliiia, kłamstwo, 
matactwo Ust. z Polesia. 

Mutra = »(żartobI.) matka* Wisła 
IV. 843. II •Mutra = pogardli- 
wa nazwa Niemki* Krasn. 301. 
Por. Fader. pod Fater. 

Muza, »Muzka a. Rozwarka = 
potrawa z mąki rżanej a. pszen- 
nej, zalana mlekiem a. okraszona, 
czasem z kwasem a. octem, w mie- 
ście zwana *nawarka'* Pozn. III, 
126. >Muza a. Buza = żur< 
(Ksip. 

Muzga = »galniiek przedniej tra- 
wy na łace« Pr. fil. IV. 843. 

Muzia = » pieszczotliwa nazwa kro- 
wy* Osip. » Muzia, Muźka = 
(dziecin.) krowa, krówka* Krasn. 
305. » Muzia!* = wołanie kro- 
wy Kryn. » Muzia* = wołanie 
przy pędzeniii krowy « Pozn. III, 
135. jl >Muzia, Muziutka = na- 
zwy kotów € Wisła VII, 749. || 



»Muża, muże, mużel* = woła- 
nie krów Gen. 77. "JI »Muża« = 
mazgaj* Pobł. 50. Ram. 109. 
Por. M i z a. M y z i a. 

Mu ziać się: »Muziać sie = gład- 
ko się uczesać, z odcieniem iro- 
nji, pogardy* Rozpr. XXVI. 384. 
• Muziać się = stroić się, prze- 
glądać się w lustrze* Parcz. 

Muzyk i Muzyka: » Muzyka = 
muzyk wiejski* Tyg. i lustr. I, n® 
225, str. 23. »Mospanie muzyka, 
nie żałuj nam smyka!* Pauli, 210. 
Wójc. II, 360. Sand. 33 Zb. IV, 
123. Krak. II, 447. »One muzy- 
ki. Co nam grali* Maz. (II, 112. 
»Moja matusiu, daj mie za mu- 
zykę. Bo ja za muzykom dobrze 
nie przenikśm* Zb. XII, 160, n® 
578. Toż z odmianą ostatnich 
wyrazów na: 'dobrze nie przemy- 
kam' = ♦rada go widzę* Wi.sła 
V[II, 219, n« 135. ^Skrzypce do- 
morosłego 'muzyki' (muzykanta)* 
Wisła III, 66. »Z muzyki a z nm- 
larza to nie będzie gospodarza* 
Pr. fil. IV, 219. *Z n)uzyki, ze 
strzelca i z tracą nigdy nie l)ę- 
dzie bogacą* Pleszcz. 165, n® 
164. »Nie Irza go wiesać. takie- 
go muzyki, bo skoda go* Zb. 
XV, 19. Chełm. I, 243. Hemp. 
II >Muzykani.^ Im. Rud. 19. || 
»Muzy<-zek«: »Zagriijze mi, mój 
muzycku. ładnie!* Spr. IV, 26. 
»Muzvrzku. pięknie grasz!* Zejsz. 
92. 93. Zb. XII, 128. Skrzyń. 
16. »Słowiczek muzyczek* Rog. 
n° 449. »Kt() pije. tańcuje, na 
muzycki daje. Ten sie ze święte- 
mi do nieba dostaje* Wisła VII, 
131. II » Muzyczka*: » Muzyczka 
mi grała* Rog. n" 166. »Zapłacę 
muzyczkę* ib. n^ 183. 184. Rozpr. 
IX, 289. II »Muzyczyna* Lub. I, 
44. II Muzyczeńko* Chełm. II, 
68. [[ *Muzyczysko* Kon. 38. 
II » Muzyka* = narzędzie nm- 



Muzykant — My 



203 



zyczne: » Chłop z ręką na mu- 
zyce* (z wosku) Zb. X, 216, n® 6. 

Muzykant: j' Muzykanci = muzy- 
cy « Kętrz. 10. Usl. z Litwy. >Mu- 
zyk&nt* Kuj. II, 282, n^ 36. Pozn. 
III, 169; VI, 69. Postać zbiorowa 
»Muzykańcia« Aten. VI, 662. 
Fed. 78. Kai. I. 184. I| »Muzy- 
kańcłk« Lub. I, 300. || •Muzy- 
kant = kłos płonny, stojący pro- 
sto nad innemi, pochylonemi od 
plonu* Spr. V, 137. 

Muzykaństwo = granie, muzyka: 
»Muzykaństwoznatn« Zb.VIII, 252. 

Muza p. Muzia. 

Muzo w a to = » ślamazarnie, maz- 
gajowalo* Kam. 109. 

Mużowatość: » Mużowatosc = 
mazgaj o watość, ślamazarnośd, roz- 
lazłość* Ram. 109. 

Mużowaty: » Muiowat^ = mazga- 
jowaty, ślamazarny, rozlazły c Ram. 
109. 

My często występuje w postaci »Ma* 
i »Wa«, oraz w dalszych przy- 
padkach, jako forma liczby po- 
dwójnej; ale pamiętać należy, że 
częściej ma znaczenie liczby 
mnogiej; w następnycłi przyto- 
czeniach nie zazna<*zam wyraźnie 
tej różnicy, przestając na ogólni- 
kowej tej uwadze: 1 pp. »Ma 
musz^ma* Hilf. J 14. 131. »W Ka- 
szubszczyźnie utrzymały się for- 
my liczby |)odwójnej 1 i 2 oso- 
by, z końcówkami -ma i -la, ze 
znaczeniem także liczby mnogiej..: 
»'ma nie znania' obok 'znajem(e), 
*ma badzema*, 'ma mama' a. »mli- 
ma\ ma jesma'^ Bisk. 19. »Ma 
= my d waj (dualis). Przypadki: 
1, Ma 2ł Naju 3, Nama 4, Naju 
ó, Ma 6» Nama 7. Naju* Pobł. 
45. »Żeby przyszła, to aboby ma 
ją wygnali, abo zabili* Kuj. I, 
125. »Ma jesma a. masma. Ma 
badzema a. ma indzema* Cen. 49. 
Ma htła. Ma jesma b^ła ib. 50. 



»Ma mama* (= mama K.). Ma 
mdzema mja* ib. 52. »Ma mia* 
ib. 53. »Ma znajema. Ma zna* 
ib. 56. »Ma gadama* ib. 62. >Ma 
pasema. Ma sę dzfwima* ib. 63. 
»Ma dajema. »Ma dama* (= da- 
ma K.) ib. 69 (wszędzie tu jest rze- 
czywista liczba podwójna; w mno- 
giej jest 'm^' K.). »Ma mu wsol- 
niema = wir (beide) werden ihn 
verwischen* Cen. 74. »Ma sa 
doradzima* Hilf. 107. ^Cóż ma 
boma czyniła?* ib. »Ma uuczf- 
nima* ib. »Ma cfma jic* ib. »Ma- 
b|sma sę nie dała« Derd. 20. 
»Ma dwoje... sobie... rozmawiała* 
ib. 25. Por. W a. || 2 pp. >Na- 
ju« = a) ze znaczeniem 'nostri': 
>W najn oczach* Derd. J. 26. 
»Naju duszycki muszą się w ko- 
tłach smażyć* Matusiak Kw. 19. 
»Nie frasuj sie... Będą wianeńki 
naju* (rym. 'dunaju') Lub. I, 264, 
n® 422. W następnym wierszu 
tak samo użyto 'nas': »Ziemicko, 
nas biednych mamicko!< Zb. VII, 
61. b) ze znaczeniem 'nas dwoj- 
ga', 'nas dwóch' a. 'nas': ^ Które 
z najn* Lub. I. 290. Wisła IV, 
398. »Do naju* ib. 210. »Ojciec 
naju nie zdybie* Maz. III, 250, 
n® 329, zwr. o. >By naju kto 
nie zdybał« ib. » Prowadź Jasia 
od naju* KoJb. 191, n* 15 e, 
zwr. 6. »Dwie naju z bratową 
w chałupie* Zb. II, 226. n® 3. 
»Dla naju« ib. »Naju« Rozpr. 
Vin, 136. Bisk. 18. Pobł. 45 p. 
w. Ma. Wisła III, 83. Gazeta 
Olsztyńs. 1886, n° 27. Derd. 136. 
»Z naju szydzić* Derd. 20. Nie- 
jasne jesi: * Przywędrowali do du- 
najn zdroju, Jaś się Ka.si pyta, 
Cy utonąć naju^ Maz. V, 289, 
zwr. 18. Jako odm azu rżenie, sły- 
szy się często w okolicach ma- 
zurzących 'nasz', zamiast nas*, 
np. 'u nasz'. || 3 pp. »Nama«: 



204 



Myc — Mydlica 



WisJa 111, 83. Gazeta Olszlyris. 
1886 nO 27. PoW. 45 [k w. Ma. 
> Droga... wolno nama szła bez 
«(ore« Derd. 15. >Skrzfpice będą 
nama j|:rałf« ib. 81..<Będze słu- 
żąc nama .szczes(ie« Derd. J. 25. 
»Ndma«: »Ddj nama spokójl* 
Zb. 11, 226. 'Chrystus zmartwych- 
wstaje, Nama przykład daje« Kozł. 
192. »Nie wiele nama, Marysiu, 
Irzebat Lub. 1, 193, n" 178. »Bę- 
dą nama grae« Kai. 1, 163, n® 
152, zwr. 6. »Dał nama kawał 
ziemi* Wisła V, 45. »Juz nama 
płac nie pomoże '^ Maz. 111, 168, 
no 188. »Nam* Chełcli. 1, 22. 
»iNama* Kozpr. VIII, 72. 136. 
»Noja« = nam Sieii. 251 jest 
chyba pomyłką drnkri. || 4 pp. 
»Naju«: Fe<l. 402. »Złączże, Bo- 
że, naju!« Kolb. 408. » Zabije 
naju« Archiv V, 646. >»Któz naju 
obud/i?* Maz. 11, 79. » Wiążą 
najn* Uad. I, 192. »Złąc.ze na- 
ju!* Maz. 11, 192, n*^ 462. ^Krzy- 
ca na naju« Maz. 111, 323, n^ 
506. » Blidzie naju bystra wódka 
niesła* ib. 333, n® 534. Toż Rad. 
II, 101, n° 202. > Zabiją naju« 
Matusiak Kw. 18. »()n je na naju 
za mocn^« Hill. 129. >iNie gorz 
sę na naju* Derd. 22. >Juz <;as 
na naju* Zb. IV, 172, n« 338. 
Toż Fed. 123. Kai. 1, 142. W na- 
stępnych dwóch |)rzytoczeniach, 
chociaż rym jesi z 'Dunaju', wsta- 
wiono nas już', zamiasl naju': 
»rłyiu! gą>ki po Dunaju, Ach 
mój Bozc, złą<-.zc nas juz* Kon. 
145. Toż xMaz. V, 96, ods. || 5 
pp. >Ma<» Pobł. 45. Naju* (wąt- 
pliwe! K.): »Chodźwa naju do 
niego !<' Zł). VII. 107 (jedyny 
przykład K.i. || H pp. »Taluś b^ł 
z nama do kancelaryje Zb. 11, 
226. >Nama Pobł. 45 p. w. Ma. 
Tcrji z nama b(»dze amen!« Derd. 
20. Z niiniM. Wisła 1, 154. *N&- 



rna* Rozpr. VIII, 136. || 7 pp. 
»Naju« Pobł. 45 p. w. Ma. Rozpr. 

VIII, 136. 

Myc »myc! = wabienie kota. 'My- 
cek' = kot, 'Mycka' = kotka* 
Pobł. 155. ^Myć, myć! = wa- 
bienie kota* Wisła 111, 741. •Myc- 
ka = kot (u dzieci)* ib. || •.My- 
ci na, myci na, myci, njyciii* = 
przywoływanie świń Wisła 111, 21 9. 

M y c h p. Mnie h. 

M y c h y r z [). M a c h a r z y n af 

Mycka = » rozwolnienie u prosiąt: 
'Prosięta nię mycą'* Maz. V, 56, 
ods. 2. 

Mycka = »njała okrągła czapecz- 
' ka* O. Tyg. ilustr. 1, XIV, 126; 
serja 2, n^ 110. »I)am se myc- 
kę na stronę* = włożę czapkę 
na bakier Rog. n<> 420. Rozpr. 

IX, 318. » Dziewczęta noszą białe 
czapeczki, obszyte koronkami, któ- 
re 'my<'kami' nazywają* Pozn. II, 
334. »Mycka = czapka* Spr. 
IV, 26. > Mycka = czapka bez 
daszka* Osip. || »Myceczka«: 
»(lhoćbyś miała, ma dzieweczko, 
sto owiec, A ja jeny za mycecz- 
kóm jałowiec, Nie będziesz ma* 
Rozpr. Xli, 80. n° 4. »Myśliwi(- 
czek w myce^?zce zielonej* llog. 
n'> 66 i ods. str. 36. 

Myczed: » Bydło 'mycy'* Wisła V, 
648. »'Mycyd' mówią o lichym 
głosie bydła, a o głośnym rycyc'*'* 
Czark. 

Myd »móvvią na Litwie o bieliźnie: 
'myć bieliznę', 'mycie bielizny', 
zamiasl 'prać', 'pranie', <-hociaż 
mają wyrazy 'praczka', pralnik'* 
Wal. p. w. Prać. Por. Myj ad. 
M y w a ('•. 

Mydlica :=: (u sochy) d raczek dwu- 
łokciowy do rogu 'ociebnego', wit- 
ką przymocowany. Orząc, trzyma 
się jedną ręką za ten drążek, 
a drugą 'kulkę'* Pleszcz. 24, ods., 
n" 4. * 



Mydlik — Mynce 



205 



Mydlik p. Mydlnica. 

Mydl nic a, »Mydlik a. Biały 
gwoździk (saponaria officina- 
lis) Pleszcz, 124. 

Mvdłek = » filut, człowiek prze- 
' biegły* Pr. fil. V, 798. »Mydłek 
== zręczny urwisz* Pozn. I, 50. 
» Mydłek = (człowiek wykrętny, 
[)rzebiegły« Spr. IV, 365. •My- 
dłek = mygus (tak K.), leniuch € 
Spr. V, 114. »Ej, ty mydłku !« 
Kaspr. 84. 

Mydłkować = ^ wykręcać się, 
byd filuterna Pr. fil. V, 798. 

Mydło = lanie, bicie: >Chcieliśmy 
mn dać dobre mydło. Lecz się 
za nim wstawiła pewna dziew- 
czynka* Kai. I. 118. II ^ Mydło* 
= nie, guzik, figa, gips, nici Ust. 
z Warszawy. O. »Mydlisko«: 
» (Podczas 'dyngusu') chłopiec, sto- 
jący na dachu wykrzykuje (o je- 
dnej z dziewcząt): 'Brać na nią 
dwadzieścia kubłów wody i my- 
dliska do wypłókania w gnoiska..'* 
Kuj. I, 215. 

M V d ło c h a = nazwa krowy Rozpr. 
' XII, 76. 

Mydło war = mydlarz Mrong. p. 
w. Sieder. 

Myga = » nierządnica* Zb. I, 72. 

Mvgasik = » wywijas, lekkoduch < 
' Wisła II, 756.' 

Mygłować = »skrobać z kory 
drzewo* Prac. (od Kolbuszowej). 

Myjać = częstotl. od 'myć': »Ta- 
lize i półmiski, Któż was myjal 
będzie?* Fed. 45. »I jabym (cdr- 
ne nozki miała). Żebym se ich 
nie myjała* Święt. 128. »Młodsa 
siostra... (stoły, ławy)., myjad bę- 
dzie* ib. 143. II »Myjać się*: 
>Ni ja się myjała, Ani ja się plą- 
tała* Kieł. II, 101, no 330. >Na 
rączkach by rzepa zeszła. Co se 
nie myjały* Zejsz. 123. Por. 
Mywać. 

M yj a k : »Myjdk = wiecheć do my- 



cia, szorowania* Pr. fil. V, 798. 
• Myjak a. Myją, Myjacek = 1, 
wiecheć do szorowania garnków 
z przy warów 2, trzpiot, wściubski* 
Święt. 704 i rękop. Udz. Rozpr. 
X. 240 »Myjśk = łgarz, krętacz* 

M yjk a = »ta co myje, prosta dzićw- 
ka: 'Żydowska myjka' a. 'Pomy- 
waczka' = pogardliwie* Zb, I, 72. 

Myj ni ca = umywalnia* Petr. 

Myj u- »myju = myć (w języku 
dziecinnym)* Pr. fil. V, 798. 

Myk! = » wyrażenie nagłego pom- 
knięcia się* O. »Myk w nogi* 
Krak. III, 57. »(lzeladnik myk 
z łóżka* Pozn. VI, 293. •(Ptak) 
myk do swoi klitki* Zb. XI, 91. 
>Ona myk i uciekła do domu* 
ib. 126. »Myk do kuraory* ib. 
127. » (Klucz) do dziurecki myk!* 
Wisła VI, 316, n« 31. Por. Smyk! 

My kac == kłaść, przymykać: •Idź- 
my spać, brew na brew mykać* 
Kuj. I, 204. II .Mykać = obry- 
wać liście: 'Dla krów to debine 
sie myka'« Pr. fil. V, 798. 

Mykcić się: »MfkcIc sę = przy- 
pominać sobie co słabo: *Mnie sę 
co mfkci, lecz jak bfło, nie wiem 
dokładnie'. 'Pożdżfll (= pocze- 
kajno), ju mnie sę mfkci, może 
sę domfslę'* Pobł. 47. Ram. 99: 
»Mćkcćc sS*. II >M6kac sę = 
kręcić się na języku (o jakiemś 
imieniu itp.)« Hilf. 171. 

Myk i ci ć = »mataczyć« O. 

Mykita = »1, kozak 2. szybki, 
obrotny na koniu* O. »Mykita a. 
Mikita* = lis (w języku myśli- 
wskim) Ust. z Litwy i Ukrainy. 

My lak: »Mylak = młyn* Parcz. 

Mymka = » krowa u. inne bydlę 
dojne, u którego jedna tylko a. 
więcej dojek jest zatkanych: 'Mym- 
ka na jedną, na dwie dojki itd.'* 
Roczn. 216. 

Mynce = ? »Wydfttków im przy- 



206 



Mynia — Mysz 



właszc&jo, Jdk tyin, co swe mynce 
inajo..« Kętrz. 92. 

Mynia = » nazwa krowv< Wisła 
IV. 691. 

My nie I p. Motyl. 

Myń! = prz\nvoływanie cieląt Gru- 
szecki. 

My rezed: »Myrceć = mruczeć: 
'Świnia myrcy' = kwiczy* LIdz. 
• Myrceć = terkotać: 'Młynek 
inyrcy i myrcy, az bolo usy*« 
Fed. 402. >Merczćć = warczeć* 
Zb. L 46. 

Myrcha p. Marcha. 

M y r c h a ć p. M e r c h a ć. 

Myrda = »oprawca« Udz. 

Myrdać p. .Merdać. 

Myrgać = > rzucać czeniś* Zb. VIII, 
252. II >Myrgnąć .się«: »Jak się 
złapię za nogi, jak się myrgnę, 
takem się przerzaciuł za wodę* 
Zb. VIII, 299. Por. Mrugać. 
M y r s n ą ć. 

Myrknąć = bąknąć, odezwać się, 
przemówić: »Pan nie dał se iio 
teni ani myrknąć* Zb. VII, 38, 
n** 97. » Myrknąć = zrobić wzmian- 
kę: 'Ani myrknuł' = nie odrzekł 
ani słowa* Święt. 704. 

M y r 1 e p. Merla. 

Myrsi na = » (przezwisko) coś nie- 
dobrego* Wrześ. 13. »Myrsina = 
brzydactwo* Spr. V, 378. 

Myrsk p. Myrsnąć. 

Myrski = »brzydki* Spr. V, 378. 
>Mćrski a. Myrski = szpetny, 
zły. brzydki* Śpr. V, 376. Myr- 
ski = żwawy, ruchliwy* (? K.) 
Kozpr. XXVI,' 384. 

Myrsk o = » brzydko* Wrześ. 13. 

Myrsnąć = uderzyć: » Jak go myr- 
sznie (tak K.) butem w głowę..* 
Pozn. VI, 188. »Myrsk = rzut* 
Kozpr. XVII, 46. '»Myrskać = 
rzucać « ib. Por. M y r g a ć. 

M y rla p. Mirt. 

Mysa »a. .My za = kasza jaglana- 
ugotowana na rzadko na mleku, 



jako pierwsze danie dla pp. mło- 
dych na uczcie weselnej* (z Ra- 
domskiego) Słownik wielki. 

Mysi: »Mysi królik: »Słrzyżyka, czyli 
wołowe oczko (troglodytes parvu- 
lus) zowią powszechnie 'mysim 
królikiem'* Zb. V, 166, n® 75; 
IX, 71, nO 3. »Mysi król = kró- 
lik (regulus cristatus)* Spr. V, 
114. »Mysikrólik a. Mysi król* 
Pr. fil. IV, 843. .Mysikróli przy- 
miotnik: » Gotował serca mysi- 
króle* Zb. V, 193. »Ptasi a. my.^^i 
król = troglodytes parvulus* Zb. 
XI, 44. II »Był w boru taki czło- 
wiek, co jego 'Mysim królem' na- 
zywali* Kuj. I, 127. II > Mysie 
uszki = hieracium auricula* Lub. 
Lub. II, 160. Por. Mysi ar z. .M y- 
szołowiec. Płotowy król. 

M y s i a r a = » górna część stodoły * 
Pr. fil. IV, 219. .Mysiary blp. 
= górna część stodoły ponad 
sąsiekami* Parcz. Por. My sza k. 
Myszanka. Myszora. 

Mysiarki »a. My szyny ::=• doj- 
rzałe orzechy laskowe* O. Siem. 
106. 

M y s i a r z: »My.siarz = królik ; (o lu- 
dziach) sknera, skąpiec* Święt. 
704. 

Mysio p. Miś. 

Mysionka = > łajno myszy między 
ziarnami zboża* Spr. V, 137. O. 
ma. » Myszyniec*. 

Mysiora = » krogulec 'kopczyk' a. 
'mysiora'* Zb. V, 145, n^ 28. 

Mysiorek = »ptak, rodzaj kobu- 
za (myszołów)* Krak. IV, 312. 
Por. Mysiora. 

Mysiotrzew = »w książkach 'mu- 
chotrzew'* Spr. V, 137. Por. Mu- 
chomor. 

M y s i ó r = » szczur* IJdz. Por. »M y- 
szur = .*iamiec myszy* O. 

Myssa (tak K.) = (myśliws.) » war- 
ga jelenia* Pr. fil. V, 798. 

Mysz: Formy: » Myszą* ż. Zb. I, 



Myszak — Myśleć 



207 



46. >Mysa« ż. Rozpr. III, 372; 
VIII, 122: IX, 177: XX, 431. 
Zb. XIV, 195. 207. Udz. ^Ehizo 
mys< Zb. X, 109; XIV, 195. 
»Mysów gonić* Chełch. I, 130. 
«Dwii myszy* Rog. n® 83. »Mysz« 
m. Ust. z Litwy (czasami). || Zna- 
czenia: >'Mysz' na twarzy = czar- 
ne znamię n dziecka* Wisła IV, 
835. » 'Kotek i mysz' = gra dzie- 
cinna* (opis) Wisła V, 23, n^ 5. 
» Myszka* = gra młodzieży (opis) 
Rud.' 120. »Myszy« =. choroba 
końska Dyg. Święt. 704. || »My- 
sisko*: »Jesi myszy wiele, to nam 
kolek He mvsiska' wyłapie* Wi- 
sła VII, 154. II .Myszka* = ta- 
niec żinujdzki Jucewicz, Litwa, 
198. >'My.szka i kot* = gra to- 
warzyska* (opis) Wisła V, 560. 
Gra w myszkę' ib. VIII, 714, n^ 
5. II » Myszki* = choroba koń- 
ska Pozn! VII, 282 (opis). || »Mysz- 
ki = podłiigowate białe ziemnia- 
ki* Kai. I, 46. Por. Myszak. 

Myszak i Myszka o bydle: »'Mf- 
szak' nazwa wołu. 'Mfszka* = 
nazwa krowy* Nadm. 147. || > My- 
szak = chwa.st polny* Udz. || 
♦ Myszak = pozioma część T-owa- 
tej (kształtu T K.) podpory, uno- 
sząca krokwie w dużych stodo- 
łach* Spr. V, 137. Por. Mysia- 
r a. M y s z a n k a. 

Myszanka, »Myszśnka* : »Dawniej- 
szemi czasy stawiano stodoły nu 
'**ochach', na które kładziono wpo- 
przek grube mnrłaty, czyli śle- 
miona, zwane 'mvszonki'* Pozn. 
I, 94, ods. 1. 

Myszanka:. »Myszanki* = gatu- 
nek jabłek Ust. z Jaworza. Por. 
M y sze nski. 

My szarka: » Myszarka * = toż zna- 
czeń i o, co Mu liszka Pobł. 50. 
II »Mvszareczka« = jakiś ptak 
Zb. IX, 234. no 185. Por. M y- 
'izoło w i cc. 



Myszeński: » Myszeńskie jabłko = 
z Miśnji* Kozpr. XVII, 46. Por. 
Myszanka. 

Myszkować = »(o lisie) polować 
na my.szy* Pr. fil. V, 798. 

Myszołowiec: » Mysołowiec = ja- 
strząb błotny* Spr. V, 378. »My- 
sołowce = nietoperze* Zb. V, 
193. » Serca mysołowci* (? K.) ib. 

Myszory == >mvsic dziury* Kuj. 
I, 104. 

Myszura = > mvsi kożuszek * Rozpr. 
IX, 335. 

Myszyniec >a. Rzemieniec = 
słodkogorz. solanum dulcamara* 
Osip. 

Myśl: Formy: »Myś* Wisła VII, 124, 
no 15. »Mvśła* Pleszcz. 31. 38. 
.Myślę* Im. Was. J71. 197. 
Pleszcz. 70. 203. Mil. jj Znacze- 
nia: »Jak się (chłop) dostanie do 
prepinacyi, to mu i nie myśl 
(= ani myśli) żyć w uściwości* 
Kam. 83. » Ciągle mu zbanek my- 
ślą stał* ib. 150. » Biłem ja sie 
z myślami* Krak. II. 110. » Myśli 
i (j^j) sie chyta* = zdaje się jej 
Zb. XI. 124.* .On jest na sto 
myślach* = ma sto projektów, 
waha się Cine. 29, n® 638. »Ani 
myślą posłało chłopu brać lylo 
gorzałki* Kam. 110. »Do inszej 
(dziewczyny) myśli nie mam* = 
pociągu nie mam* Rog. n° 263. 
.Żydówce Icek do myśli* = po- 
doba się Sand. 208. .Matysek 
daiiż łapać myślą (= przypomi- 
nać sobie), co pan nakazował< 
Kam. 178. .Dziewczę nie ku wa- 
szej myśli* Zejsz. 56. »Myśi ma 
sie chyta* = przychodzi mu na 
niy.41 Cisz. I, 126. Por. Chwy- 
tać. Dobra myśl. 
Myśleć: Formy: »Myślić«, przeszł. 
.Myśliłem* ild. Ijst. z Litwy. »My- 
ślam*: .iMagdalenko, Myślam cię 
nie puścić, Bo ja cię tu myślam... 
zabić* Rog. n^ 117. .'M^slft', 



208 



Myślenice — Myto 



'Mtsli' itd.;rozkaźnik 1/LpW* Ram 
99. »Ja mt^^^zlo* Hilf. 107 (? K.). 
>Jd mpzWU ib. 129. 134. »Me- 
szlę* Derd. 27. »Myśliia« Kętrz. 
53. »Nie myślijze* Zb. XII, 140. 
>Mvśięcy« Wisła VI, 141. Pozn. 
VI, 109. .Myślacyc Zb. Vm, 310. 
II Znaczenia: > Myślałam sobie Jak 
wieldze o jedną rzecz. — O co 
takiego ?« Pan li, 115. » Gdybyś 
ty wiedziała, Jak myślę kn to- 
bie...* Kog. n® 175. »Koza... prze- 
wraca się na wznak i myśli zdy- 
chać* Święt. 91. II >Nie (wiele) 
(co) myśląc(y)« = nie czekając: 
•Dziad nie wiele co myślący rzu- 
cił (ukradzione) flaki « Zb. II, 167, 
n® 14. »Ona nie wiele myślący 
złapała soli i buch w ogień* Was. 
93. »Pan Bóg nie wielo myślęcy 
prask śmierzć w pysk* Wisła VI, 
141. » Ojciec nie wiela myślący 
wzion i uciuk« Zb. VIII, 310. 

• Pojachała nie wiele myślący do 
domu* Pozn. VI, 82. Takież zwro- 
ty Zb. XI, 93. 125. Rozpr. Vin, 
95. Mdtyas Baśnie i podania krak. 
23. Cisz. I, 177. »Myślący nie 
wiela* ib. 478. »Nie wiele my- 
śląc* Ust. z Litwy. Niejasne : 
» Ociec do złotników posłał, żeby 
sie chtóry podjon zrobić taką ko- 
ronę. Nie myślęcy, ale żaden nie 
chciał zrobić...* Pozn. VI, 109. 
II > Myśleć się*: »Jam się nie 
myślała I nie dowierzała. Iż mój 
miły przyjdzie zaś* Rog. n^ 24. 
> Darmo się myślicie* ib. n** 
172. 

Myślenice: >Z Myślenic* Pauli, 
224, n" 80. Zb. XII, 224, n^ 150. 

• Przez Myślenice* ib. 225, n® 
85. .W Myślenicach* Zb. XII, 
132, n^ 180. » Myślenicki rynek* 
Zb. XII, 174, nO 137. .Myśleń- 
skie papiry* ib. 208, n» 50* •My- 
ślenickie subienice* ib. 210. n® 
10. 



Myśliwać: »0 cwartem (dziecku) 
myśliwam* Wisła IX, 345. 

Myśliwców przymiotnik: » Piesku, 
puść mie ku dzieweczce myśliw- 
cowej* Zb. IX, 241, n® 236. 

Myśliwiec = » myśliwy* Hemp. 
» Myśli weczek* Kolb. 224, n® 21, 

> Widzi myśhwecka* Maz. III, 
294, n® 422. »Myśliwecku mój!* 
Zb. IV, 221. •Myśliwieczek* Zb. 
IX, 211, n« 123. 228. 229. Rog. 
n» 58. 60. 63. 64. 66. 68. 70. 
73. »Myśliwczyk* Rog. n® 56. 
62. »Myśliwczyczek* Rog. n® 57. 
65. 71. 

Myśliwość = polowanie, myśli- 
stwo Opól. 42. 

Myśliwy w grze w > przepiórkę * 
ściga dziewczynę, udającą prze- 
piórkę Wisła III, 64, g. 

Myślunek =» myśl, myślenie * Pr. 
fil. IV, 219: >Dziwcak ni może 
sie od myślunku wcale modlić* 
Chełch. II, 91. .Myślonek* Ust. 
z różnych okolic. Por. Pomyś- 
lunek. 

Myśnik p. Miśuik. 

Mytel p. Motyl. 

Mytka = >1, .szmata kuchenna do 
mycia naczynia 2, plotkarka, Kolb. 

> Mytka = 1, nierządnica 2, plot- 
karka* Zb. I, 72. Por. Łach- 
mytka. 

Mytlać a. Mytiić = > mieszać, ma- 
tać, kręcić, mylić* Krak. IV, 312. 
» My tli się = mętli się = uka- 
zuje się jakby z mętów; jest mi 
na języku; przypomina mi się 
niejasno* Krasn. 305. Por. Mę- 
tłać. 

Myto = » opłata, wynagrodzenie* 
Hilf. 172. 144. n» 48. »Myto = 
zasługi roczne czeladzi* Pr. fil. 
IV, 843. Osip. »Bogdaj ją (Do- 
rotkę) żywo przebito Nie za je- 
dno moje myto. Go z wami prze- 
piłem* Wójc. II, 263. » Bywałem 
(na służbie"), ale tćż bez myta* 



Mytuś — Na 



209 



ib. 264f. »We dworze drojiie myto 
dają* Kolb. 150, zwr. 2. > Prze- 
pił całe niyto< Zb. II, 59, n® 50. 
> Dziękuję ci, pani, za twoje my- 
to* ib. 121, no 12. >Cz{; chcę 
jechać do Conowa i za jake my- 
to?* Derd. 11. » Bodaj was ży- 
wo przebito Za niektóre moje my- 
to... — Pijałem, lec nie z twego 
myta* Maz. II, 263, no 745. •Mu- 
si latać (ławnik) po wsi bez my- 
ła* Wisła III, 560. * Chłop obo- 
wiązany jest trzymać 'dziewkę'... 
Płaci jej slałe 'myto'* ib. 720. 
»Myto = zasługi*' Kai. I, 108. 
II »Mylo = rojratka* Hozpr. IX, 
210. II »Myteczko*: »We dwo- 
rze drogie nulecka dają* Maz. II, 
72. Rad. I, 147. Lub. I, 216, n'* 
264. II »Myteńko*: »We dworze 
dobre nn-teńko dają* Lub. II, 10, 
zwr. 2. 

Mytuś j). Mitu ś. 

M y w a ć czę<totl. od 'Myć' Kuj. II, 281, 
n® 18. »Warkocku... Co sobotam 
cię mywała!* Kozł. 214, ods. »Ko- 
newecki mywać* Zaw. 83, n® 39. 
II »Mvwać się = myć się często* 
Pr. fii. IV, 219. Por.' Myj a ć. 

M y z a p. M y s a. 

M y z i a , > M y z i u c łi n a = krowa. 
'Myziu' = wabienie krowy* Zb. 



II, 8. >Myzia = krówka (piesz- 
czotliwie): 'Myź, myź!\ a. 'Myziu, 
myziu I' = wabienie krowy* Pobł. 
155. Toż Wisła III, 739. Nadm. 
150. II »Myzia = dziewczyna chci- 
wa na łakocie, ciekawa, wściub- 
ska, trzpiotowata* Swięt. 704. 
Por. Mi za. Muzia. 

Myziurka p. Miedzuk. 

Mzyk : >Mzyk = ćma, chmara, moc 
czegoś, nieprzeliczona liczba* Spr. 
V, 138. 

Mżon = »rvba w rodzaju szczupa- 
ka* Zb. ii, 8. 

Mżyć: »Mzeć. Mzyjo = o drobnym 
deszczu, który z mgły pada* 
Rozpr. IX, 210. »Mży = deszcz 
drobniutki, tak zwany 'kapuśnia- 
czek' pada* Osip. >Mzy* = toż 
znaczenie Rozpr. XI, 186 (wy- 
drukowamo 'niży' zamiast *mży' 
K.). >Mrzy« = toż znaczenie Spr. 
V, 114. II »Mzyć na co = pra- 
gnąć, pożądać, rwać się do cze- 
go: 'Jaz mu dusycka na to mzy'« 
Święt. 704. || »Mżyć = mrugać: 
'Cego na nmie mzys?'« Zb. VI, 
8, n« 46. 16, n» 154. 

Mzyk: >Mzyk = 1, mucha, meszka 
2, ćma, chmara: 'Bocianów na łą- 
ce az mzyk'* (od Turowa^ Słow- 
nik wielki. 



N*) 



\a: Formy: >'Na' tylko przed niektó- 
renii jodnozgłoskowomi formami 
zaimk<nvemi: 'na niji'. 'na nien'« 
(? K.) Ram. 121. || Źródła na- 
sze gwarowe prawie żadnych 
wskazów^ek nie i)odają o przyci- 
sku w ze>tawieniach 'na' z wy- 
razami jodnozgłoskowemi, np. 'na 



nie', na próg', 'na mszę', *na mszy' 
iłp. itp. Musi być i w tym wzglę- 
dzie rozmaitość gwarowa i różni- 
ca z mową tak zw. inteligiencji. 
Należałoby \v przyszłości sprawę 
tę bliżej wyjaśnić. || Znaczenia: 
>Na* = 'do' z 2 pp.: »Idąc na 
gospodę € Sand. 92. »Pośli na 



*) Wyrazów od 'n*. których tu niema, szukać należy pod 'm\ 

Słownik T. III 



14 



210 



Na 



chałupy* ib. 52. >Posed na izbę* 
Zb. V'1I, 59. » Posła na ofrzfby* 
ib. »Pośli na bór< Chełch. I, 215. 
»Posod na drugo wieś* ib. II, 66. 

• Pojadę na młyn< ib. 104. » Pój- 
dę na młyn* Kam. 170. >Na 
Wólkę szyjrnął* ib. 153. > Gdzie 
idziesz? — Na Szołajdy* Wisła 
VIII, 491. • Wraca na dom* ib. 
VII, 727. > Uciekać na dniorą abo 
i na Irzecią wieś* Kam. 172. 
»Przy.szedł na mnie śpiącego* 
Rog. n® 90. »Wozi na dwór chój- 
ki« Chełch. II, 112. » Gadać na 
niego = do niego* ib. 82. || 
»Na* z 4 pp. = 'na' z 7 pp. 
(rzadko): » Siedzi na róg stoła* 
Kieł. I, 144. Aten. VI, 627. 630. 
633. »Nie mahijcie djabła na 
ścianę* Wisła VIII, 793. || »Na* 
z 4 pp. = 'w' z 4 pp.: > Jabłu- 
szko na okienko zapuknęło* Rog. 
n^ 256. »Puka cosik na dźwić- 
rze* Zb. VII, 42. »Ide sobie na 
świat* Chełch. I, 123. Kozł. 343. 
345. Zb. VII, 78. »Wrzuciemy na 
kociołc Krak. IV, 181. || »Na* 
z 7 pp. = 'w' z 7 pp.: » Noco- 
wali na jedny oberży* Pozn. VI, 
270. » Uklęknęła na kościele* Rad. 
I, 191. kozł. 350. »Na .sieni* 
Wisła II, 134. »\a karczmie (tań- 
czyć)* Krak. II, 44. »Xa mieście* 
Kam. 82. »Na bonu Kuj. II, 58. 
Kętrz. 67. »Xa kamienicy* Rog. 
n® 110. »Na ziolonvm gaju<; Lip. 
183. Zb. VII, 79. '>Xa wsi na- 
szego chłopa* Kam. 171. »Na 
Konarzewi(M Kam. 103. ».\a iz- 
bie* ib. 176. »U««nęłam na sa- 
dzie* Rog. n° 536. »Na piwnicy* 
Rog. n»» 292. .Na lesie* ib. no 
38 [ida tamże n" 39 'w lesie'), 
»Piniądzy na koryUik bardzo du- 
zot Zb. VII, 74. II »\a^ = 'po': 

• Pojechał na towary <« Zh. VII, 
14. »Kogo mam ze sohom wziaś 
na lowars?* ib. ^Kazali mi na 



groch* Zb. XV, 59. >Iść na orze- 
chy< Kam. 658 (Na Litwie: 
'w orzechy' K.). >'Przysedłem na 
oleju, na wodę (chyba 'na wody' 
K.), na drew' = po olej, wodę. 
drwa* Wisła I, 154. »Na ^= po: 
'Iść na buty, na woły'* Wrześ. 
13. Wrześ. T. 48. » Jeździ na to- 
wary daleko po świecie* Kopern. 
rękop. »Sed chjop na jarmark 
na wołf* Zb. XV, 4. »Pódź na 
scepf"* (po szczapy) Kopern. rę- 
kop. » Chodzić na trawę dla by- 
dła* Tyg. ilustr. 1, XII, 18. >PÓ- 
szed na żywicę* Kuj. I, 237. 
>Posed clijop do łasa na patyki* 
Cisz. I, 310. »Idź wartko na wmj- 
de, a ja pódem na sól* Spr. V, 
378. II »Na« w oznaczeniu cza- 
su, terminu: »*Na rok' = za rok. 
na rok przyszły* Wrześ. rękop. 
W temże znaczeniu: »Na za rok* 
Spr. V, 115. »Na wschód .słuń(*a* 
= o wschodzie słońca Derd. J. 
20. »ZacekaIi na kwilę* Wisła 
I, 309. »Kur pieje 'na północy', 
'na wczesne przedednie', na prz(»- 
dednie' i 'na dzień'* Kopern. rę- 
kop. »Na nocy* = w nocy Kolb. 
172, nO 13 f, zwr. 10. »Ńa po- 
łudnie w niedzielę* = około po- 
łudnia Rai. 48. »N'a małej nocy* 
(w lecie) Krak. II, 106. .Na od- 
wiecerzt = pod wieczór Kam. 
26. »Na zmrok* ib. 28. »Na lę 
niedzielę* Kam. 136. > Dziewka 
dorosła na uośm lat- ib. 171. 
• SłK) jej na większe lala* ih. 
»Jużc na trzeci rok jak znajduch 
o pannę dobijał* ib. 177. •Ta- 
tusiowi na dziewiąty po uośm- 
dziesięciu s[)ełniło< ib. 192. »Na 
wieczór* ib. 122. *i) dwunastej 
na południe* ib. 149. > Przyjdź 
za tydzień na wtorek* Kęlrz. 89. 
>Już tu nie przyjdziemy. Aźe na 
bezn>k« Roir. n^ 422. » Służyłam 
u j)ana na pierwsze lalo* l»og. 



Na 



211 



nO 79. Fozn. IV, 296, n® 588 
i w innych odmiankach tej pie- 
śni. » Dzień na dzień biła* (mat- 
ka) Pozn. II, 258. »Na po żni- 
wach nie czeka* Kaspr. 83. •Pa- 
chołek... w budzie na chwilą sie- 
dział...* Zb. V, 203, nO 9. || »Na* 
= dla: Pierałam ja chusty na 
cię* Maz. I, 287. »Będę na cię 
dobry* Rad. II. 49. »Nie będę 
na Jasieńka dobra, póki...* Krak. 
II 451, no 730, zwr. 3. Toż Kieł. 
II, 95. »Była taka dobra na nie- 
go* Chełch. II, 145. >Na subje- 
kla bal sprawie* Zb. VII, 17. 
» Który na mnie trzy zioła dosta- 
nie. Ten ze miia do ołtarza sta- 
nie* Kozł. 47. » Rubla dam na 
dziady* Wisła VI, 856. »Pamię- 
tajże... Że Kasinka mała na cię* 
Pozn. IV, 109, nO 211 (zLip. 129). 
» (Czepek) na ciebie przvzwoity* 
Wójc. 1, 231. II »Na tem=(ila 
tego, do tego: »Swachny niech 
śpiewają, bo są na tem* Pozn. II, 
262. »Co wam braknie, to się na 
drużbie dopominajcie, bo drużba 
jest na tern* ib. 301. »Co ko- 
mu na tćm?* Kozł. 283. »Pani 
młoda... na lo nie siadji, boby 
wszystkie dziewki przysiadła i za- 
dnahy sio nie wydała* Wisła IX, 
240. »Ten Bartok nie na nią, bo 
bardzo zły* Święt. 403, n® 42. 
II »Na« zamiast 6 pp.: » Jechać 
na saniach, na kołacii, na brycz- 
ce* itp. Ust. z Litwy. > Jedzie na 
cwórce koni w powozie* Zb. XI, 
108. » Wiezie sio pan ćtyrma koń- 
n)i na kociu* Wisła VI, 143. 
» Gonił na sto koni* Kozł. 51. 
> Jasia na sto koni gonią* Rog. 
n° 1158. »Sowa na seść koni 
przyleciała* Sand. 150. »Na seść 
woFów orze* ib. 230. » Pojechał 
na hhzso drogi* Zb. Vn, 21. 
>Na cMery konie tyk piniędzy 
przywieźli* Lub. II, 200. »Na 



głos pana powiada* = naśladu- 
jąc głos pana Pozn. VI, 347. »Na 
nogach (piechotą) iść* Wrześ. 13. 
Spr. V, 379, nO 9. ^ Matkę na 
seść koni ozerwali* Cisz. I, 77. 
»Żąć na kosy, na sierpy* Krak. 
II, 92 i dal. » Leżeć (o zbożu) na 
garściach* ib. 94. || >Na* w po- 
łączeniu z bezokolicznikiem, gdzie- 
by się oczekiwało rzeczownika 
słownego: »Na co ten ogienecek? 
— Na wodę warzyć. — A na co 
ta woda? — Na gą^^ki parzyć* 
Wisła VII, 592. > Idziemy na woły 
kraś* (= kraść) Kopem, rękop. 
Tylko te dwa przykłady znala- 
złem. II Następują zwroty z 'na' 
mniej zwykłe, z różnych katego- 
rji: » Dziedzic tatusia uwolnili na 
potomstwo od |)ańszczyzny* Kam. 
192. >Turkawki wabią się na 
paro* (ale rym: 'ofiary') Rog. n® 
350. »Ja mam inszego. Na sto- 
kroć szwarniejszogo* ib. n® 6. 
• Piękna Kasia na urodzie* Wójc. 
II, 167. Por. 'na gębie\ »(Jojco- 
wio kcioli go dać na księdza, ale 
tión odpedział, ze na to chęci ni 
ma. a cy sie na ło, <*y na to nau- 
cy, to zawse bydzie pamiętał, ze 
niu to pan Bóg dał* Zb. VII, 53. 
» Skupować coś na Żvdach« Ty- 
god. ilu^tr. 1. XIII, lÓO. •Odbie- 
rzesz sto bizunów na skórę* Pozn. 
VI, 349. Tojca całuska wieś i na 
we świecie (= wszędzie na świe- 
cie) Dziadusiem wołają na nich* 
(= nazywają) Kam. 171. >Kla.s- 
kali, aż sio rozligało na po świe- 
cie* Kam. 63. » Pozdrawiam was 
na sto razy* Cinc. 33, n» 729. 
» Kiedy my się tez wysłuchamy 
na tyle narodu? = kiedyż się 
w vs powiadamy, gdv tu tak dużo 
ludzi?* Krak.' IV, 227. •Stawia- 
no domy... na glinę, lub też na 
mech* Pozn. I, 90. » Coś jest 'na 
mojenr, 'na naszem' = dzieje się 
U* 



212 



Na 



po mojej a. po naszej myśli* Zb. 
I, 05 p. w. Coś. » Zmówili się na 
jedno « = zgodzili się, umówili 
się Bal. 52. >Na śmierd (= śmier- 
telnie) chorować Kozł. 251. »Na 
tamtego nie dbam, a na ciebie 
pragnę « Rad. II, 36, n® 70, zwr. 
3. »Na żonkę ładną Kawalerzy 
pragną* Wisła VII, 147, n^ 16. 
>Nie dajże mi, Boże, Na świekrii- 
chę, na mać« Skrz. 70. Być mo- 
że, iż w przytoczeniu następnem 
'za' stoi zamiast 'na': >BodSj to 
nikt dobry za macochę nie sedl« 
Wisła VII, 139. » Kochałem cię, 
Hanuś, Na serce, na duszę « Rud. 
145. » Kocham cię, dziewczyno. 
Na ciało, na duszę* Zb. X, 264, 
n^ 93. » Kochałbym cle kochał 
Na serce, na duse* W'isła Vin, 
701, nO 21. »Na macochę (= 
z [)()wodu macochy) płacę w kaź- 
dziutką godzinę* Wisła VII, 139. 
>PJtace jji, Ja.sienecku. na cie I sa- 
ma na siebie* Zb. XV, 102, n^ 
144. »()ni płaco na tego byka* 
(który zdycha) Ghołch. 11^ 9. 
» Strzelał na gołębie* Sand. 105. 
> Rybacy łowili na ryby* Rog. n° 
138. »lVzel)ieraj sie na mćscy- 
zne« Cisz. I, 114. »PrzebraJt sie 
na dziadka* ih. 247. »FrzebraJt 
sie na babkę « ib. 252. » Docze- 
kać sie na maja^lek* ib. 270. 

• Zbóje na to świadectwo bardzo 
ozmyślali* Swięt. 391. » Drumla 
na (o nie pytała* Wisła VI, 234. 

• Księdza na uoczy nie widzieli* 
(= wcale)' Kam. 63. ^^Być śle- 
pym na oczy* l-st. z różnych 
okolic; podobnież 'kulawy na no- 
gi\ 'głuchy na uszy'. »Sle[)a była 
na ślćpia* Wisła VII, 524. >'Na 
barany wzia^ś', 'Nieś na baranach' 
= brać na plecy,^ nieść na ple- 
cach (dziecko, człowieka)* Spr. 
IV, 26. »(^.o ta słychać na Ma- 



deje* (= '.Madeję', bo 1 pp. 'Ma- 
deja' K.) Zb. XI, 107. > Przepo- 
wiedzieć na Kiśkę* (zapowiedzi) 
= zmienić z Zofki na Kaśkę 
Kuj. I, 50. »Nie mam ja na cem 
sługów chować* = nie mam za 
co Alaz. III, 285. >Na przekona- 
nie* = dla przekonania się Zb. 
VII, 21. »Dano na stół* = do 
stołu Pozn. VI, 270. »Na pięć- 
dziesiąt zakonników... ścięto* Krak. 
II, 234, zwr. 4. »Nie bij mnie 
na plecy* Oles. 131. »Nie daj 
mnie, matusiu, ino mie obiecuj: 
Napijes sie na mnie (= z mo- 
jego powodu, na mój rachunek) 
w każdziuleńki wiecór* Zb. XII, 
159, n° 566. »'Ra(emu na brzu- 
chu, a leniwemu na grzbiecie' = 
pracowity dba o brzuch, a próż- 
niak radby leżeć* Si)r. V, 378. 
Por. Na amen. Na a w a n t a ż. 
Na bez rok. Na bez tydzień. 
Na b e z w i e ś c i. N a b i cz u. N Ji 
blak. Na bosaka. Na c hy b- 
cika. Na chyżego. Na co. Na 
copel. Na czas. Na cząstki. 
Na c z c zo. N a c z e r w o n ą. N a 
często. Na c z łęp ku. Na czy- 
sto. Na d a r m o s a. Na dobi- 
tek. Na dobre. Na dobrze. 
Na dokładkę. Na dokument. 
Na doprawdy. Na d orędzi u. 
Na dołek. Na do pitkę. Na 
drugie. Na dubelt. Na dwo- 
je. Na dwór z u. Na dziw. Na 
głucłio. Na goli. Na goto- 
we. Na gółkę. Na hałaj. Na 
harc. Na i m o s t r a t n e. N a j e- 
d e n raz. Na jedno. Na j u- 
ł r o. Na jutrze. Na k a p u t. 
Na kiedy. Na k i k o 1 e k. Na 
k i e p s k o. N a koń c u. Na k r aj. 
Na krzyż. Na kseh p. K so- 
b i e. N a k s o b. Na k s ó b k ę. 
Na kucku. Na lecie. Na le- 
ci u. Na lepsze. Na lelco. Na 



Na — Na! 213 

lig. Na lotku. Na małe. Na Na szmajndę. Na ślus. Na 

m a 1 u. X a in a 1 ii ć k o. Na ma- śmiano. Na ś w i e c iel Na tak 

ło. Na miejscu. Na miękko. rok. Na tedy. Na tem. Na 

Na młot o. Na naręczu. Na to mówiący. Na toż. Na 

niecnotę. Na n i e s z |) ó r. Na u h et d. Na u m a n. Na u m ó r. 

nie w i de. Na nigdy. Na ni- Na umysł. Na nrzad. Na 

zu. Na oba czas. Na odmian. uwziątek. Na wcale. Na we- 

Na odsieb p. Od siebie. Na środku. Na wieczór. Na 

odświęt. Na odwider. Na wiek. Na wierzch. Na wnątrz. 

odwieczerz. N a o d w r o t k ę. Na wnuku. N a w o z y. N a 

Na ogółach. Na oko z d u- w p o ł o w ę. Na w r z e c z y. Na 

chnąć. Na okpisz. Na okrącz. wycłiodnego. Na wyderdy. 

Na okrągło. Na okrąż. Na Na wy przód ki. Na wyskok, 

opak. Na opaszki. Na osóbek. Na wywnęcku. Na wzder. 

Na ostatku. Na oścież. Na Na wzdłuż. Na wznak. Na 

otrzednia. Na ozaist. Na pa- wżdy. Na zadku. Na zadzie, 

rze. Na paskudę. Na pełno. Na zarok. Na zaś. Na zawdy. 

Na pierwsze. Na piękne. Na Na zbyciu. Na zbytek. Na 

piach. N a p o d o r ę d z i u. Na z b y t k i. N a z d e 1 (k e). N a zi m- 

p o d ó b. Na p {) d r u g i e. Na n e. N a z w y ż. 
pod sobku. Na podzimku. Na p. My. On. 
Na pogotowiu. Na pohybel. Na p. N aj-. 

Na poły. Na p o m a c k i. Na N a-: » Na niedorzeczny sposób wyra- 

f) o pław. Na poprzek. Na żania się mówią: 'O bodajeś na- 

poprzódek. Na poranek. Na gadałl Bodajeś nawydziwiał!' Gdy 

poro w ni. Na p osłoń. Na kto źle. niedołężnie skacze: 'Bo- 

pośladek. Na pośrodku, Na dajeś naskakał!' Gdy kto licho 

pośród. Na pośrodek. Na i fałszywie śpiewa: 'Bodajeś na- 

postrzodku. Na poświat. śpiewał!'* Kuj. U, 281, n^ 19. 

Na potem. Na potomnie. Por. Należeć. Naspać. Na- 

N a po tysiąc (razy). Na po- t r ą b i ć s i ę. N a w y ć s i ę. 
woli. Na p o w t ó r. Na p o z- Na! = masz, weź: »Na< : Pobł. 50. 

drzadku. Na później. Na Ram. 110. Wisła III, 88. 746. 

prach. Na prędce. Na pro- Mil. Pr. fil. V, 799: III, 306. 

s z a k i. Na przebicie. Na » Na mas = masz tobie « Czark. 

przed aj. Na przejmo. Na »Na, na mas« Pr. fil. IV, 843. 

przepleć. Na przodek, Na Spr. V, lló. Woje. I, 290; Dod. 

przodku. Na przy południa- 104. Kozł. 72. Lip. 51. Pozn. I, 

ka. Na przesmaki. Na psach 178. 212. Pauli, 83. Zb. V, 209. 

(chodzić). Na psotę. Na rano. 243; VI, 157. 144. || »Naże« 

Na raz. Na ręby. Na rok. Pozn. I, 239. Kolb. 235. »Naż 

Na rzeczy. Na sagę. Na si- ło tobie! « Kolb. 244. »Naze!« 

łę. Na sklezia. Na skoś. Na Fed. 113. »Naze ją, zięciu !« Kai. 

słowie (ufnrzeć). Na spadek. I, 114. || »Na« w przy woły wa- 

Na spoczynku. Na spotyki. niach zwierząt: »Na tu!< (na psy) 

Na s|) oz i mi u. Na stoć. Na Spr. IV, 372. Wisła VI, 227. »Ńa 

slokroć. Na slos. Na szczę- tu la !t Wisła VI[, 387. »Na łu 

ście. Na szczęt. Na szerz. na na!< Wisła III, 378. Hoczn. 



214 



Na 



247. Spr. IV, 372. Pozn. I, 101. 
»Na tu naaa!« WisJa III, 664. 
• Ptaszku, na chleba I « Pozn. V, 
168. »Na tu CU cu psy!« Rad. 
II, 204. »Na na a na tu lal< 
Wisła VII, 387, n° 7. »x\a cie- 
liś!« Hozpr. X, 267. Nawoływa- 
nie psów po pomyślnym strzale: 
»Na ru ru!« lIsL z Litwy itd. 
itd. »Nabyrr a. Napyrr! = na- 
woływanie owiec* Roczn. 247. 
»Na ksi ksil = nawoływanie wo- 
łów* Zb. Xl, 77. »Na psi, psi, 
na tu, tu!« = nawoływanie psów 
Kuj. I, 161. 163. II >Naic Zb. 
XIV, 238. Zb. IX, 40. »Ano ne 
tego ml^ka!« Cisz. I, 88. »Ne go, 
wilciisku, zjedz I < ib. 309. »Ne, 
Kasiu, korzec manny* Zb. X, 129. 
»Ne wami* Udz. »Necuś!* = 
przywoływanie świń, Zb. II, 8. 
»Ne!« = nawoływanie owiec 
Rozpr. X, 267. »Ne, nelc = na- 
woływanie krów i cieląt, z przy- 
daniem imienia, np. sywula* Wi- 
sła III, 663. »Ne! = maszl* 
Spr. IV, 325. II »x\ęl« Rozpr. 
VIII, 198. Zb. I, 46. Święt. 22. 
186. 705. Udz. II »Na« łączy 
się z dodatkami, które albo wska- 
zują osobę, albo liczbę, lub też 
jedno i drugie razem; porządku- 
jąc przytoczenia, ustawiam je po- 
dług liczb. >Na« z Ip.: »Naci< 
Lub. I, 283. »Naci* Zb. XIV, 192. 
» Naści* (= naż ci): Pr. fil. III, 
306: IV, 221. Kai. I, 173. 182. 
Lub. I, 291. Parcz. Kieł. II, 92. 
Maz. IV, 366, n^ 436. Rozpr. X, 
267. Krak. 111, 20. »Naści tobiec 
Maz. III, 260. Mil. Zb. XII, 215. 
Pr. fil. III, 306. Wisła VII, 278; 
VIII, 221. Wójc. I, 230. Sand. 
151. Kozł. 35. 49. 91. 92. 102. 
Lip. 52. 151. Kolb. 37. 233. 240. 
Chełoh. I, 219. Was. 212. .Naż- 
ci* Zb. X, 288: II, 63. Krak. IV. 



312. >Naści* Kuj. II, 37. »Nyś- 
ci* Jastrz. Wrześ. T. 48. »NŚś- 
ci.) Zb. XIV, 53. Łęcz. 117. Cisz. 

I, 202. Maz. IV, 361, n^ 429, 
zwr. 13. Zb. IX, 40. Wisła IX, 

109. 111; VIII, 801. Krak. IV, 
219. 301, n» 80. Pauli, 104. 
Krak. II, 156. Spr. IV, 325. Zb. 

IV, 122. 179. Rad. II, 37. »Naś- 
ciże* Parcz. >Neści* Pr. fil. IV, 
221. »Nęści*: Rozpr. VIII, 198. 
Zb. I, 46. Święt. 22. 488. 705. 
Udz. II » Na* z Id.: >Nata* Sand. 
151. Wisła III, 746. Pobł. 50. 
Ram. 110. Spr. V, 115. >Nata, 
dzieci, zażywajta!* (o tabace) Krak. 

II, 166. '»Nata* Zb. U, 249. 
>Nęmta« (= nę wam-la). Pr. fil. 

V, .803. »Nymta* ib. IV, 223. || 
»Na* z Im.: » Nacie* Zb. IV, 
102. W^isła III, 746. Czark. Rozpr. 
X, 240, »Nace* Pobł. 50. Ram. 

110. » 'Nacie' a. 'Nacie wami' = 
oto wam daję, bierzcie I* Osip. 
Spr. IV, 325. »N&cie*: Zb. II, 
249. Kieł. II, 172, n^ 584. Spr. 
IV. 325. »Namcie* (= na wam 
-cie) Sand. 263. Zb. VIII, 318. 
»0j namcie, babko, jabko!* Pr. 
fil. IV, 220, »N^ncie« Rozpr, 

VIII, 74. 160. 318. »Namciez* 
Cisz. I, 54. 212. »Naiicie* Rozpr. 

IX, 378. »Nancie« Pr. fil. V, 
799. »Nań(ie* Pozn. VI, 336. 
346. II »Nezwam* Ust. od Skały. 
»Nezwam* Wisła IX, 111. || 
>Nawamcie« Cisz. I, 191. 285. 
Por. Pr. fil. I, 125—126. || »Na- 
tujl = na maszl* Osip. 

Na = nol >Na, niechże już bodzie 
co clice!* Pozn. VI, 21. Mąż po- 
wiada do żony: »Na, pojedziesz 
ze mną!* ib. 261. »Oni powie- 
dzieli: — Na, na, kie t| nie ba- 
dzesz bruku wa(ł) (pienadz|), tak 
mf...* Hilf. 136. »Na, na, lepi 
ten obiad zjódz* Chełoh. I, 140. 



Na €imen — Nabijać 



215 



»'Na dyć lak' = odpowiedź twier- 
ćzi\i.'2L* Rozpr. XII, 72. »A na nynia 
biaw (= preczl)« Hilf. lOO/ 

N a a 111 en p. A m e n. 

Na a w u n t aż: >Na awantaż wyglą- 
dać « = zdrowo, lepiej niż da- 
wniej »W chłopcu widać zmianę 
na awantaż« = na korzyść, ku 
lepszemu Ust. z Lilwy. 

N a b a r g o w a ć : » Nabargówac = na- 
zbierać* Rani. 110. Por. Bar- 
g o w a ć. 

Nabartkować się: >Nabarlkówac 
sa = nainocować się*. Por. Ba- 
ro wać się. 

Na basować = »nakredylować, wie- 
le na borg nabrać* Kolb. rękop. 

Nabawić: Po spaleniu matki, brat 
jej mówi do brata: »Źle.... żeśmy... 
dziecię sierotą nabawili* (a. *zo- 
sławili') Lub. I, 292, zwr. 23. 

N ab a bać się = napić się dużo; 
upić się Ust. z Warszawy. 

Nabedryki = nabiodrki, nabiedrz- 
niki (w uprzęży) O. Ust. z Lilwy. 
Por. N a b i e d r z n i k. 

Nabełtać = namieszać : » Nabełtać 
mleka z wodą* Pr. fil. IV, 801 
p. w. Bołtać (więc może 'Naboł- 
lać' K.). 

Na b e z r o k = » na jirzyszJy rok « 
Kuj. II, 268. Święt. 701. >Na 
bezrok pójdziymv do ciirzestnvch* 
Zb. XI, 113. Mil. Rozpr. XXVI, 
371. >Na bezrok = daj, Boże, 
doczekać < Zb. L 72 (mylne ob- 
jaśnienie K.). Por. Na za rok. 

Na b e z ł y d z i e ń = za tydzień Ust. 
z Lubelskiego. 

Na b e z w i e ś c i : » Kiedy gzik chu- 
dobę napadnie... leci na bezwie- 
ści* Kam. 82. > Uciec na bezwie- 
ści< ib. 135. » Cyganie poszli na 
bezwieści* ib. 171. 

N a b ę b n i ć s i ę = » najeść się (o ko- 
niu, wole) do syta* Spr. IV, 366. 
»Nal)ębnić >ię = najeść się za 
wiele* Pr. fil. IV, 276. 



Nabiałowy » koi-zeii = radix le- 
vistici* Ciesz. 64. » Nabiałowy 
proszek = pul vis vaccarum« ib. 

Nabiadkować się: » Nabiiiłkowac 
sa = napasować się, namocować 
się* Ram. 110. Por. Biady. 

Na biczu = »koń z prawej strony 
zaprzężony* Parcz. 

Nabić = wybić, wybatożyć Usl. 
z Galicji. » Nabić się* = toż zna- 
czenie: » Ciebie, Marysiu (ja) Do 
śmierci nabije* Zb. XV, 72, n® 
14-7. »Slo złotych mi przepiła, 
Jesce mnie się nabiła* Rad. II, 
49, zwr. 6. II »W głowę mu sie 
nabiło* = wlazło Chełch. I, 40. 
II >Na nalepę nie nabiło dćsca* 
= deszcz nie napadał na powałę 
Święt. 451. II » Nabity*: »Kłóski 
nabite (= pełne), źrałe* Wisła 
VI, 144. » 'Nabity w sobie^ = 
silnie zbudowany, krępy* Święl. 
704. 

Nabiedrznik O. »Nabiedrzyk = 
nabiedrznik, rzemyk boczny w za- 
przęgu* Pr. fil. 'iv, 843. 902 
p. w. Biedro. >Nabiedrek, Na- 
biedrzki = część uprzęży koń- 
skiej* Spr. V, 379. Por. Nabed- 
ryki. 

Nabierać > kogo = nalegać ńa ko- 
go* Pr. fil. V, 798. II »Nabierać* 
kogo = brać na kawał, na fun- 
dusz, drwić z kogo: »Nie nabie- 
raj!* »Ty mię tylko nabierasz!* 
list. z Warszawy i z różnych oko- 
lic. > Nabierać kogo na co*, jeźli 
się wymienia przedmiot 'nabiera- 
nia' ib. 

Nabieranie = drwiny, blaga, ga- 
danie; często jako wyki-zyknik: 
» Nabieranie!* >To tylko nabie- 
ranie!* Ust. z Wjirszawy i z ró- 
żnych okolic. 

Nabijać: » Sól, pochodząca z rąba- 
nia i szramo wania 'zbójów' (kłop- 
ciowych) i z 'bańkowania*, 'nabija 
>ię' do beczek* Krak. 1, 64, ods. 2. 



216 



Nabijanie — Nabyć 



Nabijanie: > Domownicy zabierają 
się do 'nabijania' lak zwanych 
'kop\ tj. ździebeł sloniy, w szpa- 
ry pomiędzy strajjarzem a powa- 
lą* Swięt. 67. 

Na bił ki p. Nabi tk i. 

Nabił ki (u krosien) p. Bijadło. 
»Bidh'. Bijadła, Nabilki a. Zbija- 
cze = rama. na którą się przybija 
tkanina* Wisła VII 291. || » Na- 
biły blp. = części kro>ien domo- 
wych* Pr. lii. IV, 843. »Nabiłki« 
= toż, co 'Nabiłki' Ust. z Białej 
Rusi. 

Na blak = »na prawo* list. z po- 
wiatu Radomskiego. 

N a b 1 i ż a ć się: » Nablizać sie = zbli- 
żyć* Sab. 183 (chyba 'zbliżyć 
się' K.). 

N a b o j e c z k a ? » Cóż na tych roż- 
kach (zabitego tura) wieszać bę- 
dziemy? — Nabojeezkę i .szabe- 
leczkę* Kieł. 1, 45, zwr. 7. 

Nabojeć się: >Nab6jec sS = na- 
trwożyć się* Ram. 110. 

Naboleć: »Nie bólze mnie, nie ból, 
moja głowiś, teraz, Boś mnie na- 
bolała u matusi nieraz* Kon. 12, 
no 71. Toż Krak. II, 438, n^ 704. 

N a b o r o w y V » Naborowi ludzie. Cze- 
go wy stoicie? — F^tojemy, sło- 
jem y, iMostek budujemy* (przy 
grze w 'most') Zb. II, 34, n^ 9. ' 

Na bosaka = boso. boskiem: >Na 
bosdka* Wisła V, 915. Święt. 
Por. Bosą. 

Nabój? »W^yszła do nij mai u lenka 
jej z wielgiemi nabojami* Lub. I, 
20 i, no 220. 

Nabrać: Formy: >Nabier< = nabierz 
Zb. V, 189. >Nabiere« := nabierze 
Cinc. 14, n® 258. || Znaczenia: 
• Nabrać kogo = wyłajać, nawy- 
myślać, czasem nastraszyć: 'Tę- 
goście go nabrali'* Spr. V, 379. 
II » Zamiast palrontasz (= łado- 
wnic) dróly nabrali* Rog. n^ Iłi. 
II > Nabrać kogo<, czasami z do- 



datkiem *na' co: » Oszukał ja, ha- 
niebnie, nabrawszy na żeniaczkę* 
Zapolska. Toż I st. z Warszawy. 
Por. Nabierać. 

Nabra wędzić: » Nabrawitdzic = 
nabredzić. nazmyślać* Ram. 110. 

N ab mięły = > nabrzmiały: 'Ciało 
ma takie nabrnięle'* Prac 

Nabroczyć: » (Krwią dziad) nabro- 
cył ścieżkę* Krak. IV, 78. 

Nabrodzić: » Coch ja sie tam na- 
chodził. Swoich nóżek nabrodził* 
Zb. IX, 200. 

Nabrusić = » naostrzyć (nóż) « 
Parcz. Pr. Iii. V, 798." 

N a b r y ż d ż y ć : » Nabrfżdżf c = na- 
smażyć ladajako. najHchcić* Ram. 
110.' 

Nabrzmieć: »Nagrzmieć* Wi- 
sła I, 318. »Nagrzmiah' = na- 
brzmiały* Parcz. 

Nabrzydzić = napaskudzić, jiafaj- 
dać: >Nabrzydziuł w bul* Chełch. 
I, 114. 

Na buc h ać się = »najeść sie* IJdz. 

Nabuńduczyć się = > nachmu- 
rzyć się: 'Nabuńduczony'* Pr. lii. 
V, 798. Por. Bu ndi uczyć się. 

Naburmuszyć się, Naburma- 
s z y ć się, N a b o r m a s z y ć s i ę 
= nadąć się, nastroszyć się l'st. 
z Litwy i Ukrainy. » Naburmuszo- 
ny, Namurmuszony = nachmu- 
rzony, nadąsany* Pr. fil. V. 798. 
Por. Burmosić się. Na bu- 
rzyć się. X am armu szony. 
Namurszyć się. Napuszyć 
s i ę. 

N a b u r z y ć się = nastroszyć'- się, 
napuszyć się: » Ptaszek naburzył 
się* Bar. 18(5. Por. Naburmu- 
szyć się. 

Nabyć: » Nabyłam ja .śmierci Od 
kochanka mego« Rog. n° 138. 
Toż Wójc. II, 299. . Nabyłam ja 
śmierć Od kochanka mego* Lip. 
31k » (iłu pi len młodzieniec. Co 
bogatej suka. Bogato ni\bedzi«% 



Nachłeplad się — Nachmielony 



21: 



Robić mu nio będzie « Kętrz. 68, 
n^ 33. >Ja cię (sanować) będę, 
Jak chleba nabędę< Kai. I, 154, 
n° 132... Choćija jedne (konie) 
tracę, To drugicli nabędę* Łęcz. 
140, n® 241, zwr. 4. »Kary się 
nabędzies* Kozł. 110. > Pozbę- 
dziesz (wianka) rucianego, A na- 
będziesz jedwabnego* Fozn. II, 
307. II » Nabyć « = móc pozo- 
stać, wytrzymać, ubyć: >Nie na- 
będzies u nas z nienawiści kupca 
lego« Chełch. 1, 36. || »Nabyć 
się* == dosyć, długo być: >Two- 
jom nie będę, Ja sie pannom na- 
będę* Wisła Vni, 702. » Panną 
ja sie nie nabyła* Kog. n® 399. 
» Pannach się nie nabyła* ib. n® 
400. »Ja sie panieneczką nabę- 
dę * Pozji. IV, 48. 99. Łęcz. 102. 
> Byłam panną, nabyłam się* ib. 
185, n® 324. »Juześ się nabyła 
Na tym nędznym świecie* Kai. I, 
126, no 75, zwr. 8. [| .Nabywać 
się* = dużo. dosyć bywać: 
»A jak przyjdą do nmie chłop- 
cy, Nie zaraz pozwól, matulu! 
A niechże sie nabywają I w okien- 
ko naśtukają* Maz. II, 14, n® 35. 

N a b y I i ć = » napleść, nagadać* Pr. 
fil. V, 799. »Nabylić = napleść, 
robić plotki* Wisła VII, 724. 
»Nabylić = napomknąć, przy- 
pomnieć* Pleszcz. 38. 

Nabyły = » nowoprzybyły * : > Ktoś 
z nabyłych pyta, coby się stało?* 
Kam. 151. 

Nabytni, »N;ibytnia, Niibyt- 
n i d k , n e ś, B ę s i c a == pogar- 
dliwe nazwy nie[)rawych dzieci, 
najczęściej wymyślając: 'E ty gał- 
ganie nabvŁni. jebim ci oko!'* 
Spr. V, 379. 

Na bzder p. Na wzder. 

N a b z d z i e ć : » Jeżeli małe dziecko 
rośnie |>rędko i jest mądre, to 
'nabździ w dołek' = wnet um- 
rze< Zb. XIII, 66, n^ 5. 



Nabzyczyć się= »nadąć się, być 
dumnym* Pr. fil. IV, 276. || .Na- 
bzdyczyć się = namarszczyć 
się, nachmurzyć się* Pr. fil. V, 
799. 

Nacabanić = złajać obelżywie, 
zbesztać Kolb. rękop. 

Nacechować: > Nacechować = 
zeichnen, markiren* Opól. 4. .Każ- 
dego szelmę pan Bóg nacechuje* 
Cinc. 19, no 391. »Kiech ja tam 
cłiodzował.. Toć ja se chodniczek 
nacechował. Czerwoną lelują go 
obsadził* Rog. n® 53. 

Naceehtać = »nadeptać, drobne 
i gęste zostawiając ślady (o zają- 
cach)* Spr. IV, 320, p. w. Cech- 
tam. Por. Cech tać. 

Nacertować się = nasprzeczać 
się: »Nacechtować się* »Nacech- 
tują się (podczas podkuwania pan- 
ny młodej) z godzinę* Kuj. I, 320. 

N acha I: »Śtyry chyeki, dwa pa- 
tycki, siódmy nachal* (zagadka 
o nogach, rogach i ogonie krowv) 
Zb. VII, 84, n<> 37. .Śtyry boki, 
śtyry rogi, dziewiąty nahaU (za- 
gadka o piecu) ib. 88, n® 68. || 
»Nachaj<: »Ćtyry cycki, dwa pa- 
tycki, piąty naehoj* (zagadka 
o krowie) Fed. 377, n^ 40. Por. 
Mach ajło. 

Nacharkać się = »nakłócic się* 
Pr. fil. IV, 219. 

Nachlać się = opić się Ldz. •Na- 
chlać się = najeść się i opić* 
Doman. Por. Nachłapać się. 
Nachłeptać się. Ochlać się. 

Nachłapać = » nalać wody, cheł- 
bając np. wiadrem* Spr. IV, 366. 
Toż Ust. z różnych okolic. 

Nachłapać się = njiźło[>ać się: 
»('^ się miał najeść. To się na- 
chłapał* Rad. II, 48, n® 99, zwr. 
9. Por. Nachlać s i ę. N a c h ł e- 
p tać się. 

Nachłeptać się: »Krwi się na- 
chłeptał* Berwiński Studja, II, 46. 



218 



Nach mielony — Nacierny 



N a f h m i e I o n V = > podchnuelonv< 
Vr, fii. V, 799. 

Nachodzić = nadchodzić : > Post 
juz nachodził* Malyas Zapust, 8. 
*Wiecór nachodzi* Wisła IX, 243. 
II » Nachodzić na kogo = na- 
przykrzać się komu* Wrześ. 13. 
Rozpr. X, 289. jj »Nachodzić« = 
wracać: »( Lecząc chłopa, lekarka 
mówi): 'O ty, psia krew. macica, 
nachodź na swoje miejsce I' «Zb. 
VIII, 298. 

N a c h o d ź c a = znalazca O. 

Naciioj p. Nach al. 

N a c h o m a r z y ó : » Nachómarzf c = 
nagadać od rzeczy, nabredzić< 
Ram. 113. 

N a c h o p a ć : >Nachópac = nawiać, 
nalecieć: *Nachópało z piecka (ce- 
pła)'« Ram. 113. 

Nachwytać: »Nachwalać<: >Na- 
chwatac, Nachwataja, NachwatAlł 
= nachwytać, nałapać (ryb, pta- 
szków)€ Ram. 113. jj »Nachy- 
tać<: »Król kazał nachytać trzy- 
sta polnych zajęcf* Zb. V, 255, 
n^ bl. »Com sie nachytał twojej 
matusi pod nogi« Kieł. I, 105. 

Na chybcika > a. chybcika = 
naprędce < Parcz. 

Nachylisty = » nachylony: 'Na- 
chyli.ste położenie'* Pr fil.V, 973. 

Na c h y 1 u p. H y 1 i dodaj : » Karcz- 
ma nie była na chylu, jeno w le- 
sie* Kam. 97. >Nie nieś zbanka 
na chylu* = otwarcie, na wido- 
ku ib. 147. 

Na chyżego = prędko: > Upiec 
chleb na chyżego* List. od War- 
szawy. 

N a c i a s t ek : » Na wesele pieką chleb, 
rozczyniony na kwasie z mąki 
skisłej a. na uproszonym ze dwo- 
ru 'naciastku', czyli wyskrobanych 
resztkach ciasta, przywarłych do 
dzieżki przy zarabianiu ciasta na 
chleb, przechowywanych po dwo- 
rach i plebanjach i służących 



w miejsce drożdży* Krak. II, 35, 
ods. Por. Naciast O. || »Naciast- 
ko<: » Aby dobrze kisiaio (fermen- 
towało), używają 'naciaslka\ czyli 
drożdży... Naciastko' zowie się 
macizną wina...* (opis) Hue, 719. 

Naciąć: >Nacic = naciąć, narą- 
bać* Ram. 111. 

Naciągacz: » (^Ićry chodacze, ( Itć- 
ry naciągacze, jeden ślufer, a dwa 
szturchacze* (zagadka o krowie) 
Zb. I, 121, n« 41. »Naciągac = 
część krosien, która nawija zro- 
bione płótno na nawój* Pr. fil. 
V, 799. 

Nacągać: »Gdy dziecko cierpi na 
'usunięcie', wówczas 'naciągają' je 
w ten sposób, że zbliżają trzy 
razy zgięty łokieć ręki prawej do 
lewego kolana i ręki lewej do 
prawego* W-isła V, 643, n® 8. 
jj »x\aciągać = kłamać* W^isła 
IV, 843. »Lin)iała 'naciągać' męż- 
czyzn, to znaczy do[)rowadzać do 
ofiarowywania sobie rozmaitych 
drobnostek* Zapolska. > Faktorzy... 
łakomego a głupiego człowieka 
'naciągają', tj. namawiają do ku- 
powania* Taż. II » Naciągać* = 
futuere Ust. z Warszawy. || »Na- 
cignąc* = naciągnąć Ram. 111. 
II » Naciągnąć* = nadciągnąć: 
»Naciągli tamok, nadośli tamok...* 
Cisz. I, 55. » Naciągają na te karc- 
n)e...* ib. || > Naciągnąć* = na- 
kręcić (zegar) O. n" 4. Jasiek... 
zegar... naciągnuł* Swięl. 376. 

N a c i c h n ą ć : »(Po deszczu wielkim) 
nacichło. słonecko zaświeciło* 
Święt. 471. 

Naciepać = narabać : > Naciepdł 
pniaków* Zb. XI, 8. 

Nacierać: » Zboże... młócą... nacie- 
rają, spachają, ładują* Pozn. III, 
1 34. 

Nacierny = natrętny: »Nacierny 
jak świerbiączka* Cinc. 24, n^ 
510. 



Nacieszyć się — Naczu parzyć się 



219 



N 



N 



acieszyć się z 3 pp.: »Naciesz- 
c-ie się ludzie Matusinej budzie < 
Krak. I, 207, n^ 17. 

aeinka >a. Kitajka, Nasie- 
ka, Siekaniec = laska... 
krzenuenianii nabijana< O. 

acirzknąć = »naczerpnąć< 
Cliełch. II, 150. »Nacirzknies wo- 
dy w cape« ib. I, 96. 284. > Na- 
ci rzkneła ze stawu wody we fla- 
secke« ib. II, 34. 

lici n kac p. (1 iukać. 

a c i u n i e p. N a t o u i e. 

a c o w znaczeniu 'czenni\ 'dla cze- 
go' słyszy się często w różnych 
okolicach: »Na co stonek trzescy? 
— Bo jest z nowej trześcy« (= 
trześni, czereśni) Rad. II, 42, n® 
85. Toż w następnych zwrotkach. 
II »Na co< jako gra słów w za- 
gadkach: »Na co kjadą koniowi 
chónięta? — Na syje< Cisz. I, 
362, n" 447. »Na co gnój w pole 
wożą? — Na kupki* ib. 363, n® 
458. 

a c o p e 1 (= na *cofel K.) = na- 
zad Hilf. 161 p. w. Copac. 

acugować się: » Cugiem, bydjo, 
cugiem Idź jedno za drugiem: Jak 
sie nacugujesz. Do dom powędru- 
jeszc Zb. XV, 145, n® 49. 

a (• y c k a ć = nassać: » Zacena rzy- 
gać tom krfiom, cuó ten duk na- 
cyckajt z teguó, na kiiógo sie gnić- 
waja* Rozpr. IX, J98. 

acykać = »z trudem nadoić: 
'Mleka ledwie pół śćklanki sie na- 
cyka« Czark. 

a czas = wcześnie: >Było jesz- 
cze na czas« Kamińska Legiendy 
hislor. 236. 

acząć iNaczynać: »Nacąć, Na- 
cynać = zacząć, zaczynać: *Na- 
cnij gadać', 'Nacvnaj śniadacie 
Pr. fil. IV, 903. 

a czą>łki = »często« Pr. fil. V, 
799! Por. Na często. 

a czczo: >Na szczo« IJsL z róż- 



nych okolic. >Na tezą pijają gó- 
rz&łka* Ram. 118. 

Naczechlić: »NaczechlIe = na- 
skrobać, np. kartofli* PoW. 50. 

Naczelstwo = zwierzchność : 
»Król... wszyćko nacelstwo zmić- 
nieł* Cisz. I, 292. 

Na czerwoną: > Przekleństwo na 
'czerwoną' = psia krew« Rud. 
102. »Klął na czerwoną* ib. 228. 

Naczesać: »Naczosac: 'lóna na- 
czosa wszów Ci\lv grzebiń'* Ram. 
111. 

Na często = na codzień: > Ko- 
biety noszą pończochy na często 
granatowe, od święta białe* Kuj. 
I, 67. 

Naczęszczać: »Nacąscać == uczę- 
szczać, przesiadywać u kogo a. 
w jakiem miejscu « Swięt. 704. 

Na człępku > siedzieć = w kucki, 
na nogach siedzieć* Parcz. 

Naczłordać: >Naczłordać == na- 
deplać, natłamsić* Ram. 111. 

Naczołek: » Naczółek = rzemień 
przy tręźli, wkładany na czoło 
konia* Pr. fil. V, 799. » Czepek... 
z długim naczołkiem* (w stroju 
Szlazaczek) Tyg. ilustr. 1, X, 264, 
• Niewiasty zamężne nosiły da- 
wniej na głowie czapki 'naczółki', 
z kolorowego jedwabiu, z uszami* 
Pozn. II, 158. Por. O. || »Naczó- 
łek = część koła młyńskiego, 
w której umocowane są '[)ałce'* 
Spr. IV, 366. 

Naczołem = > przodkiem, na cze- 
le, czyli ławą (mvśliws.)* Pr. fil. 
V, 799. 

Naczorchać: »Naczorchac = na- 
zdzierać, nazbijać: 'Kile ja ju bo- 
tów naczorchfił na tfch kami- 
niachl'* Ram. 111. 

Naczu ć <ię: >Naczóc sjI = na- 
słuchać się« Ram. 111. 

N a c z u j) u r z y ć się = nadąć się, 
udawać zucha, czupurnego Ust. 
z Litwy. 



220 



Naczyna — Nad 



Naczyń a = »to. ozem się co 'na- 
czynia', napełnia, nadzienie* Pr. 
fil.' IV, 219. II >Naczynka = fa- 
szerowanie, nadzianie Przyj, ludu 
VI, 104. II » Naczynka = kule- 
sza, wypiekana na słoninie •Wi- 
sła VIII, 595. 

Naczynie = > nalać; nasypać « 
rdz. »Naczvnić = nalać, napeł- 
nić* Krak. 'lV, 312. Rozpr. VIII, 
192 (nie objaśniono). » Naczynie 
= napełnić, nadziać, np. kiszkę < 
Pr. fil. IV, 219. »Nac^Tiid = 
wlać do naczynia* Święt. 704. 
II > Naczyń ić = 'oczynić', zacza- 
rować: 'Miał osikową pałkę na- 
czynioną'* Lud I, 204. 

Naczynie: Formy: »Naczf^ni« Kozpr. 
XII, 48. » Naczynie, Njiczenie* 
Pr. fil. IV, 843. >Nacynie« Rozpr. 
XI, 186. II Znaczenia: •Naczy- 
nie* = narzędzia rzemieślnicze: 
» Majster przyjechał, ale nie przy- 
wiózł naczynia* Ust. z Litwy. 
• Naczynie = narzędzie* Rozpr. 
IX, 210; VIII, 230. Wisła I, 318. 
Udz. Rozpr. XX, 431. » Wziąłem 
po ojf'u wielkie naczynie: Widły, 
łopaty, miski i skrzynie* Pozn. 
IV, 250, zwr. 3. Toż Łęcz. 151, 
zwr. 5. II > Naczynia* = sprzę- 
ty: » Naczynia kuchenne* Wal. 
p. t. w. »Kiejm wzłąn gospody- 
nię. Dajcież jej nacynie* Krak. II, 
467, no 769, zwr. 2. || •Naczy- 
nie* = nai-zędzie muzyczne: »Na 
strapienie Miał do grania nacy- 
nie* Kieł. II, 262, zwr. 66 (nie 
ludowa K.). 

Na czysto = » zupełnie, doszczę- 
tnie: 'Skończyłem sprawę na czy- 
sto'* Roczn. 191 p. w. Czysty. 
Toż list. z Litwy. 

Nać: »Nęć* Swięl. 705. Cer. Rzejłę 
i buraki obierają z nęci* Święt. 
6. 20. Zb. I, 46. »Nać*: >Na 
naci, moje wołki, na naci!* Kieł. 
176, n^ 322 (7 pp. K.). »Jaka 



mać, laka nać* Zb. VII, 100, n® 
44. II *Nętka* Zb. I, 46. || >Nat- 
ka«: >Jaka matka, taka natka* 
Zb. VII, 100, no 44. .Natka* 
(czosnku) Wisła V, 40. Pr. fil. 
IV. 843. II > Nacina* = nać Ust. 
z Podlasia. Petr. » Nacina, Natka, 
Nać, Macina = liście warzywa « Pr. 
fil. IV, 843. »Nacina = nać, nat- 
ka, łodygi rośliny* ib. V, 799. 
II > Macina* Czark. Pr. fil. IV, 
843. 

Naćkać = » nabić, natkać: 'Jak 
naćkał dziwczock'* (tak K.) Lub. 
II, 212. II » Naćkać się = objeść 
się* Spr. IV, 321 p. w. Ckam. 
Kolb. rękop. Parcz. Zb. I. 39 p. 
w. Ckać. »Kacki naćkały się do- 
wolna zboża* Zb. II, 245 p. w. 
Ukać. > Naćkać się, Naćpać się = 
naje.ść się za wiełe* Pr. fil. IV, 
219. » Janek naćkał sie siłka ku- 
li* Kai. I, 256. Por. Maćkać. 
II >Nadźgać się = nażreć się, 
napakować się: 'Nadźgał sie, ma- 
ło mu brzuch nie pęknie'* Czark. 

Naćmyrać się = » namęczyć się: 
Trzy tćj robocie to sie ti-za na- 
ćmyrać'* Pr. fil. V, 799. 

Naćpać się p. Naćkać. 

Naćwiczyć się: » Naćwicłć sie = 
najeść się* Rozpr. X, 289. 

Nad, używane w sposób niezwykły: 
• Wejzdrzyjcie, mamuliczko. Nad 
Izbicki dwór, Jeźli jedzie... Ko- 
chaneczek mój* Rog. n^ 110. 
» Nadjechały nadedwór...* (= pod 
dwór) Zb. VIII, 307. » Zdrajca 
nad synem* = względem syna 
Pozn. 'VL 106. >Krótko nad wie- 
czorem* ib. 141. » Córka nad ca- 
łe mniaslo najbogatsygo kupca* 
Ch(»łch. I, 35. > Mądry nad kom- 
plet* = bardzo, ^kompletnie' Wi- 
sła VII, 724. »Więkse nad ko- 
nia, nizse nad gęś* (zagadka o sio- 
dle) Cisz. 352, n® 344. » Panowie, 
Macie moc nad nami I Żebym ja 



Nad- — Nadać 



221 



miał nad was. Orałbym ja warnie 
Rud. U2, no 96'. For. Nad 
wszystko. Nad zbyt. 

Nad- w złożeniu z rzeczownikami 
i czasownikami, ze znaczeniem 
[)olęgujacem : Z rzeczownikami: 
N a d b i a d a. 1 1 Z czaso wn ikami : 
N a d d a ć. Nadłóż y ć. Nad o- 
b r a c a ć. N a d |) a m i ę t a ć. N a d- 
płakać. N a d p o d i e w a ć. Nad- 
przeklinać. N a d s i e d z i e ó. 
Nadsłrzec. Nadsznurować 
się. N a d w o ł a ć. N a d w y b i e- 
rae. 

Nadać i Nadawać: » Nadać = 
pomóc* Was. 243. » Lekarstwo 
nadało* Pleszcz. 38. > Nadać = 
[łomóc: 'Nadało mu' =. pomogło 
(w chorobie)* Zb. VIIL 252. •Zna- 
chorowie... nadają (= pomagają) 
we wszelkich chorobach* ib. 91. 
>Coz ci nada twoje płakanie?* 
Sand. 47, n« 4a. Toż Kuj. I, 
287, nO 52. Pozn. I, 177, n'* 37; 

II, 227: IV, 190. Sień. 262. Maz. 

III. 118, n« 79. 168, n« 188. 
Łęcz. 79. Kai. I, 163, Maz. V, 
279, zwr. 8. » Choczem dychtych 
<ę szamotał, nic to nie nadało* 
Derd. 30. »Już nie nada przywi- 
tanie wdzięczne* Pozn. IV, 224. 
II » Nadać sie = przydać się, 
zastosować <'\ą* Hozpr. XI, 186. 
>VVas grunt nadaje sie Borucho- 
wi do kupna* = Boruch uważa 
za dobry i stosowny Rozpr. XX, 
431. » Nadać sie = zdać się, 
przydać się: 'Nie nadaje sie ten 
k<»ń do in(»jego'* Spr. V, 115. »Ta 
uzdeczka nada mi się na nią (na 
kobylinę') Kieł. II, 234. » Trze- 
wik na nikogo nie móg sie na- 
dać* Wisła VI, 308. >Komu sie 
ten pantofelek nada, ta będzie 
jego zonom* ib. VIII, 796. •Ka- 
zała zrobić taki kluc, coby sie 
nadał do dziurki od drzwi* Święt. 
396. >Klucyk nie nadaje sie* Zb. 



XI, 77. II > Nadać* = dać; zadać 

• Posagu mi matka nie nadała* 
Kozł. 267. » Pieniędzy m mu na- 
dała* Li|). 7. »Rano wstaje. Ku- 
rom jeść nadaje* Krak. II, 139, n** 
277. »Weźze im ('gołębisiom') na- 
daj., kąkolu* Krak. II, 140, n« 280. 
>Jaja nadała kurze, niech ona kur- 
cata wysiedzi* Zb. VIII, 318. »Có- 
żeś my (= mi) ty nadała. Coś my 
ty wracać (= oddawać) kazała?* 
Pozn. IV, 209, no 405, zwr. 4. 
Toż Kuj. II, 26 Lub. I, 275. Kozł. 
64. Maz. IL 64. Kieł. I, 14 J, n« 
239. »Djascy nadali* Sab. 133. 
>Rano wstaję. Konikom nadaję* 
Pozn. IV, 131, nO 245. »Kacmarz 
nadawajt ziemniaków... i wszyćkie- 
go* Cisz. I, 178. >Nadał ij król 
śrybła, złota* Kozł. 255. Łęcz. 
170. »Nadał mu chleba, okrasy... 
co ino tego było* Pozn. VI, 116. 

• Wszystkiego babom nadała* ib. 
345. » Nadawała mu chleba, sło- 
niny...* Zb. II, 171. » Nadać, Na- 
dawać (o listach) = oddać, od- 
dawać Ust. z Galicji. || » Nadać* 
o zadaniach, zagadkach: » Nadać 
= zadać, wyznaczyć do zrobie- 
nia, do rozwiązania* Krasu. 305. 

• Tera mi pan nadał takie (= 
coś takiego, takie zadanie), co 
wcale slipy ludzkie nie widziały* 
Pozn. VI, 235. »Ja ci tu nadam... 
zagadkę* Zb. XV, 22. || •Na- 
dać się* = chować się (o bydle), 
darzyć się: » Bydlę kupione za- 
prowadzają tyłem do domu, aby 
im 'się nadało' = chowało* Zb. 
V, 111, n» 23. » Nadać sie = 
o bydlęciu, które się przedtem 
źle chowało* (? K.) Rozpr. IX, 
210. > Chcąc, aby krowa 'się na- 
dała', trzeba...* Zb. XI, 29, n^ 
13. II >Nadać się = spodobać 
się* Rozpi. VIII, 230. Cy ci tyz 
to nada?* = czy ci się ta dziew- 
czyna podoba? ib. 223. Toż Zb. 



222 



Nadając się — Nadejść 



XIV, 91. n^ 26. >La (= dla) 
Targowiana... Nie nada sie ino 
Targoska dziewucha* Święt. 197, 
n" 28. II »Nadawad się* (o pła- 
czu) = brać: > Serce mi się kraje, 
płacz mi się nadaje po tej mojej 
dziewczynie* Kieł. I, 140, n® 236. 
Por. Udać się (w płacz). || » Na- 
dać* = przeznaczyć: » Drużbo- 
wie od Boga nadani* Pozn. III, 
182. »Są my tu zesłani, od Bo- 
ga nadani* (z mowv weselnej) 
Kai. I, 130. II > Nadam, Nadać 
= wymyślać, przezywać* Rozpr. 
XVII, ^46. II »Nadać się = spo- 
tkać się« Pr. fil. V, 799. 

Nadając się = >1, pysznić się 
czemś 2, grymasić* Spr. IV, 379. 
• Nadając sie = py.sznić się* 
Rozpr. IX, 210. 

N a d a r e ś c i e ? > Oblubieńcze mój 
kochany, Nadareście spodobanyl* 
(do p. Jezusa) Łęcz. 181, n<> 316. 
Kolberg objaśnia: » Bardzo, nader, 
wielce*. 

Na darmosa p. Darmoso. 

Nadawacz = > przyrza.d wiatra- 
czny do miarkowania ilości ziar- 
na, sypiącego się z kosza w ka- 
mienie; jest to drewniana sprę- 
żyna z bloczkiem* Spr. IV, 366. 

Nadawać się p. Nadać. 

Nadąć: »Nadic, Nadnut, Nadął = 
nadąć* Ram. 111. || »Lud wiej- 
ski opowiada na rachunek łasicy 
różne przerażające historjo, jak 
np., że stworzenie to, spojrzaw- 
szy na człowieka, jest w stanie 
'nadąć' go. Co mianowicie znaczy 
to dziwne wyrażenie, nigdy do- 
wiedzieć się nie mogłem < Tygod. 
ilustr. 2, IX, 264. »Wiłkołak kro- 
wy dusi, albo je 'nadmie'* Lud 
I, 204. 

Na dba: »Nadba = nadzieja: 'Trza 
mieć w B.gu nadbe^* Rozpr. VIII, 
17r>. 131: XX. 431. .Nadźba: 
'W panie na>rm cała nadźba': 



ale 'W panu Bogu nadzieja'* 
Rozpr. VIII, 214. 230. >Nadba, 
Nadźba = nadzieja: 'Mieli nddb<^ 
na siebie' = mieli nadzieję się 
pobrać* Pr. fil. IV, 219. >Mamy 
w was nadźbe* Zb. XIII, 154. 

Nadbiada = » wielka bieda: 'Stra- 
sna biada nadbiada'* Pr. fil. V, 
799. 

Nad bić = wynagrodzić, dogodzić, 
uzupełnić, wyrównać, nadslarczyć: 

• Mięsa dostałeś mało, ale chleba 
masz po uszy, to ci nadbijo* Ust. 
od prof. A. Kaliny, z Kujaw 
i Wielkopolski. » Królewiczowi 
w podróży w 'potrzewie' (= po- 
trzebie) zawdy... serwetka (cudo- 
wna) nadbije* Pozn. VI, 107. 
»Toby nam wielce nadbiło; niech- 
by nńm tak k^da gospodyni tyle 
dała* ib. 345. 

Nadbiec: »Nadbieżeć*: »Nadbieżał 
przed chałupę* Kam. 152. 

Nadbrodek = » koniec dzwona 
w kole, a raczej kant wewnętrz- 
ny na końcu, ulegający łatwo od- 
szczepaniu* Pr. fil. IV, 843. 

Nadchodzić = » nachodzić, napa- 
dać na kogoś* Krak. IV, 312. || 

• Nadchodzić* = zbliżać się, pod- 
chodzić: » Nadchodząc pod twe 
ściany* Krak. II, 34, zwr. 3. 
Tamże w zwr. 4: » Zachodząc pod 
twe okna*. 

Nadczolnik: »Nadcolnik = rze- 
mień u uzdy nad czołem konia* 
Święl. 704. 11. 

Nad dać: » Przed ludzi&mi was ob- 
sławimy. Żeście nam dAli i nad- 
dftli* kętrz. 72. 

Nadebrać = nabrać nieco: » Trze- 
ba nadebrać miodu, bo się w na- 
czyniu nie zmieści* Ust. z Liłwy. 

Nadejść: Formy: »Xadeiic, Na- 
denda, Nadsz(»d, Nadendzć = na- 
d.jść* Ram. 111. »Nadesedłein« 
Zb. XII, 127. »Nadeszodł* Rog. 
n^ 7. 71.(alo n^ 248 »nadszedł*). 



Nadennik — Nadkładać 



223 



• Nadesed* Matyas Z ust Indu, 9. 
Mai. Szczep, li'. Święt. 232. 324. 
>Nadsed< Zb. V, 218. »Nadysed€ 
Ghełch. I, 24. >Nadejszedł« Wilw. 
25.' »Nadeszłem« Rog. n® 338. 
»Nadyńdze« Derd. 25. »Nadydą€ 
Sand. 51. »Nadyś« Spr. IV, 26. 
II Znaczenia: > Nadejść = zna- 
leźć, z 4 pp.: »Ni może nika nic 
njiś (= naj.ść = znaleźć), jaz 
nadsed trupio głowę* Zb. V, 218, 
n^ 26. »Nadesła niedźwiedziowa 
dziurę* ib. 248. » Posła w las 
głęboki i nadesła chałupę* ib. 
258. n<* 59. || »Nadejść« = spo- 
tkać, natrafić na: »Nadyś (ko- 
go) = spotkać* Spr. iv, 26. 
»Sło trzech rozbójników... Nad- 
sedł ich pńn Jezus < Zb. III, 53, 
n° 8. »Myśiiwczyczek Nade.^zedł 
dziewczątko... śpiące* Rog. n® 71. 

• Dzieweczka... nadeszła niyśliwie- 
czka* ib. n^ 73. »Trzy... karlusy... 
Nadeszli drzewo jaworowe* ib. 
i\^ 126. »Moja najiniluśka... Na- 
deszła (w polu) kochaneczka na 
siwym koniu* ib. n® 187. »Na- 
deszedł go kamrat jego* ib. n® 7. 
»Zlezę z chóru kole muru, A tam 
mnie nadszedł ksiądz* ib. n® 248. 
»Kiej ja szedł z karczmy do dom, 
Nadeszłem dwie panny* ib. n® 
338. »Nadesła uokrutnv zamek* 
Zb. VII, 14. 18. » Nadeszły mie 
trzy panny* Zb. IX, 204. >Na- 
desedłem... pannę, co se plewła 
len* Zb. XII. 127. n® 95. .Ci 
ludzie nadeśli [)odróznego, co im 
koła sprzedał* Zb. XV, 35. »Kró- 
lowna... nadesła na niego* Święt. 
353. II »Nadejść = napaść: 

• Drzymota mio nadeszła* Rog. 
no 222. >\adeśli je (= ja) dwa 
|>si* Rozpr. IX, 182. || » Dobra 
rnvśl cię nadejdzie* Pozn. IV, 
IV, 300,' nO 595. Por. Nad eh o- 
(1 i ć. \ a j ś ć. 

N a d e n n i k = najemnik (dzicMmy), 



robotnik Rozpr. XII, 38. Pr. GL 
IV, 285. 

Nadepnąć: > Nadepnie* Sand. 189. 
• Nadepnęła w smołę* Zb. II, 150. 
»Nadepnęna« Pozn. VI, 45. » Na- 
depnęła* ib. VII, 273. II ^Na- 
depkać* Pr. fil. V, 799. 

Naderszeć = najeżyć się: »Trzy- 
kryj konie, żeby nie naderszały' 
= żeby się im sierść nie naje- 
żyła z powodu zimna* Kuj. II, 
273. »Naderszały = nadęty, za- 
sępiony: 'Naderszały, jak sowa'* 
Wisła III, 746. »Naderszały, Na- 
derżały = natwątlały, stary, sła- 
by (o rzeczy)* Zb. I, 30. '» Na- 
derszały = schoroN.any* Piątk. 
»Naderszyć się* = najeżyć się 
Pobł. 155 p. w. Naszerszelić .<^ię. 
Por. Naszerszelić się. 

Naderżały p. Naderszeć. 

Nadespecić = » zrobić na złość, 
napsocić* Fed. 416. »Złe, po no- 
cy latając, 'nadespeciło' poczci- 
wym ludziskom* ib. 148. 

Nadganiacz: » Sztere chone (= 
cycki), sztere patrone, dwa po- 
ganiacza, a jednego nadganiacza* 
(zagadka o krowie) Hilf. 134. 

Nadgłosić = » nagadać* Kuj. II, 
285, nO 78. || >Nadgłosić się = 
zgłosić się« ib. 

Nadgnić: » \adgnitv = nadgni- 
ły* Rozpr. IX, 217. 

Nadgroda p. Nagroda. 

Nadjechać: »Nadjachac* Ram. 111. 
II >Nadjechać« z 4 pp. = jadąc 
napotkać: »Na koniczka wsiadam.. 
Jak ja ją nadjadę. Namówię ją 
sobie* Rog. n^ 221. »Król... prze- 
jechał bez jedno miasto i hi móg 
drugiego nadjechać* Zb. VII, 4, 
n^ 67. » Wyjechałem w pole... 
Nadjechałem kacmareczkę, co ple- 
wiła len* Rud. 181, n« 60. 

Nadkładać = dodawać, nadda- 
wać: »Załmirzom traktamentu nad- 
kładają* Pozn. VI, 8. 73. 



224 



Nadk^óć — Najdołek 



Nadklóć = nadrąbać : » Kłoda... do N a 
połowy nadkłota* Gliii. II, 199. 

Nadkręcić = » dorobić, przykre- Na 
cić bicza « Spr. V, 115. 

Nadkryć = nakryć, przykryć: 
>Dziewcyna... w lescyno uciekła. 
Nadkryłci ją listecek leskowy< Na 
Kon 111. » Zieloną mnie choine- 
(ką nadkrvją« ib. 149. Krak. II, 
114, n^ 217. Rud. 161, n^ 9. 
>Main złoty pierścień, to się nad- Na 
kryję* Krak; II, 106, n^ 194, 
195. Rud. 172, nO 25. »(Koń) 
żałoba nadkrvtv« Krak. II, 174. 
Wisła VII, 149. "Zb. XV, 126, zwr. Na 
10. »lIslroje (n)u) kąpiel, nad- 
kryje ero. Zb. V, 242. »Na stole, 
nadkrytyni obrusem* Zb. VI, 183. 
>Śpijze... nadkryję ja ciebie* \Vi- Na 
sła I, 65. »StóJt nadkryty* Cisz. 
I, 94. »NadkryJtom (bronami) cłia- 
Jupe* ib. 217. »Jak wlezie do 
becki, zęby sie wzion nadkryJt zu- 
pełnie* ib. 222. »Grzywisią woj- 
sko nadkrywać* Święt. 83, n^ 14. Na 

Nadłębi p. Głęboko. 

Nadłożyć = dodać, naddać: »Ja- Na 
sieiiko orze... Krój mu sie na bok 
wywróciuł... — Pójdę do kowala, 
Nadłożę złotem krojem* Kozł. Na 
94—95. Toż Maz. II, 12, n® 29. 
Kai. I, 166. II >Nadłożyć* jako 
wzmocnienie 'włożyć': » Matulu, Na 
przyłóż mi choć chuslecke jescel 
(do skrzyni z wyprawą) — Ja N a 
juz włożyła i nadłożyła...* Was, 
133. Na 

N a d ł u ż y ć się = naprzykrzyć się, 

znudzić się: »Chłopakowi nadłu- Na 

żvło sie sużYĆ* Pozn. VI, 345, 

n« 102. ' Na 

N a d m i a r e k » a. P r z y m i a r e k = 
nad^ypka nieprawa zboża do mia- 
ry (^ćwierci) przy mierzeniu, czy 
to ukradkiem, czy nieumyślnie 
dokonana* iopis) Krak. IV, 319 
p. w. Przymiarek. 



dmłynarz = starszy młynarz 
Ust. z Galicji. 

dmóc się = »zdźwignąć się, 
naderwać się, zaszkodzić sobie, 
robiąc coś nad siły* Pr. fil. V, 
799. Por. Na móc się. 
d o b e k : » Nadobek = wszelkie 
naczynie próżne: garnek, flaszka: 
'Bieda w chałupie bez nadobku** 
Spr. V, 379. 

dobitek (tańce): zgubiłem wska- 
zówkę źródła; wiem tylko, że zda- 
wało się nuiie, iż powinno było 
być raczej »Na dopitkę*. 
dobracać: * Choćbym (oczy) 
obracała i nadobracała. Juz nie 
będę taką, jąkam wprzód bywa- 
ła* Maz. III, 234. zwr. 8. 
dobro: > Odziałby tem i zago- 
spodarzył kila wsi na dobre* Kam. 
(strony nie zanotowałem K.). »Som- 
.<^iadom tak na dobre (= dobrze) 
idzie z prepinatorami « ib. 117. 
Por. Na dobrze, 
dobrze = »zupełnie, na do- 
bre* Rozpr. NU, 53. 
dogonię = » początek ogona 
u ptaków, inaczej 'kuper'* Pr. fil. 
V, 799. 

doj, »Podoj = udój mleka, 
małv, du- 



np. rannv, wieczorny, 

ży* Pr. iii. IV, 844^ 

dojeść = dojeść, dokuczyć I st. 

z Litwy. Wal. p. t. w. 

dokładkę = na dobitkę, w do- 
dodatku Kraj 1886, n<» 18, sir. V. 

dokument = dokumentnie, 
na pewno, dokładnie Kam. 160. 
doleć = » dorównać komu w po- 
śpiechu przy robocie* Swię. 704. 
dołek = > niższa część koszuli 
kobiecej z grubszego płótna* Kuj. 
I, 67: II, 273. Sand. 20. 263. 
Krak. IV, 312. Zb. I, 46. Rozpr. 
IX. 158, 210: VIII, 192. 230 
(»nadoJtek*). Spr. IV, 307. Rud. 
22. 112. Rozpr. XNVI, 384. Pr. 



Na dołek — Nadsiedzieć 



225 



fil. V, 799. Spr. V, 379. Święt. 
4(). 704. Hozi.^r. XX, 481. Dy^. 
l;dz. Pozn. II, 170. 334. Żb. 
XIV. 21. Wi^^M V, 9H); VI, 189; 
VIII, 228. O. »Dziewcyno, co to 
mas pod nadołkiem?« Maz. II, 
72, nó 169. .Naddołck, Nadto- 
cka, Podołek, Podwalina = dolna 
rżęśd koszuli, tj. poniżej pasa, da- 
wana zwykle dawniej z «j[rubszego 
płólna. czyli nadloczona, doto^zo- 
na, dosztukowana do góinej czę- 
ści, uszytej z płótna (:ień>zo^o< 
Pr. fil. lV, 844. 

Na dołek = na dół: »Nie dziwać 
się, schodząc po drabinie (przy 
inularce), bo się sknia na dołek* 
= nie poghidać... bo się stoczy 
na d('>ł Ust. z Jaworza. 

Na dopił kę = na pożejrnanie, 
ostatni raz: -Łyknad na dopilkę.,. 
wódki* Łęcz. 55. Por. Na do- 
bitek. 

Na doprawdy = » naprawdę* 
Pr. fil. V, 799. » Macie zamiary 
na doprawdy* Ka^pr. 7. 

N a (I orędziu = pod ręką Cen. 
70. Piąlk. »Na dorędziu = na 
razie: 'Na dorędziu nic nie pe- 
działem'. Zb. II, 234, D. 

Nadoskwierać = nadokuczać, na- 
j^adać: »naiu ci miarkę złota, bo 
nu już ksiądz uadoskwierał* Zb. 
XIII, 112. ' 

N a d o ś ć r= zadoM-, [)()ddostatkiem 
Kopern. rekop. >M:uuv sijy na- 
dość* Zb.\\V, 43. 

N a d p a ni i ę t a ć : » Clioćbvm pamię- 
tała i nadpamiętała...* Łęcz. 140. 

Nad płakać: »Byś (= choćbyś) 
[)łakała. nad płakała. Już uroda 
pojechała* Maz. V, 25<ł, n^ 25B, 
zwr. 1 . 

N a d p o (i 1 e w a ć : » Żebym (suchą to- 
])olę) podlewała i nadpodlewała, 
Swojeffo kocłianka nie będę już 
miała* Pozn. IV, 90, u" 178, 
zwr. 4. 

Słownik T. III. 



Nad przeklinać: » Żebyś ty klęła 
i nadprzeklinała, Zaw?e ja .sobie 
jednaki* Pleszcz. 208. 

N a d r a c h = »obdarlus* Parcz. Pr, 
fil. IV, 219. > Obdarty, jak nad- 
rach* Zb. I, 20. 

Nadro: >Nadro = pazucha: 'Scho- 
wać co za nadro'. 'Mieć za na- 
drem'* Spr. V, 115. »Schowała 
za nadro* Zb. II, 160. > Schował 
pióro na nadro* Zb. XI, 264. || 
>Nadry«: » Włożyć, schować za 
nadry* Parcz. || >Niadra« Im. 
Hozpr. XII, 39. »Niadra = za- 
nadrze* ib. 96. 

Na druj^ie = znowu, powtóre : 
> Zdał i my się, zdali. Bo my oba 
mali. Na drugie se zdamy. Bo 
mv nic nie maniv* Zejsz. 91, n® 
328. 

Nadrukować = wydrukować Ust. 
z Litwy. »Co tam w nadrukowa- 
nem stoi...* Kam. 19. 

N a <l r u k o w a n i e = druk : > Czyta- 
łem o tem w nadrukowaniu* 
Kam. 95. 

Nadrvbie: »Nadrvbska panienka* 
Wiki VII, 698." 

Nadrzeczanie: * Mieszkańcy pasa 
pogranicznego nad Pisna^ słyną 
pod nazwą 'Nadrzeczan'* Biblj. 
War.sz. 1892, III, 540. 

N a d r z e ć : » Jak nie zacne pasy 
drzvć, naderem pasów...* Chełch. 
I, 52. 

N a d r z e w i e : » (Myśliwi) Gonili, sta- 
wali i po nadrzewiu nasłuchiwali* 
Maz. II, 129, zwr. 4. 

Nad sadzić się= > naderwać się* 
Pr. lii. V, 799. 

Nadsia^śćsię= * przełamać się, 
oberwać się, zruszyć się: To tyś 
się musi nadsiad** Pr. fil. V, 799. 

N a d s i e d z i e ć : > Nie przylecą do 
lenia pieczone gołąbki, by (= 
choćby) siedział i nadsiedział, 
osti-za<* na n\v ząbki* Star. przysł. 
19. ' 

15 



228 



Nadział — Naganiacz 



działy* = oczepiły, ubrały Pozn. 
II, 282. II » Nadziać* = napchad, 
'naczynić': >Pan... ki»ke krwio 
nadziejo* Chełch. II, 46. || Imię- N 
słów: »Nadziaty = nadziany: N 
*Kiski nadziate'* Spr. IV, 358. N 
»Hej, chłopie borowy, szyszkami 
nadziały!* = gdy się wyzywa 
w zapasy Ciiic. 16, n^ 297. || N 
»N{idziać się* = czuć się bez- 
piecznym? »P<om kazał, aby szcze- 
kali, ażebv się coście nadziali* 
Krak. I, 246, zwr. 32. || .Na- 
dziewać się = spodziewać się N 
(tak i u Kaszubów)* Zb. I, 72. 
»Nadzewac so* llijf. 173. Bisk. N 
56. »Nadzew;ic sit = spodziewać 
się: 'Nadzew;\ł sil rogala, dostał N 
uóżógę (= ożogiem) przez pfsk'« N 
Ram. 112. »Na durno (= na- 
darmo) sie go nadziewałem < Hozpr. N 
VIII, 175. >Nadziewać się = spo- 
dziewać się. mie<- na<lzieję« Pr. N 
lii. V. 800.^ 

Nadział = udział, cząstka: »Każ- N 
dy ])osiada inny nadział szczęścia 
na świecie* Ty>zkiewicz, Wilja, N 
10. > Nadział* = udział, niwa, 
część gruntu: »Clił(»pi tu niają N 
większe nadziany, niż gdzieindziej* 
Ust. z Litwy. 

N a d z i o j e w o : * Od Nadzieje wa * 
Pozn. I, 232. n« 86. 

Nadzienie = » nadziewanie, fa- 
szerowanie* Osip. lisi. z wielu 
okolic. N 

Nadzieżnik = pł<')(no, którem się 
dzieżę nakrywa I st. z Lii wy. 

N a d z i ę k o w a ('• s i ę : » Nadzekówac 
sit = nadzlękować >ię* llam. 
112. 

Na dziw = dziwnie, na podziw: N 
>r tego w(>grodnika to na dziw N 
każ<le nasienie .ślirznościt Kam. 
131. 

Nadzwyczajnie: » Nadz w ycaj no < : N 
»rcie-yła sie nadzwycajno* Chełch. 
I, 274. II »Nadzwyczajniej* : N 



»W okropny lament i żal ude- 
rzyli, że jak najnadzwyczajniej* 
Kuj. I, 154. 

adźba p. Nad ba. 

a d ź g a ć się p. Naćkać s i ę. 

afajdać = »cacare« Pr. fil. V, 
800. .Nafejtac = nafajdać* Ram. 
112. 

a f a I o w a ć = chwalić się, nady- 
mać się: »Chło[)cy Targowianie 
wieldzc^ nafalujji. Choć se kwa- 
śnym żurem buty wysmarują* 
Święt. 244. 

a f a r b o w a ć : > Na far w6 wac * = 
nafarbować, zabarwić* Ram. 112. 

a f e j s k i : >Olej nafejski = oleum 
neroii* Cie>z. 67. 

a f e j t a ć p. N a f a j d a ć. 

a f e r d e r o w a ć = » w vdobvć * Pr. 
III. V, 8U0. 

aflak: >NaIlak = ohsatr* Zb. II, 
249. 

o fol o w ać > napełnić* Pr. lii. V, 
800. 

afrakać = >zwvmvśla('« Pr. fil. 
V/8U0. 

afta: »Nafka = nafta, kanfina, 
gaz* Zb. II, 249. 

afutrować = nakarmić: >Koni- 
czki nafu trujcie* Pozn. III, 88. 
»Nafutrował konie* Swiet. 427. 
»Miał konika nafutrowanego* Zb. 
NV, 11. II »Nafutrowac = na- 
karmić, popaść: 'Nafudrowall ko- 
nie- Ram. 112. 

aga bać = > napotkać (V K.), na- 
rzucać >ię* Krak. IV, 312. »Co- 
sik mnie nagabło (Jakem go uźra- 
ła); Serce zaraz mnie osłabło* 
ib. II, 17 i, zwr. 4. »Nagabał ko- 
mar muchę...* Lecz. 157, n^ 279. 

a gad a('- p. .\ a-. 

a g a ł o w a ('• s i ę : » N agałowac -ii 
= nakriłV(zeć się, nawołać się* 
Ram. 122. 

aga m o n i (• = namówić'-, podbech- 
tać Ist. z Litwy (od Swięcian). 

a g a n i a c z = »człł)wiek, używany 



Naganiać — Nagłówek 



229 



do naganiania zwierza w ozasie 
polowania « Pr. fil. V, 800. Patrz 
przytoczenie ze Spr. V, 360 pod 
Goniec. || > Naganiacz = pio- 
nowo w 'nasadek' wbity kołek N 
(u płiiga)«, J. Łoś. N 

Naganiać* = napędzać, zapędzać, N 
> Córki latały po dworao i naga- N 
niały świnio* Kuj. I, 325. 'Na- 
ganiali (= zachęcali, zmuszali) 
zęby ł)ył pR. Wisła II, 19. || 
• Naginiać = naganiać: 'Nagi- 
niiił mnie do iańca'« Pr. fil. IV, 
219. II »Nagnać« = napędzić, N 
zapędzić, spędzić: » Wrócić (orga- 
niście) rewerendę, Da ino go na- 
gnać Do stodoły n)łó(tić< Sand. 
193. »Slarca my (= mi) dali 
(na męża), Biedę n)y nagnali* N 
Kuj. II, 55. > Niemałego pietrka 
nagnali< iMy<zkowski O strachach, 
11. »Nagnałem pscołv do ula* 
Zb. VIII, 299. .Nagnał (kozła) N 
do obory* ib. 309. » Strachu na- N 
gnało* (nieosobi.ście) Pozn. WU 
183. >Nagnało mu do galat* = 
nabawił się kłopotu Wisła II, 310. 
II »Nagnać się = śpie>zvć sie* N 
Pr. fil. IV, 219. ' ' N 

Naganka = » ludzie, krzyczący 
w czasie obławy na grubego 
zwierza, naganiający go na my- N 
śliwych: 'Polować z naganka'* 
Osip. » Polowaliśmy z nagankjj* 
Rodoć, ł>io^nki i " Satyry, 222. N 
> Naganka zwierza na stanowiska 
myśliwych* Wieniec II, 656 (z ry- 
sunkiem). »Naganianka a. Nagan- 
ka* Pr. lii. V. 800. II > Nagonka = 
naganka zwierzyny na polowaniu* 
Pr. fil. IV, 844.' vNagonka* ib. 
V, 800. Kraszewski. Lud L 205. N 

Nagan obić p. Ganobić. 

Naga r n y w a ć = zgaru ia<-: >Djabeł 
wzion nagarnywać (owies) do wor- 
ków* Zb. XI, 9, n^ 5. N 

N a g a w i c a p. N o g a w i c a. 

Nagi: » Xagć kioski = kioski z bulw* 



Nadm. 108. 109. » Nagie zacier- 
ki* ib. 109. II »Nagutki*: •Wi- 
dzieli go całkem nagutkiego* 
Święt. 382. Por. Nago. Sagi. 

agiątek p. Nogietek. 

agi e tek p. Nogietek. 

aginiać p. Naganiać. 

agiąć: » Nagie, Nagn;l, Nagiął :^ 
nagiąć* Ram. 112. »Nagicsa = 
nagiai' się* ib. > Podobałaś my 
się, jakeś w polu zena: Ja staje 
przeorńł, tvś sie nie nagiena* 
Was. 160, nO «3. 

a g i b a ć : > N agibac = naginać : 
'Trzeba drzewo nagibac, ]>6ki je 
n)łod(''** Pam. 112. » Nagibac sS 
= naginać się* ib. »Nagibałf^« 
Bisk. 59. Por. Nagia«-. 

agis = » biedak i nagi* Maz. V, 
33. II » Nagus = żarlobl. czło- 
wiek nagi, obdarty* Krasn. 305, 
Pur. N a g u I e c. 

aglec = >człowiek prędki* Udz. 

aglić się = śpieszyć się: 'Tak 
mu się nagli'* Pr. fil. V, 800. 
>Svnu, nie nagiej się!* Kieł. I, 
133. 

ag 1 i ki p. Angliki. 

agłabnąć = nachwytać: » Drużba 
...gomółek nagłal)nie, w kieszeni 
napakuje...* Pozn. III, 81. 

a gładko = gładko, zgodnie: 
»Skończvmv na gładko* Gluz. 
434. 

a g ł o ś (*• : » Nagłości = nagła bo- 
leść: 'Niech cię nagłości ogarną!' 
= złe życzenie* Kuj. Ił, 273. 
»Nagłoś(* = prędkość, nieobacz- 
ność: 'On to zrobiuł z nagłości'* 
Krak. IV, 312. 298, n^ 52. Por. 
N agłot a. 

agłota = » nagła śmierć, prze- 
kleństwo: 'Bogdaj cię nagłota spo- 
tkała!'* Pr. fil. V, 800. Por. Na- 
głość. 

a główek = część uzdy Was. 60. 
>(r uprzęży końskiej) nagłówek, 
a u nagłówka kółka i do tvch 



230 



Na jrłiK-hu 



Na^ota 



k<>łf:k u«*z*?pia >ię '[»owi>dki* ilej- 
i'f*< 7\k viii. 2^k). II »Nagłówe- 
cki« II kł^lcbki: »LiiIu. Maryś, Iii- 
iii. KoiibtM-ka z nnini, Naglówitcki 
z drzewa« .k<>łv-anka' Kieł. IL 
1Ó6. n^ 472. 

Ma głucho: > Kukułka uknkaia na 
głucho' tej:u. kto. 2«jy kukała, n.e 
miał j>rzv M>bie |»ieni^dzv« rjjuz. 
49H. 

X a jr ł n |» 'a. Na sr ł u po k , to >aiiio. 
co nad II rek* = przygłusi z na- 
lnrv« Pr. fil. IV. sii. Por. D n- 
rek. 

Nagły = prędki, żwawy: > Lepiej, 
kiedy eliłop nagły, jak to. kiej 
>ię trafi laki. co do nicego nija- 
kiej riekawośei nie ina« Krak. 
IV. o 12 p. w. Xairł«i:śe. » Nagły 
= pory w czy* Hoff. 11. 

N a g II a ć p. N a g a n i a ć. 

N a g n i e w a ć = rozgniewać : > Prze- 
proś, kies mnie najmie^ała* Zej>z. 

89. II » Xagnie\va<'- się« = rozgnie- 
waj- -ię: « ł Wojtek > taki je:>l mocny, 
ze «ały świrfl wy wojuje, a je^ce 
sie II io iiairniewa^ S\\ięt. ;->91. 
»NagniewłaiJi ^ie = rozgniewa- 
łam >ię. gniewałam >ię« Doman. 

Nagniotek = odci-k iiia nodze) 
i->t. z Litwy. Wal. p. t. w. 

Nago: »W nagli*: »W ko>uli sie 
rodzi, A w na«(u po świecił* cho- 
dzi* I zagadka o >yr/e Zh. VH, 

90. n<' S6. 

Na go dup = > nędzarz* Spr. V\ 
1 1 5. 

Nagodzić = » nadarzyć co. obda- 
rayć czym: 'Jak pan ł»óg dzieci 
nagodzi'* Hozpr. X. 217. »Xago- 
dzi(' = użyczyć, dać (gdy mowa 
o f^ogu): Poniecłiał mnie w kyrp- 
ca<h, W bntacli ku mnie chodzi: 
Je.Nł-c mi pan Jezus w Irzewic- 
kncli nagodzi'* ib. 289. Toż Zb. 
XII, 2«M. n'» 23. Zaw. 85, n^ 51. 
>J;ik 1 {«'•!! nagodzi* = zdarzy 
Ko[»frii. lękop. »Xagodzić komu 



Co =: obdarzyć k«^o <-zem: Na- 
i.'o«Jził jej pan B«'>«r >yna*« Wrześ. 
13. »Nago*izić = dać obficie: 
Bóg nagodził kartofli'* Pr. łil. IV, 
220. ^Nasrodzić- = ob«1arzyć, zwy- 
kle iiiowiar u Bogu: *Natro<lził 
nam ialoś pan Bóg pikiiego sia- 
na'. 'Niekze wam Bo;: nagodzi, 
co -obie o<i Bo*ja zyryci**'* Spr. 
V. 379. >koro wy?ed rok. półto- 
ra. XaL'odził jej pan Bóg >yna* 
rio>zcz. 279. Zej^z. 172. >Boga 
pro^ieł. Zł»by mu Bć»4r cliłojK-a na- 
irodzieł- Zb. V. 191. »Paniezus 
nagodził iiu ^i'nka* Rozpr. X, 
257. II > Nagodzić >ię* = spo- 
tkać się. zdarzyć ^ię: >Swięly 
Szrzrpaii po kolędzie gdy chodził, 
wnet >ię k niemu i święty Jan 
nagodził* Krak. I. 243. n« 58. 
II »Xa2rodzii'*: »Na«rrodził jej 
[)aii Bóg syna* Kolb. 280. zwr. 16. 

Na goli = >otworzyście. na wido- 
ku* L. Xa żiidanie Jasia, aby 
Ka>ia » wzięła złota dosft'*, ona 
odpowiada: »Xiema nic na goli: 
Zamknęła matula do nowej ko- 
mory* Koił). 3h). zwr. 4. Tamże 
>tr. 39 już nie rozumiano »na 
goli* i zmieniono: »Myśliszże, Ja- 
sieńku. że złoto na irwo i*, a Kol- 
ł>erg objaśnia: >ku woli* i to 
samo powtarza na koiicu tomu 
w słowniczku. 

N a g o 1 o ri y za[)isuje >ię dla lego, 
że Pozn. 11. 98 tak napisano 
(W j)ieśni: >0j na owies, na zie- 
lony, .Młodej- pan nie nagolony*), 
zamia>t 'na galony'. 

Nago nić: »Jak stra<-i>z jedne go- 
dzinę, lo jej ani rokiem nie na- 
goni>z* Kam. 27: autor ob^nia: 
'Nie nagrodzisz', ale właściwiejby 
było: Nie dogonisz', 'Nie dopę- 
dzisz' K. 

Nagonka p. Naganka. 

Nago ta = >mizerak, człowiek bie- 
dny, nagi* PoW. 50. || »Xagotac 



Na goluwe — Nai 



231 



i\a 



Na 



Na 
Na 

Na 



Na 



Na 
N a 

Na 
Na 



= najfość, jroliziia: »Jaeininny N 
ehlib iiio głód, a Iłnśeiniia (= 
zgrzebna) ko.siiila nie nagola* Zb. 
VI1L 321, n® 14. » Jęczmienny N 
chleb nie głód, zgrzebna koszula N 
nie nngota* Maz. V, -ló. 

gotowe = (io gotowego, bez N 
pracy: >Nic nie robi, przychodzi N 
zaw.sze na gotowe « l'st. z Litwy. N 
gotowy = >gi)lowy. zrobiony: 
'Kapehis nagotowy'« Krak. IV, 
313. » Oboje nas ukradziono: To- 
bie chustkę, gorset nowy, A mnie N 
kożuch nagolowN < Krak. II, 61. N 

gółkę p. G ołk a. 

górnv = » na górach znajdujący N 
się< Zb. II, 9. 

gra bat- = nagrabić: »Nagraba- N 
liśniy kopeńkę >iana« Maz. V, 
2bb, u^ 254. || »Nagrabać się 
= V > Niema niojój damy, Posła się 
nagrabać (może' siano grabać'?K.), 
Niema z kim pogadać* Sand. 191. 
g r a w a ć i N a g r y w a ć : » Paeho- 
ł(*k z dziewką nagrawał. Gospo- N 
dyń na nie z okna wołała: — 
Nie graj, nie grftj, bvś nie nagra- 
ła- Zb. IX, 260, no'316. || •Na- 
grywać- «: 'Jak go poceno nagry- 
wać' = o WM-iekliźnie, że paro- 
ksyzm si(» zbliżał, zaczynał sio« 
Zb. VIIL ^252. * " N 

grdiilić = >nagni(\<ć: 'Ciasto 
nagrdulone' = niewyrosłe, zakal- 
ców ate« Spr. V, lilS. N 
g r e j z a ć = n al. -a zgrać: »Nagrej- 
zano coś, ale nie można wyczy- 
tać.* >Nagrejzał tak, że i sam 
nie wyczyta* I s(. z Litwy. Por. N 
G r e z d a ć. N a g r e z d a ć. N 
g r e z d a ć : Nagrezdac, Nagrczdaja 
=^ napisać brzydko, nabazgrad* N 
Ham. 113. Por. (i rejzać, Gr ez- N 
dać. 

grób i ć V >Ja nagrobiH wioslą N 
(= bosakiem), ja j(^żdżjt pajcz^- 
na (= wiosłem j« Ililf. 174, p. 
w. Pajczina. 



agroda: »Nadgroda« Ililf. 173. 
Chełch. I, 118. List. z Litwy. 
Ham. 111. IIoiT. 41. 

agrodzić p. Nagodzić. 

agrykolić = » nagryzmolić « 
Parcz. 

a ir r y w a (• p. N a g r a w a ć. 

agrzujieć p. Nabrzmieć. 

agulec = > człowiek nagi* Udz. 
>('.o to tam za nagule<' >toi pod 
drzewem!* Swiot. 379. Por. N a- 
g i s. N a g u s. 

agu s p. Nagi s. 

a g w i ń d a ć = nagwazdać PoW. 
i) O. Por. G w a 11 dać. 

ałiaic się = > nadarzyć się: 'Jak 
się kio nahai'* Pr. fil. 1V,^ 220. 

a h a j : »Nahaja a. Nahajka* = 
bat >kórzany, bizun Pst. z Litwy. 
» Nahajka* Pioczn. 216. || Hanaj 
= >kańcznk, nahajka* Poi)ł. 132. 
>Hanąjka = nahajka* Pr. fil. IV, 
200: V, 745. »Ilanajka = na- 
liajka* Kud. 

a h a ł a j - n a b a ł a j = na nrwij- 
fiodaj, na marne, bezładem: »Jak 
mi się zemrze, wy tu wszyscy 
głowy potracicie. Pójdzit' wszystko 
na hałaj na l)ałaj, urwij podaj, 
skorzystają z tego hullajc* Kra- 
szewski w Aten. NVIIl, 35. 

a harc » <». W a r t k o * = prędko, 
wnel: >'Zrób mi to na harc' = 



w lot* Spr V, 379. n" 6. 

a h a t o 1 i ć = » nawrzucać, namie- 
rzać: 'Nahalolo do baszczu placka, 
chleba, kiełbas v i jędzo'* Pr. fil. 
V, 800. 

a h a w i c a p. Noga w i c a. 

a h e b lo w a ć : * Nahewlowac = na- 
heblować* Ham. 113. 

ahruz = >ia<lunek na statku* O. 

a h u c k a ć = leż znaczenia, co 
11 u c k a ć. 

a buł a = > niedołęga, bałwan i.sko* 
Pleszcz. 38. >Nahuła = niemrawy, 
nienuhawy* Maz. V. 283, ods. L. 

a i : »'Naji, Naja, Naje' zaimek dzier- 



232 



Nai^rawacz — Nająd i Najniae 



żawczy = nasz, nasza, nasze 
f^gdy mowa o dw('>ch): '\aji fjjrród' 
(nas obuj. '\aja matka'. '\ajó 
dziecko'. *\ajó<ro ojca' iłd.« PoW. 
50. Kam. 113. »Po najemiK = 
po naszemu ijd.) Cen. 69. 

N a i jij r a w a c z = >zyder(ra: > Z ta- 
kim, jak ly, naigrawaczem i krzyw- 
dzicielem to i wcale gadać nie 
warto « Orzeszkowa Bene nali, 51. 

Naigrvwa(- = »wvśmiewać. k])ić< 
Fed' 402. 

Na imo<lralne = »na nic, na 
darmo: 'Ta twoja robola to wsyl- 
ko na imostrałno'« S[>r. IV, 26. 

N a i ś c i i: się: » Najis<I<- sS = na- 
martwić sięt Ham. 113, Por. 
I !^ c i e się. 

Naiwno w a ć się: » \ajiwrowac sjt 
= nagrvźć się, namarlwić się* 
Ram. 113. 

Naj-: »X5i-: >.Iako znak stopnia naj- 
w\'ż.szefr<) na- ma a pochylone: 
'nalepŃzy', 'nanmioszy'... 'nadali', 
'nawiitcy'...* Hisk. 46. Toż Hilf. 

173. Cen. 71. Hozpr. YIII, 85, 
§ 31, 3. 1«J2, § 10, 3. ib. III, 
352, n« 4. ib. IX, 116, § 10, 3 a. 
138, i§ 100. 142, § 113. 159, c. 

174, S 22, b. ib. X, 198. 242 
(»obok I? K| naj.c). /b. XIV, 33. 
Wisła V, 916, V, 1 (> stale 'naj-' 
= 'no'«). Opól. 11, n° 4. Nieco 
luźnych przykładów: >Na]ekcej« 
= najlżcj Pozn. VI, 14. »Namil- 
sa« Zb. X, 132. »Naslarsy« Wi- 
sła I, 30 i. »Xadług.<»< n. Ip. Wi- 
sła VI, 141. >\jidziwniejse« Opól. 
11. »iNamJtodHy€ Sand. 274. »Prze- 
naświętsza« Kam. 15. >Jaknara- 
ni« Lip. 85. ».\aprzódzi« ib. 17. 
» Matko naświęlsza!« ib. 34.Uozpr. 
IX, 294. »Napiekniej>zy« Kuj. I, 
278. 279. ».Iak nalepi*' Kozł. 53, 
• Naładniojsy* il>. 122. »Jak na- 
bardzi* Zl). V, 220. »Nagorzy< 
(= najirorzej) Zb. IV. \H:\ >\a- 
w i c i < n aj w ięccj ; II i I f. 1 3 5 . » X a- 



rvchlij« Pozn. II, 98. »Nastarsv< 
Zb. VIII. 314. rCo jest nacbybśe. 
natłuściejsc i namil>e?« Czagad- 
ka) Zb. VIII, 318. II .X&j-c: 
• Znamię superlatiru brzmi 'nej-': 
'nejlepsz^-', 'nejmien-z^-'* Rozi)r. 
XII. 8, {< 6v. .\ejpierwszy« Zb. 
IX. 174, n® 2. »Xejrycblij« Cinc. 
24, n** 518. »\ej podlejszy* ib. 
12, u^ 193. »Xejpickniejsz{^, Xej- 
dalszf, \ojczjirnicJNzf « Pozpr. XII. 
44, § 96. >\.Ajlepszy. \&jpikniej- 
szy, Nc^jzdrow.^-zy itp.« Mil. 

Najadek = jedzenie: »Po naja<i- 
ku« Lub. I, 158. 

Naj ad k a = jedzenie, zjedzenie: 
>Za tę gadkę należy się papki 
najadkę, miarkę wódki...* (zakoń- 
czenie bajki) Fed. 343. 

N a j a d ł o b i ('• się: » Najadłobic sa 
= nagryź('- się. namartwić się, 
nazłościć się* Ham. 113. 

Najadły = najedzony, syt: »Kej 
bfł dobrze ju najadły...* Derd. 
79. Najedzony. 

N a j a d o w i ć się: » Najadowic sit 
= nagniewać się, nasrożYÓ się* 
Ham. 113. 

Najamrotać: >Najamrotac = na- 
.szwargotać* Ram. 113. 

N a j a r g o I i ć się; » Najargólfc sit :=: 
nazłościć się, nagniewa<- się* 
Ram. 113. 

N a j a s t e k = » stopień pozy wności 
jadła jakiego: 'Smaku siłka (= 
dużo), a najasiku krzyna'. 'Jedze- 
nia siła, ale najastku nie wiele' 
= jadła dużo, ale po^^iłku mało* 
Osip. Por. Najedek. 

N aj a w i O s i ę = » wpjiś('- w oczy* 
Cisz. I. 223, ods. > (Kobieta) sukd 
kaś jaki('^goś kija, Ale mr móg 
ji sie najawić tak wprędce...* ib. 

N aj a w o w a (• : » NajawAwac = na- 
szczekać* Ham. 113. 

Nająć i Najm'ać: »Najina« = nac 
jęła Kuj. L 319. ».\ajnc sie za...» 
Chełrb. \l 115. .Najic i Naji- 



Najbardziej — Najeść 



233 



sjt = najjie, nająć <ię< l^ani. 
113. II »Najmać<: »Najrnali« Zb. 
VIIL 249. »l)we(lj chłopów iiaj- 
inał« Lub. II, 211. »Najmał si<^»« 
Kam. 78. »Xajniae = najmować « 
Was. 243, Lub. II, 211. .'Ón 
kosić najn)a' = on najmuj?* do 
kosv« Lub. II, 211—12. »Naj- 
mali ludzie Zb. YIIL 252. || »Na. 
joty =r- furman najęły: >ja nie 
])iecli(.y (dou). '[)rzybyłem'). tyło 
najotyuK Kam. 9. 

Najbardziej p. Bardzo i dodaj: 
• Najbar.zyj* Kiij. I, 183. >Nłł- 
barż^c Kam. 121. 

N a j b a r d z i e j s z y = » joszcze bar- 
dziej laki lub owaki, niż 'bardziej- 
szy\ w najwyższyui stupniu: 'Naj- 
bardziejszy lejifal' = najwi«.»kszy 
próżniak'. 'Jasiek wieljji logał, Jo- 
zuk bardziejszy od niojro, ale Ma- 
ciek to naj bardziejszy leniwiec'* 
Osip. 

Najda p. Najducb. 

N a j d a 1 e e z p. Daleko. 

N a j d e r e k p. \ a j d u c b. 

Naj c h u d obu i ejszy = najbied- 
niejszy: ».la, najhudobniejsa mię- 
dzy dziwcęlami* Zb. XII, 187, 
no 98. Tur. Cbudobuy. 

Najdować p. \ajść 

Najdów a ć s i ę = znajdować sio: 
»Za wy«'łiowanie dziękuje. Bo sio 
mnie opiekim najduje* Maz. V, 
221. » Najduje się i u [)arol>ek...« 
Kai. i, i^lrony ni(? wiem). »Noii- 
duje sie tu taka niewiasta...* Kuj. 
I, 49. ' 

Najducb: >\ajdłic|j = nieślubne 
dziecko* Hozpr. XX, 431. Spr. 
IV, 27. .lastrz. IJdz. Dyg. > Naj- 
ducb (w Krakow.skiem 'nańducb') 
= dzieckn nie])rawe«?o łoża, bę- 
kart* Zb. II, 249. » Nieślubne 
dziecko zowie się najduchem' a. 
'znalezieucem'* Zb. XIV, 167. 
>Najducli a. Najderek ^ bękart* 
Hemp. »Xie dajze mi. Boże, Dziew- 



cycy z najducbem* Zb. XIV, 227, 
n® 14. >Najducłi a. Najduk = 
znajdek* Zb. XIII, lOó i ods. 
> Najducb* r^ dziecko cudze, wy- 
cbowaniec Lub. II, 197. »Naj- 
ducb a. Najda = znajda* Fr. fil. 
IV, 220. » Najduk = znajda, pod- 
rzutek* Spr. V, 379. » Najducb 
znajdek: 'Ty, djabli najducbul'« 
Pr. lii. V, 800. » Najduk = znaj- 
dek: bękart* ib. || »Najducba« 
ż. = znajdka, podrzutek Zapolska. 

Najechać s i ę = zjechać się: » Pa- 
nowie* najerhali się do naszego 
pana* Kam. 16. 

Najedek = posiłek, posiluość: 
» Niema w tym żadnego najedku*. 
» Jak iż w tym najedek V« Cst. 
z Litwy. Por. N a j a s t e k. 

Na jeden raz ^=: raptem (aufein- 
mal): » Siedzą oni na di*zewinie. 
Aż tu na jeden raz przychodzi 
banda złodziejów* Kuj. I, 160. 
»Na jeden raz bez sen zawołał: 
— Ach, mój Boże!* Pozn. Vi, 
45. Por. 'Jedną raza', 'Jednym 
razem' pod Jeden. N*^ a j e d n o. 

Na jedno = za j(*dno, w porozu- 
mit^niu: >0n z kadukami je na 
jedno* Derd. V. || >Na jedno = 
1. raptem 2, razem* I st. ze Szlą- 
ska Cie^zyiiskiego. Por. Jeden. 

Najedzony = który się najadł, 
syty: »Jach już je najedzony* 
Hozpr. XII, 72. »Taki byłek na- 
jedzony (wodą), jókbyk się nale- 
p<^k jjideł najad* Wi4a I, 306. 
Lsl. z różnych okolic. >\ajedzio- 
ny* \'<\. z Lilwy. Por. Najadły. 

Najemnik »gonu = dzierżawca 
polowania* Pr. lii. V, 800. 

N a j e ś ('• = podje.ść, najeść się: > Dali 
r!ii kawał mić<a... i naje.-^ć tyla, 
co mi moja du>za raczyła* Pozn. 
VI, 93. » Kaszy najedli i kości 
pogryźli* Matyas, Zapust, 6. »Na- 
jedzo i napijo* Wisła IX. 241. 
II > Najeść* = zjeść, pogryźć: 



234 



Najezdek — Najniit 



• (iad ini<* najad< = wszy rnio 
iiagryzły (j<z. I, 286. || » Najeść 
-.ifM = nabrar sio, wyriorpieć: 
>Wsly<ln >']^ najadła* Lni). H, 
182. > Najedli sio takioiio stra- 
cha...* S\vi(j»t. 472. II »Pocekajze, 
Kondiiś, 1)0 mnie sie łv najes* 
(V K.) Zb. XII, 221, n^ lOU. Por. 
N a j a d ł y. N a j e d z o n y. 

Najezd(?k >( najazd) ■= napływ 
inieresaniów: 'Do nihna przed 
Wielkanocą był straśny najezdek' 
a. 'zawoź' .= dużo ludzi ze zbo- 
żem do zmielenia^ l*r. fil. IV, 844. 

Najeźdź = najazd, napad O. 

Najęcie = zakupienie: > Miała par- 
chy i plu^aclwo. które modlitwa- 
mi i najęciem mszy świętej zale- 
dwie od siebie oddaliła* łiar. 214. 

N a j ę c z e ć się: » Najiczec sa = 
najęczeć się« Ham. lliJ. 

N a j ę d r n i e ('• : > W ynieśźe go (wia- 
nek) do piwnice. A lo ci najędr- 
nieje« Lub. I, 21:5, n° 253. Toż 
IV. fil. IV, 220. II »Najn[drznieć 
= napęcnieć: 'Ciało najHdrzniało 
od wody'* Zb. VIII, 252. || »Na- 
jędrznieć«: »Poł<»z go (wianek) 
na zimna^ ro>ę. To on ci najędrz- 
nieje* Pr. III. IV, 220. Toż Kuj. 
I. 295. 

Najgorsze = najlepsze, w zwro- 
cie: >('o też najle[)szego zrobi- 
łeś?*: » Coście też nagorszego 
uczynili?!* Pozn. VI, 14. >Coś 
tv nagorszego żrobieł?!* ib. 161, 
n'o 33. Toż ib. 179. 292. 312. 
338. 

Naj koc h ań szy : »Sio>tro najko- 
chańsza!* Kuj. I, 126. >Goń... 
naj kochali sza, córkę moja* Łys. 
3S. >Boga najkochańszego ])ro- 
szę* Kuj. I. 286. »Tatulu najko- 
chańszyl* Pt)zn. IV, 82, n^' 161. 

Najkrócej: » Najkróciej « Tyszkie- 
wicz, Wilja, 15. l.>t. z Litwy. 

N a j k r z e p e i e j s z y : > Największy, 



najkrzcpciej>zy czarowniku I* Wi- 
sła IV. 785. »Nakrzepciejsy« Swięt. 
444. Por. Krzepki. 
N a j 1 e |) i e j : » N&j lepszy « : '>\Vszędzi 
(właściwie 'w.^zędzie' K.) dobrze, 
a doma n€»jlepszy« (właściwie' naj- 
lepsze* K.) Cinc. 39, n^ 889. 
>Nalep>i< Opól. 6. >Nalepsij« ib. 

11. II » Najlepiej* = najbardziej: 
»Nas wielmożny dziedzic najle- 
piej bogaty* Kai. I, 115, zwr. 21. 

Najlepszy: » W naj lep>ze * : » Go- 
towano się w nalepszem* Pozn. 
VI, 96. >\V najlepsza chrapisz* 
ib. 147. Por. Najgorszy. 

Najm ać p. N aj acf. 

N ajni i I ej szy: Formy: >Najmilijbzy« 
Kuj. I. 296. »N:ijmilejsv« Kozpr. 
IX. 188. Zb. VIII, 267. Kętrz. 
37. 40. 44. 45. 47. 50. 55. 56. 
60. 78. Was. 175. »Namileńsy« 
Świet. 220. 230. 231. »Najnii- 
leńszy* Pr fil. IV, 276. Zb. XIII. 
157. »Njimnil(»j>zy* Derd. 8.98. 
>N;'unilejsy« Święt. 346. || »Naj- 
milejszw a » (czasami rzeczowni- 
kowo):' Kog. 11° 169. 170. 181. 
222. 260. 318. 319. 338. Łvs. 

12. 17. 22. 36. Sand. 61. Ole.s. 
43. Kuj. I, 225: II. 4S. Kozł. 61. 
32. 92. Kolb. 278. Zb. 11, 68: 
IV, 130: IX. 269. Pozn. II, 238. 
313. Fed. 133. Wisła III, 566. 
Kad. II, 12. 134. Lub. I, 287. 
Pud. 136. Maz. V. 253. Pr. lii. 
IV, 844. 

Najmiluśka (rzeczownikowo): »Ta 
moja najmilu.^^ka krowy wygania* 
Hog. no 187. 

Naj mit: >Najmył, ^-Najmyczka = 
sługa najęty a. najęta do rocznej 
u.4ugi w gosp<»darstwie na wsi 
u chłopa a. w karczmie* Koczn. 
216. ^Najmyt* l*adalica, Opowiad. 
i krajobr. 1,' 21. Ole.s. 199. ^Naj- 
myczka* Padalica Opowiad. i kraj- 
obr. I, 26. » Najmy la < Tyg. ilustr. 



Najmniej — Najść 



2;)5 



1, IX, 63. >Najiiiyszka« Tyg. 
iliistr. 18B8 w Jeża »S|)óźn. Wie- 
czerza*. >Najniilka« Jucewicz 
Wspomnienia Zmnjdzi, 181 (z r. 
1691). 

Najmniej: »\amiiiej« = bynaj- 
mniej, wcale: >Namniej cłiodnika 
nie znać* Spr. V, 347, p. w. 
Ciiodnik. 

N a j p i e r w e j : > Najpierw ik « : » Naj- 
pierwigek widział* Zb. V, 219. 
II >Najwpirw< Chełcli. I, 181. 

Najprzód [>. Naprzód. 

Najrzoć: »N€'ijrzyć = In bić: 'Oni 
sie nie mogo najrzyć'* Spr. V, 
115. »Najrzee kogo a. 'najrzeć 
sio z kin)' = zgadzać >ie« Wisła 
III, 746: niedokładne objaśnienie: 
'najrzeć' znaczy lo samo, co 'na- 
widzieć' u L. = Jiibić. 

Naj sam pierw: »>Wzion najsam- 
pirw materyjału na suknie, a póź- 
nji...« Zb. IV, 195. » Jarkę naj- 
samfiirw si<'je« Clicłcł!. II, 105. 

Najść: Formy: Teraźn. i przyszł.: 
> Najdę* Maz. V, 255. »Najdię« 
= znajdę Zb. 1, 13. »Nańdę* 
Was. 97. »Najdzie się* Kam. 114. 
J41. >Najdzie* Zb. XV, 69. Was. 
97. Rozpr. VIII, 225. Maz. III, 
271. >Cza<ii nie najdem* Wrześ. 
T. 23. »Nańdem = znajdę* HofT, 
41. »Nańdzie« Zi). XI, 117. Cisz. 
1, 256. Wisła VIII, 270. 697. 
>Nańdzie* Cisz. I, 209. Kuj. II, 
57. Zb. VIII, 83. »Nańdziemy« 
Kozł. 194. »Najdziema« Pozn. III, 
120. »Nariilziesz* Pr. lii. III, 310, 
p. w. Nońdować. >Najdziuja« ^=: 
= znajdują Zb. 1, 13. >Scbowane 
wiocy (= skradzione rzeczy) sie 
nańda* Cinc. 34, n® 756. » Kiedy 
mie.^zek jako riele, to sie naiidą 
przyjaciele* ib. 20, n® 401. >Je- 
siś dobry, najdą cie*| ib. 34, n° 
759. * Najdę go. miłego swego* 
Kog. n^' 20. Kuj. I, 175. >Nrijda* 
Rozpr. IX, 299. ^Nadza* Ililf. 



1 14. Przeszłość: »Ja na>ed« Rozpr. 
X, 217. >Naszłecli< Hoff, 60, n^ 
23. »Naszeł« obok >Naszoł« Rozpr. 
XII, 15. > Naszej* Zb. IX. 260. 
Wisła VI, 142. Zb. V, 189. Wi- 
sła IX, 105. >Naszedł« (wiatrem) 
Ci.sz. I, 151. .Nad* Zb. XI, 77. 
>Nasedł* Zb. IV, 151. »Naseł* 
Lislv filolog. XII, 470. .Najdł* 
Zb. "viii. 93. »Naseł* Pr. fil. I^^ 
220. .Naszła* Rog. n^ 403. Ar- 
cłiiv VIII, 469. >Nasła* Święt. 
229. Zejsz. 83. :»Najszła* (nocka) 
Maz. III. 284. »Na.^zła* (icb noc) 
Pozn. VI, 71. »Najdlo = znala- 
zło* Fed. 402. >Na.słt) sio. Rozpr. 
X, 217. Wisła II, 23. ^Na^zło* 
(jej dzie.**ięć [lat]) Kam. 1 71. »Jesz- 
cześmy... nie naszli* Wójc. KI. 
II, 123. »Na.^zlicbmy« Rozpr. XII, 
82. »Nasłv* Matvas, Zapu>t, 5. 
Rozpr. X, 217. >'Naśły* Zb. XII, 
165. »Na>li* Święt. 214. Sab. 
133. Zb. XII, 157.' Rog. nO 232. 
Zej.-z. 136. Rozpr. X, 217. 237. 
>Ńaśli na...* Krak. IV, 78. »Naj- 
dłoby sie* Fed. 363. »Naszłoby 
siec Zejsz. 102. Bezokoliczność: 
»Najść* Zb. XIV. 90. Wrześ. 13. 
Spr. V, 379. . Najść < Pr. fil. IV, 
220. Rozi)r. VIII, 222: X, 289. 
»Na.ść« Rozpr. X, 217. Spr. V, 
379. »Nańść* Sab. 133. »Naś 
= znaleźć* Spr. IV^, 27. Imie- 
słów: >Najdziony* Wrześ. 13. || 
Znaczenia: » Najść* tem się różni 
w znaczeniu od 'znaleźć', że się 
'najduje' nie sznkajju-, a od »spo- 
lk«ić* lem, że istota a. rzecz 'naj- 
dziona' nie jest w rurhn. >Na(j)ść 
= znaleźć* Spr. V, 379. »Nańść 
= znaleźć* Sab. 133. > Najść =• 
znaleźć* Wrześ. 13. >Najść= zna- 
leźć* Pr. lii. IV, 220. Rozpr. VIII, 
222. 230: X, 289. »Naść« Rozpr. 
X, 217. >Koniai'zeI ..Straciłam wia- 
neezek: Którzyście go naśii?* Rog. 
n° 232. » I Żona I Takiego mi leku 



236 



Naju — Nakazać 



najjzła* ib. n^ 403 (ale Archiv 
Vni, 469 w temżo miejscu raa 
'niosła' K.). »Nogini sobie pokłół, 
Dziówcynv nie nasedł< Zb. IV, 
151, nó 208. .Chorlził, pokil djA- 
blów nie nasoł* Zb. V, 189. 
>l'obse(i sendy (= wszędzio) i ni 
może nika nie naś (= znaleźć)* 
Zb. V, 218, i\^ 26. 257. »Ja 
wieniec straciła, \vvście mi go 
naśli* Zb. XII, 157, n^ 542. 
Święt. 214. Zejsz. 136, n« 49. 
».Iużech f)rzeszedł Kraków, Ma- 
ków... Aie naszłecli takich dzie- 
wek, jak na Wiśle* Hoff. 60, n^ 
23. » Chłop... nńd (= znalazł) 
zasik le pochwę* Zb. Xl, 77. 

• Niechże jom (pannę) nśńdzie...* 
ib. 117. »Snkajze se, bo ja se 
juz nasła* Zaw. 83. n^ 44. 62. 
Inne przykłady: Hilf. 114. Cisz. 
I, 209, nO 154. 256, n^ 204. 
261, nO 205. Zb. VIII, 93; IX, 
260; XV, 69, n" 115; XIV, 90, 
nO 25. Was. 97 (dwakroć). Sab. 
133. Wisła VI, 142. Maz. V, 255, 
no 253. zwr. 7. || »Najść się* 
= znaleźć się: »Naseł sie z po- 
międzf nik jeden* Lisly filolog. 
Xli, 470. >Jeszczeby się naszło 
wyższe drzewo w lesie* Zejsz. 
102, n« 402. .A mas pierzynke? 
— Najdłoby sie* Fed. 363, n° 5. 
II » Najść* = zaskoczyć, nadejść: 
» Naszła ich noc* Pozn. VI, 71. 
»A dalejże... Bo to wiecór najdzie* 
Maz. III, 271, n^ 380. »Nocka 
najszła* 284. »Naśły ćlyry pan- 
ny. Ja se portki wiaze* Zb. XII, 
165, nO 19. > Zabił (wieprza), jak 
zapusty nasły* Matyas, Zapust, 5. 

• Niescęsna la fara, co mie na- 
sła! (Jj nasłać mie, nasła i za- 
brała* Święt. 229, n^ 83. »Naśli 
w lesie na taką skałę...* Krak. 
IV, 78. II »Najść* = przybyć, 
nadejść: » Posłaniec naszeł aku- 
rat do brata kaliki* Wisła IX, 



105. >Jak jej naszło dziesięć* = 
gdy doszła 10 lat Kam. 171. || 
» Najść się = spotkać się: »No, 
my się znou najdziema* = mó- 
wią, • kłaniajjic się a. żegnając 
się z kim, biorą go obiema rę- 
kami za kolana* Pozn. III. 120. 
II » Najść* = być przejętym ? 
»Tyś wiatrem naszedł po świecie 
(łatające, mowa o djable) i zdaje 
ci się, że tu człowieka czuć* Cisz. 
I, 151. Por. Nadejść. Naj- 
d o w a ć s i ę. 

Naju ]). My. 

Na jutro =. nazajutrz: Zb. XII, 
42. Ust. z Litwy. 

Na jutrze = nazajutrz: >Tak zro- 
bili i najutrze zaraz prefesór był 
leps^'* Zb. V, 193. 

N a j u t r z n i a = » pora dnia o wscho- 
dzie słońca i nieco później* Roczn. 
227 p. w. Pory dnia. 

Najwprzód p. Naprzód. 

N a j z ó w k a ? Słowo 1 882, nM 1 6, 
str. 2. 

Nakantować się = » najeść się* 
Pr. fil. V, 800^ Por. Okanto- 
wać się. 

Na kaput > wyjść :^ na nic zejść, 
zejść na biedę* Spr. IV, 26. 

Nakarować się = •napracować 
się* Parcz. Por. Na harować 
się O. 

N a k a r ś n i k : > Nakarśn ik = obroża 
do wiązania koni, gdyż uździeni- 
ca ciągle |)Ozostając na łbie, wy- 
cierałaby koniowi sierść za usza- 
mi* Spr. V, 138. 

Nakartać = namówić, nakłonić 
Spr. IV, 323 p. w. Kartam. 

Nakaz = rozkaz: »Ś. Mikołaj daje 
wiikoin nakaz, wiele ich ma gdzie 
iść* Zb. VIII, 294. 

Nakazać i N a k a z o wmi ć = roz- 
kazać, rozkazywać: >Pan... naka- 
zuje: — Na (pieniądze), a po- 
chowajze go (brata) wartkol * Wi- 
sła VI, 144. >Pan nakazował. 



Nakazanie — Nakładać 



(•oby się kwapić* Kam. 8. 11. 
178. II » Nakazać, Nakazywać* 
= dawać rozkaz przez kogoś 
osobie nieobecnej, oddalonej: »Na- 
kazak>ni przez ekonoma, żeby Ma- 
ciej jutro przyszedł* Ust. z Litwy. 
Por. Odkażać. Skazać. || »Na- 
kazovvad« ^ upominać, polecać 
Kam. 104. 145. 

Nakazanie = rozkaz: »...Aby sie 
stawijt zaraz pod nakazaniem kró- 
la* Zb. XIV, 52. »Same sie ze- 
<iv kołdosie (= obżartucby) co 
ik bida hfla, nakazani* (? K.) 
Spr. V, 368 p. w. Kołdoś. 

Naktfi, »Nachci = toć, ])otwier- 
dzenie, niby jużci': »A dojadziem 
my dziś do Toisywki? — Nakci 
dojadziem (= jakoś <iojedziemy). 
A podjadę ja z wiecerzo? — 
Nakci* Wisła I, 154. »Nakci 
= 1, naści oto masz 2, prze- 
cież, jużci* Pr. fil. IV, 220. 
> Nakci, Nai\cić, Nakcićze = 
przecież, jednak, jużci* ib. 844. 
*Nak, Nakci = przecież: 'Nakci 
ja tobie jużej nieraz mówinł' 
'Nakci jużej toł)ie jradali o lem'* 
Osip. 

N a k e c i a ć » a. N a p e c i a ć = na- 
j^nieść ciasto, ale nie wyrobić go 
należycie* Maz. V^ 43. 

N a k i d a ć = nalać coś jręsłego: »\a- 
kidat- na miskę mieszanki* Zb. 
I, 43 p. w. Kidać. >Nakidać = 
naciskać, narzucać* O. || »Naki- 
diKic = nadtracić, nadtłuc* Pobł. 
50. Toż Ham. 11 J »Nakidnąc«. 
II »Nakidły = narwany* PoW. 
50. »'Cli6dzi, jakb? bfl nakidły' 
= chodzi, jakgdyby był nadtłu- 
<zony. niepewny* l»am. 111. || 
»Nakiiuić* ^ dorzucić: » Szyn- 
karka nakinie jeszcze kilka ob- 
warzanków* Maz. V, 118. 

Nakidka = » płótno, używane do 
oczepin, kiórem po śmierci na- 



krywają umarła w trumnie, por. 
Zawicie* Pr. fil. IV, 220. 

Na k i e d V = » na przvs>zły rok * 
Wi^sła i. 153. 

Na kiepsko: » Teraz ani grosza 
li pana Bartosza, Na kiepsko, na 
kiepsko!* Wójc. II, 369. 

Na kikolek = kiedykolwiek: »To 
się jeszcze zrobi na kikolek* 
Pozn. III, 120. 

N a k i w a ć » komu = upominać z po- 
gróżką* Hoczn. 216. Zb. I, 72. 
»Nakiwać pod nosem = nagro- 
zić, pogrozić* Czark. 

Na kląć: >Naklic«: »Naklął iiód 
wszelkich biesów* Kam. 114. 

Naklepać = nagadać O. »'Kozel 
naklepali na nmie przed ludźmi* 
= nagadali, obmówili* Zb. II, 235. 

N a k 1 ó ć się: » Wowcarz... naklół 
się w moszenkach (= dostał rup- 
lury)... się w zad nie chowa (= 
napowrót ruptura mu nie wcho- 
dzi, jeno niby zajedno wykló- 
tem pokazuje* Kam. 158. •Ja- 
jo już się nakl(')ło, to się z niego 
kurczę... wylęże* ib. ods. 385. 

Nakład = co nałożono, pakunek: 
• 'Poważ' przytrzymuje z wierzchu 
'nakład' (np. zboże) na wozie* 
Zb. IV, 190, n^ 61. || »Nakła- 
dek = nakład* (nie obiaśniono 
bliżej K.) Wrześ. 13. » Nakładek 
= wydatek, nakład: Trzok sy- 
nów miał w skołak, to nakładek 
duży'* Spr. V, 379. 

Nakładać- i Nakłaść: » Nakładać 
= 1, nakładać na furę 2, łożyć, 
wy<lałkować na co* Wrześ. 13. 
> Nakładać = łożyć na co, wy- 
datkować* Spr. V, 379. >Jest 
taki, co na to wszystko, (co 
w karczmie wypiją) nakłada* Kieł. 
II, 222. » Darmo nakładziecie* = 
daremny koszt wasz (na szkołę) 
(toszcz. 272. >Ze mnie ksiądz 
ni(j budzie, darmo nakładacie* 



2'ÓH 



Nakłupotać się — Na kjsel* 



Zaw. 79, II » 18. II » Nakładać* 
= podnosi*'- cenę: >Nakładali na 
prepinatora... dawali ślery razy N 
\vi«'cej€ Kam. 87. jj » Nakładać N 
= obchodzić się z kiin< Kozpr. 
XVII, 46. II .Nakłaść* konni = 
obić: >Tvla jem nakład, co łvla N 
.<am chciałc Chołch. II, 135.' || 
• Nakładać* (o kartach) Krak. I, 
329, no 3. Por. Nał(»żyć. N 

N a k ł o p o I a ć > i ę : > Nacłiłopolac si! 
= nakłopotać się< Ram. 113. 

N a k n ę s a ć = » namioszać, nabróź- 
dzić Krak. IV, 313. »Naknysać 
= namicszać* Tst. z Warszawy. 

N a k n o w a ć : »Naknowac z=z nara- 
bać, naciąć, nasirnjrać* Ram. 114. 

N a k o c h a ć > i ę : > Kochałam ja cie- 
bie, Nakochałamci się« Zb. IV, 
173: X, 314, n^ 287: XV, 74, 
nO KiO. Kici. I. 143, n^ 245, 
zwr. 2. 

Nakoło p. Naokoło. 

N a k o ł o w a ć się: » Kołem, wian- 
ku, kołem I — Oj dosićem sie 
nakolował!* Sand. 24, n** 5. ^- 

N a k o n i c c rzeczownik : >Nakorice 
= pętlice na końcach postron- 
ków od orczyka* \Vrze.>. 13. »Na- 
koiice = końce postronków, za- 
wikłane stosownie, aby ^ię mojrły 
utrzymać na końcach 'orcyka'* 
Rozpr. X, 289. Spr. V, 379. 

N a k o n i e c przysłówek : >Na koń- N 
CU*: »Ale ja to zmierdziało na 
końcu* Święt. 385. 

Na konto = o. wzjrlędem. co do: 

» Chciałbym na konto lego z pa- N 
nem pomówić*. »(), na konto le- 
«ro pan >ię mylił* list. z Litwy. 

N a k o r e n e k -^ »ród, źródło, po- 
czsitek <zego^: 'Zniszczył z nako- N 
renkiem' = do szczętu, radykal- 
nie, skrelc-sem* Roozn. 2n>. Zb. 
I, 72. 

\akot .— . narzut, na«iy|): »Fa<zyny N 



N 



N 



i nakoty jrrobli* H. Skirmnntowa, 
Z życia Litwinki, 17. 

a k o w o , N a k ó w p. Jednak. 

a kraj = powszechnie, w całej 
okolicy: »() prepinatorze, co go 
zwali na kraj Jukwem* Kam. 77. 

a k r a ś ć : » N ak r.idzon y * : » Miała 
nakradzona^ pietruszkę* Kuj. I, 
152. 

a kręcą*': >Nakraca mi svję* Zb. 
IV,' 93. Rozj.r. IX, 183. Vx\akrę- 
ca mi syi* Maz. III, 346. Kozł. 
260. Por. N a k r z y w i a ć. » Dja- 
beł przy>ed do stodoły do jedny- 
go scytu, nakręciuł ^U)doły, po- 
sed do drugigo, lyz nakręciuł: 
zdyjon cały wirzch i postawiuł 
na zienmi^ Chełch, II, 115. || 
»Nakręrac« = fułucre Ist. z ró- 
żnych okolic. 

a k r y ć : » Nakryty* = pokryty: 
>Sal)la. mieć, karabin I len krwio 
nakrytyly* Kęlrz. 48. 

akry szyć =:^ nakruszyi'*: »Nakry- 
szył chleba do mi^ki* Rar. 43. 
Por. N a k r z y ć. 

akrzvć (*nakrszvć) = nakruszvć: 
>Naksyć chleba* Zb. VIII, 252. 
>Nakrz<-yć- = narobić 'krzcyn' 
= okru>zyn« Spr. V. 138. Por. 
N a k r y s z y ć. || > Nakrzyć = na- 
gadać: 'Nakrzyli ojcowie na mnie 
])rzed obcvmi ludźmi różne rze- 
<y'< Zb. II, 249. 

a k r z y w i a ć = wykrę<ać. nad- 
krę<'ać: > Macocha, kiedy mnie 
myj(^ Nakrzywia mnie >zyje< Rog. 
n" 4S5. Por. .\akręcać. 

a k r z y ż : * Na wkrzyż* : > Pierś 
Hucuła je^t zakryła... dwoma a. 
czterema rzemieniami, nawkrzyż 
,..>padajacemi' Witw. S6. 

a krzyż »ździeWa ni<- liw robić 
= nic zgoła nie robić-: 'Nic na 
ki"zvż ź<lziebta nikadecki nie zro- 
bi^' Spr. IV, 26. 

a k se b |). K no b i e. 



Na ksob 



Nalepa 



239 



Na ksob = w prawo Kani. 17B. 
Por. K sobie. 

Na ksóbke: >Na ksob a. K seb« 
r= okrzyk taneczny, oznaczający 
»ku sobie, zwrot na lewo* Knj. II, 
201. » Nazywają oberlasa 'na ksób- 
kę' = kii lewej stronie, a. 'na od- 
sibkę' = ku prawej, wedle te^o, 
w jakim cbca popędzić kierunku* 
Pozn.Y, IX. >(idy oracz ma z miej- 
sca na lewo ('na k^ibkę') nawra- 
cać, wtenczas mówi na woły: 'bo- 
we sa!'< Pozn. IH, i:>5. 

Na kucku = »w kuczki*: >Wilk 
siada na kucku i grzebie dołek* 
Zb. II, 32, n^ 5. 

Nakuć = nabić, natłu«-: •Maco- 
cha... pięścią (pasierbice) nakuje* 
i deszcz. 'l9(i. 

N a k u k a ć sic: »Kiikutecka naku- 
ka sie danno* Zb. XV, 172, n« 
1 1 4. 

N a k u p a ć = nakupować Osip. »no3Ć 
świń nakupałem* Kuj. I, 186. 
> Maciek u ak u pał wołów* ib. 191. 
>Nakupali jrruniów* Cbełcb. I, 
67. » Nakli pall pełne wozf «ru- 
łów* {=: indyków) Doni. .1. 29. 

N a k u p c z y ć = utarjrować, zyskać 
z handlu: ^Duzoś naku|)cvła?* 
Zb. V, 252. 

N a k u s i ć : ».luzoś dość na tym świe- 
cie ludzi naku<ił< Zh. XV, 20, 
n'' 7 (mówi śmierć do kowala). 

Nakwasić r=^ > zakwasie-, np ka- 
pusty, buraków, ojjórków* Pr. fil. 
IV, 84i. 

Nalatoszyć się = nalatać się, 
nabiej^ać >ię: »Co sic tyz ta dzia- 
towina nalatoszy (= dziatwa wiej- 
ska nalata) za t:nni (tak K.) ko- 
landamil* Lub. I, 324. 

N a I ą 1) r a ć : * Nalabrac = nałuskać 
np. orzechów* Ram. 115. 

N a I e p. N o. 

Na lecie = >w I(»cie« Pr. fil. V, 
800. II »Naleciu = letnią, bito- 
wa^ [»orą* Fed. 402. 



N a 1 e c i e ć. N a I a I y w a ć : » Gruszecz- 
ki >ame (do chusteczki) nalecia- 
ły* = pospadały Kozł. 306. »Kup- 
i'f nalńtają (= nadjeżdżaj . nad- 
chodzą), co chcą mieć rfb^* 
llilf. 122. 

Naleganie = nacisk, przyj)ływ: 
> Bańki od kolek, nalegania krwi 
i bólu w bokach* Pleszcz. 111. 

N a I e |) a = » przypiecek, przymurek 
piecowy* L. O. » Nalepa = piec, 
kominek z blachami, z pod któ- 
rych dym otworem w ścianie 
wprost do sieni wychodzi* En- 
cykl. roln. II, 815 (u (jóraii). 
»Pi-zed piecem daje się widzieć 
'trzon* a. 'nalepa', czyli miejsce 
do gotowania, 'kapą' nakryte* 
Krak. I, 153. » Świerszcz 'cinrczy' 
w nalepie* ib. 140. »Nalepa = 
ognisko* Hozpr. VIII.230;IX, 210. 
198: XX, 431. »Nalepa= miejsce 
murowane przed piecem, na którem 
się jeść gotuje* Ilozpr. X, 290. 
> 'Babka' znaczy toż, co nalepa'* 
Hozpr. VIII, 170, p. w. Babka. 
192. »Nalef)a ^ przedmurek 
przed ])iecem piekarskim* Hoff, 
41. > Nalepa ■= przypiecek mu- 
rowany przed piecem piekarń ia- 
nym, nad którym zawieszony jest 
duży kocioł* Hozpr. III, 372. 
»VV sieni znajduje się 'nalepa', 
czyli piec (wędzarny), na którym 
gotujji w lecie... Stoi zwykle po 
praw(»j stronie, tuż przy kominie, 
przecjbodzacyrn przez środek do- 
nm* Zb. X, 201. >Nalepa = 
przykominek, przypiecek do go- 
towania* Wrześ. 13. »Kury sia- 
dają... w zimie pod nalepą, pod 
którą jest także 'gruba' na zie- 
mniaki w zimie* Zb. XIV, 153. 
»Drób trzymają pod piecem, tj. 
pod nalepą'* Hud. 39. »Nalepa 
= przed staroświeckim piecem 
duże przymurowanie* Spr. V, 379. 
»\V sieni wznosi sie, obok ścia- 



240 



Nalepić — Naleźć 



ny, wspólnej z piekarnia, 'nale- 
pa', z wyprowadzonym wprost do 
<?óry f)onad strzechę kominem* 
Święt. 37. » Nalepa = pokład 
kamieni przed piecem góralskim, 
powleczony warstwą błota. Na 
nim może było także o^ień roz- 
palić, najczęściej służyła nalepa 
dl) wygrzewania się starym* Sab. 
132—33. »Taiicowa]( stary Kiec- 
ka Tod nalep V do przypiecka < 
Zb. XV, 169, n" 92. »Hurn hu- 
ra po nalepie. Pod nalepę smyk< 
(zagadka o pomiełle) Ci.sz. I, 347, 
n^ 277. > Króciutkie, malutkie, 
pod nalepę fik* (toż) Zh. X, 138, 
n*^ 35. »VV koło, nalepa, w koło 
piec* Kieł. I, 102, n^ 134. 
»\V opak nalepa, w opak piec< 
Krak. II, 44. Kon. 02. » Wyszła 
z za nalepy ^śliczna [lanna...* Krak. 
IV, 109. »Wvlazła z |)od nalepv 
żabka* llozpr. VIII, 220. Zb. XIV, 
107, n« 109. Święt. 159. »Na 
nalepie tańczą, z pieca piwa da- 
ją* Pauli, 224, n° 81. >Na pie- 
cu orywał. Na nalepie nawracał, 
Kaśkę w piecu namacał* Hozpr. 
X, 230. 264. Inne przvkładv: 
Zb. VI, 226. no 15: VII. 24: IX, 
241: XII, 151, n" 452. 157, no 
533: XIII, 153, ods.: XIV, 103, 
n^ 89. 249, n" 48. Malvjis Za- 
pust, 15. Krak. II, 494: III, 30. 
90. II * Nalepa rr= wylepicnie po- 
wały glina: 'Chału[)a ma nalepę'* 
Pr. fil. IV, 220. Por. Polepią. 
II »Nalepka*: >(iflóspi)(lyni... njł- 
lepkc pit»knic śmiatała^ Kozpr. 
IX, 197. 354. »Mówił dziadek 
babce: — Leżn)v na nalepce* 
Krak. II, 51 U, n^ 873. 

Nalepić = » 1 , nakleić 2, wlepić, 
uderzyć Opól. 3. 

N a lepsze =^ bardziej, je>zcz(» wię- 
cej: »Nawłusia ...>ię rozwlekła (= 
nizpuściła się) na le|)szc, kiedy 



jej szło na więk.sze lata« Kam. 
171. 

N a 1 e s z n i k p. Naszyjnik. 

Na letce: »'Kóii na letce' = za- 
przężony z lewej strony* Parcz. 

Nalewać == »dojrzewać: 'Zvto na- 
lewa^ Pr. lii. IV, 220. >Zytko 
się nalewa = ziarno napełnia 
się mlekiem, mleczem* Lub. II, 
211. i-Zyto nalewa*, >Klacz na- 
lewa* = grubieje, pęcnieje Ust^ 
z Litwy. Por. Naznaczyć. 

N a I e w a j k a = > naczynie bla.szane 
do nalewania naftv* Pr. fil. V, 
800. 

Naleźć: Form nie podaję, bo je 
łatwo wy.-nuć z nastę[)nych przy- 
kładów. II » Naleźć = znaleźć: 
»Ja se inną nalaz* Sand. 73. 
> Szukają, a ni mogą naleźć* Kuj. 
I, 113. >Nie naleziesz me (= 
mnie)* ib. 123. >\alazła« ib, 
138. »Nalaz*, »Naliźć* ib. 161. 
252. Fed. 402. »Naliźć, Nalaz, 
Nalazem, Na lizie, Nalazła = zna- 
leźć itd* Kuj. II, 273. ^^Naleze* 
= znajdzie Hill'. 91. 95. 98. 
»Nal('Zc, Nalczjt (= znajduję; 
czy tak pewno? K.), Nalaz, Na- 
leżę = znaleźć* Ham. 114. »Le- 
nora sii nalazla* = stawiła się, 
zjawiJa się Hilf. 99. 118. >Na- 
lyź a. Ną.ś = znaleźć* Spr. IV, 
27. »Nalezic>« = znajdziesz Cisz. 

I. 190. »Naleziecievc' ib. 267. 
.Naleźć* Spr. V, 115. Pr. fil. IV, 
844. Inne przvkładv: Zb. VIII, 
300. Hozpr. VIII, 221. Krak. II, 
476, no 788. Sien. 270. Zb. XII, 
201, no 11. Chełch. I, 130. Rad. 

II. 75. Wisła VIIL 270. 697. Kuj. 
I, 291. 303. 319: II, 33. 53. 
146. Kozł. 168. 169. 194. Krak. 
IV. 313. Pozn. 1, 240. n^ 101. 
Zb. II, 52. 62: VI, 102. Sab. 
133. II » Naleźć się* = urodzić 
sio: >Kto sio we wrześniu nale- 



Naieźnik — Naładować 



241 



zie, nazywa <io 'wi-zo;śniakiem'« 
Wisia I, 14-7. -Dziecko sio na- 
lazłu u Janka < ib. 154. 

Naieźnik = »znalazca» Krak. IV. 
313. 

Należny = >1, znalozi»»ny: 'i*inią- 
dze należne' 2, dalek za znale- 
zienie i oddanie ('zego-ś: 'Diim ci 
należne' = nagrodę za lo, żeś 
znalazł i oddał< Huzpr. IX. 210. 

• Należna podkowa* (w czarach) 
Krak. 111, 90, ods. Wisła 1. 102. 

• Należne = znaleźne* Wisła IV, 
844. Krak. IV, 313 n. w. Na- 
leżę. Hozpr. Xl, 186. Swict. 704. 
»Jako 'należne* należy nni sie 'po- 
cę.<5na'« ib. 149. »Nalazłeni u chło- 
pa pieniądze w kieseni, Dałci mi 
należne, jaz mię djahli wzięni* 
Krak. II, 476, n'> 788. 

Należeć = długo leżeć, należeć się 
(aż do czegoś złego): »A wstań- 
ze, synowa, Bodajś należała!* 
Kuj. I, 306. zwr. 3. || » Należeć* 
= przypadać, wypadać: >TS pics- 
neckii N&lezv nA te świalecki* 



70, nO 36. II • Należeć 
wyf)adać: >ljbra- 



Kętrz. 

.się < = należeć 

ne, jak sie temu należy* Pozn. 

VI, 6. »Usły.sała lo dziaucha 

i zmiarkowała, ze sie to do nij 

należy* = odnosi się, dotyczy 

Święt. 371. 

Należycie: * Należyto « : » Matka 
dawała synowi bez siedem lat 
piersi... Jak już należyto [jodyd- 
kał (= nassał), kazała mu iść 
do boru...vx Pozn. VI. 220. 

Należyty = »a. Przynależy tv = 
należący się komuś, przypadaja^cy 
mu-c krak. IV, 313. 

Nalig= »ani. lini* Uozpr. XX. 431. 

Nalik = gwoździk (kwial) Mrong. 
p. w. Nolke. » Ogródeczek... nali- 
ków* Zb. VI, 120, nO 02. 

N a 1 o d e k : » Dziecko 'pokiełzło' (= 
pośiigneło sie) na nalodku, 'ozbi- 
ło się' całe«'WisJa II, 112. 

S/ownik. T. III. 



Na 1 1 k U = »\\ lot: Strzelić do 
ptjika na lolku'. 'Niedźwiedź na 
lolku zje jałówkę** S[)r. V. 379, 
n<> 4. 

Naludnicć = »utyć, 'Naludniały' 
= który utył, otyły* Pr. fil. V, 800. 

Naluslek = »żelazny a. wiciany 
łęk. opierają(!y się na luśni i kło- 
nicy, dla podtrzymania drabi* O. 
>Naluslek = części wozu* Kuj. 
II, 273 (z Bibl. War^^z. LXXX, 
626): I. 84. ^Nalusiki cztery że- 
lazne między kłonicami a luśnia- 
mi, u góry* Zb. IV, 190, n® 58. 
>Lu.śnia składa się z drzewa i na- 
lu-tka- Pozn. 11. 53. >Na liśnian- 
ki zakłada >ię 'naluśti k' a. żela- 
zny, a. drewniany i przywiązuje 
się postronkiem bliżej przodku* 
Zb. VIII. 259. »Luśnie u góry 
łączą ^ię 'nalustkami' z kłonica- 
mi'/ Pozn. III. 138. .Nalustki = 
wici, łacz:ice luśnię z kłonicą* 
Łoś. » Naluslek a. Naluśnik = 
żelazo, zawieszone na lu.śni i kło- 
nicy, do podtrzymania drabinv< 
Pr.' fil. IV, 844.' 

N a I ż e ć : » Nałzeć a. Zelżeć = zwol- 
nieć, ustać (o deszczu)* Hozpr. 
IX, 217. 

Nałabudać = »z trudem przy- 
zbierać: 'Na siłę (= ledwie) tyle 
nałabudałem'* Hoczn. 212 p. w. 
Łabudać. Por. Nałabuździć. 

Nałabuździć = » nazbierać, uże- 
brać: 'Nałabuździł ta, ka móg'. 
'Nałabuzdzem po ludziak, ka sie 
da'* Spr. V, 380. Por. Nała- 
b u d a ć. 

N a ł a c h a ć się: » Nałachać sie* = 
nabiegać się bez celu: »Łachas, 
bestyjo, łłichas i nie mozes .sie 
nałachać* Pr. iii. IV, 214 p. w. 
ł.achjłc. 

Naładować i N a ł a d z i ć = przy- 
gotować, przyrządzić: »Kosy na- 
ładuj* Kam. 63. »lJłanicha tę 
przeskoczkę vy zad (= napowrót) 
16 



242 



Nałaniat' - Nanianić są* 



na «lziewk(^ naradziła* (dawszy 
jej lekarstwo na ;ilK)rUis) ib. 146. 
>Natadziła bołly do od(*zvnku* 
1= urzadziJa skompki do 'od- 
czynienia*) ih. 154. »Matusek na- 
ładował panu buLy do obu4ia< ib. 
177. »Na^adowała dwa syry« Koz^. 
39. » Naładował se dubeltówkę* 
/b. V. 256. » Pistolet' naffidowa- 
ne. if()l(>we do slrzylania^- Zb. Vii. 
74. -Naładowałem rózgę na ko- 
la* Zb. VIII. -252. »Wziun se 
kos\' naładował, poszeł pilnować* 
Wisła Vni, 226. .Wzion dubel- 
tówko, na^adowanoin (= nabita) 
kulkami* Zb. XV. 39. ^Natadci- 
wany, Zładowany = narządzony, 
naprawiony, przygotowany* Pr. 
łil. IV. 814. II '^Naadowat- = 
naładować, napakować (np. wóz)« 
Ram. 114. || »Naładzić* = przy- 
gotować^ się: »Chło[» >e uaładzi^ 
na dużo pieniędzy* ^= przygoto- 
wał się na duży wydatek Kam. 1 41 . 

N ała m a ć : > Nałamie. Nałamią, Na- 
łam ieł. Nałam i ^r^ nałama*'"* l^am. 
114. 

Nałapać: »Nałapiirn ryb* Świot. 
471. 

Nałazić = przypadać, być w mia- 
rę: »But łen dobrz<' nałazi* Ust. 
z I 'krainy. 

Nałecbtać sir ~" »naga(la<- ^ie. 
nablnzgat* się* O. 

Nałożny = »nawykły. nałożony do 
czego* Spr. V, 138. O. »Ja bo 
od maleńkości nafożny tęgo { = 
bardzo) rAno wslawać* ()sip. » Na- 
łożny do laki roboty* Obełcb. I, 
96. vTen nałożny był dobrze jeAć 
i pić* Kuj. I, 136 

Nałożyć =z wlepić, dac: -Pan mn 
lepi (= więcej) jak dwie kopie 
prętów nałoży! w pośladek* Kam. 
177. II >Klo prędko je. to mało 
nałoży* Myszkowski Slra<*by, 6. 
»Wic^ (= więcej, im więcej) 

flón Wlorz^l. lik (rrr lvlko) wil'^ 



piasku sA nalóżalo* [= nakładało 
się) Hilf. 100. >P6ki noga sS na- 
łożą (= póki noga sio nakładała 
= była nakładana, przysypywa- 
na), dobflk nie gr^ (= bydło 
nie chciało jeść)* Hilf. 128. || 

• Nałożyć c = ponieść nakład, wy- 
łożyć: >Na sukienkę sama nało- 
żyła « Krak. IL 148. »Matusiu... 
przedaj cisule, nałóż na muzykę, 
lo ja zatańcuje* Zb. XII, 159. || 

• Nałożyć głową*: »Bodajeś głową 
nałożył!* (przekleństwo) Pleszcz. 
105. II » Nałożyć się = przyzwy- 
czaić się: » Konie nałożyły sie do 
roboty* Spr. V, 115. O'. '|| ^Na- 
łożyć* = \vłoży(-. wdziać Zb. XII, 
47. lisi. z Litwy. Por. Nakłaść. 

N a ł y li a c z = » powróz do prowa- 
dzenia pary wołów i do upinania 
onej; zakłada się na rogi. Por. 
Wołowód* Roczn. 217. Zb. HI. 
127, n<^ 24. 

Nam a p My. 

Nam ag a ć' sii; 
rdz. O. 

N a m a k 1 a ć : » Namaklac :=p 
cać. np. klamkę n drzwi- 
lU). 

Na mało = * ledwie że nie. o ma- 
ło, omal: 'Na malem z konia nie 
spad'-^ Wisła 1. 154. Por. Na 
mało 

Na mai u [>. Mai. 

Na malućko = >nieco: 'Pockaj 
na malućko, hneł sie wróoem'* 
Spr. V, 380. Wrześ. T. 29. 

Na mało = » nieomal* Pr. fil. III, 
306. Por. Na małe. 

N a m a n i ć się = > przypaść do 
u>p()sobienia, nadać* się: 'Nama- 
niła mu .sie pogwarka'* Święt 
704. II ^Namanić <ię = zjawić 
^io. wziąć się: 'Idzie... a tu nagle 
-kadś -io namanił przed nim Ka- 
meduła...'* Wi4a Vni. lOó. .Na- 
manić się = zjawić się. nawinąć 
<ie : 'Najrle namanił mu >ie że- 



>napierae się* 



nama- 
Ham. 



Namarachować — Namierzać 



243 



brak..;« Mńl. W 12. »Namanila 
mi sie ttokazyj«ń« Udz. 

Namarachować: > Namarachować 
= namęczyć, natrudzić* Ram. 
115. » Namarachować słt = na- 
męczyć się, natrudzić się* ib. 

Namarrnuszony. Namurszony 
= za('hniurzony« Pr. fil. V, 801. 
Por. N a b u r m n s z y (• się. N a- 
m u r m u s z o n y. 

N a m a r y k o w a ć * sobie = ułożyć 
sobie, uroić .sobie* Kolb. 

Namarznąć się: » Namiarz (= r)- 
nąc sa* Ram. 115. 

Namaścić. O m a ś (m ć , W y m a- 
ś c i ć = posmarować czerń tłu- 
steui, a. żartobliwie: 'Namaścić 
toporzyskiem po łvlach'« Spr. V. 
380. 

N ima wiać i Namówić: •'Nama- 
wiać na służbę' = umawiać się 
o warunki .służby* ()si[). || » Na- 
mawiać siec = umawiać się, 
układa<' się: » I siądziemy. Będzie- 
my się namawiać; Jak się na- 
mówiemy. To się ożeniemy* 
Pozn. IV, 197, nO i\77, •Kawa- 
lerowie Nauiawiają się do jedny 
dziewuli, Cłiłórenni się dostanie* 
ib. 204. n« 39:5. || > Namówić* 
= umówić, zjrodzić: »Namówił 
na >łużbę« Zawiliń.ski Z eluogr. 
kraj. 18. >Nauiówiem (= umó- 
wimy) sobie lokaja i pokojówkę* 
Cheł<-li. II, 54. » 'Namówiony słu- 
ga' = umówiony na ś. Szczepan* 
Gluz. 4-44. II »Namówić się* = 
pojjadac', uin«'>wić się, zmówić się, 
ułożyć się: »Nazajulrz namówił 
się dłużnik z«» swoja żona^ i po- 
szedł na cmentarz* Cisz. I, 230, 

• Komornica... z żołnierzami się 
namówiła* Lub. ł. 292, zwr. 13. 

• Ci we dworze... namówili sie 
tak, cóby (siłacz) jeździół do ła- 
sa* Zb. V, 222. >Olwórz okie- 
neczko, Namówimy my się oba 
(= oboje) wraz* Rog. n^ 366. 



• Trzy świece się spaliły. Nim się 
namówili* Kuj. II, 32. Toż Pozo. 
IV, 150. Zb. VIII, 282; IX, 208. 
II •Namówiać się«: » Słyszał te 
pannę się z panem namówiać* 
Pozn. VI. 311. II •Namółwić*: 

• Ni mojrę namółwić Tej szwarnej 
dziewczyny* Zb. IX. 180, n^ 25. 

• Już je moja miła namółwiond* 
ib. 238, n« 205. 

Namiastek = •rasa* Sand. 263. 

• Namiastek = ród, pokolenie, 
nasienie* Święt. 704. » Jaskółki 
giną w wodzie, a jćno namiastek 
tych ptaszków przylatuje na świat 
dla rozmnożenia |)olomstwa* Zb. 
VII, 114, n« 23. •Namiśstek*: 

• Kogut a. kura dobrego nam ast- 
ku == dobrego nasienia, dobrze 
się niesą* Lis. 

Na miąć: »Namjic' Ram. 115. 

Na miejscu: •Popuściła was eh o- 
rość, pozdrowię! iście, matko? — 
Tera ja juz na mićjscu = ju- 
zem zdrowa. 'Juzek na miejscu' 
mówi się też po szczęśliwie prze- 
bytej biedzie a. jakichkolwiek 
kłopotach* Spr. V. 379, n^ 16. 

Nami e lec ^= •roślina dariceps 
euro[)aea. sporysz* Pawł. 

Naniieuiać i Namienić: •Na- 
mieniać: 'Namienia na świla- 
nie' = pierwszy brzask w.schodu, 
świlaniec Spr. 'lV. 307; V, 380. 

• Ino ze namieniało na świtanie* 
Wisła VI, 145. II •Namnienić = 
naznaczyć, wybrać: *A kogo mnie 
Rójr nanmieni, ten me nie mni- 
nie'* Spr. V, 115. > Pojmij, królu, 
Jak;i ci Róg namieni-^ Maz. V, 
300! 

N a m i e n i e n i e : •Z boskiego na- 
mienienia* = [)rzeznaczenia Kam., 
a. Kuj. I. 

N a m i e r z a ć = mierzyć O. •Jako 
miaro wy namierzacie, tako mia- 
ro wam odmierzać będo* Fed. 
136 (z mowy pogrzebowej). 
16* 



244 



Namierzwie — Naniłut 



Na mierzwić: »Nainirwić = ua- 
rozrznrać< Cer. 

N a ni i e > t n i k , »Nainieśnik = lak 
w [)o\vie('ie Biało-;lockini zowia 
gumieniiego, karbowego, zastępcę 
dziedzica a. ekonoma na folwar- 
ku* Pr. fil. IV, 844. Toż list. 
z Lii wy, gdzie leż używane sa 
pochodne: »Nainieśnikowa«, »Na- 
niieśnikówna*, »Nainie.śu. koski* 
i »Namieśni(zek«. || »Nanuest- 
nik« na weselu: »Mfudsi drużbo- 
wie zwani są *przydankami\ 'na- 
miestnikami...' « Zb. I, 82. p. w. 
Drużba. »Pan młody [uzyniósł 
garniec wódki, a jego 'namiestnik' 
częstuje weseiników* Wisła' VII, 
693. II »Namieśnik« cesarski Cisz. 
I, 12U, n® 90. *Namesniczenickc: 
• Złolniczeńku, namesniczeńku, 11- 
iejże mi złoly kubek!« Wójc. I, 
272. Pauli, ó ma na tem miejscu: 
» Złotniczeńku , rzemiśniczeńku I < 

Namieszać: »Latoś w Miętusi na- 
miesali osiemslów kierdela* Spr. 
V, 380; por. przytoczenie ze Spr. 
V, 377 pod Mieszać. 

Namiędlić: »Dość my namiędliły, 
Naczesały dosyć « (pieśń wyżyn- 
kowa, nie ludowa K.) Krak. II, 
455, n" 740. 

Na miękko: »Namięlko«: •Pościeli- 
łam na miętko garść >iana« Kam. 
101. >Jaja na mięlko* Ust. z Litwy. 

Namiętność: »Namiejclność«, oraz 
pochodne: »Namiejclny« itd. Ust. 
z Warszawy i z różnych okolic. 

Namioł: »Namioł = ziarna zboża 
na wilgoci niedojrzałego a prze- 
rosłego* Hozpr. VIII, 230. 192. 

Namiołek i Namiotka: » Na- 
miolka, Namielka, Nainilka = 
ubranie głowy wieśniaczek na Po- 
lesiu i Pusi (oi)is)« O. »Namilka 
= rańtuch« Koczu. 217. »Na- 
milka, Namiolka, Sierpanek, Za- 
wojka (nad Sanem) = ubiór gło- 
wy mężatek na Rusi...* Zb. I, 



87; VIII, 133: XII, 88. ods. 1. 
Wi4a U, 357. >Namiolek a. Na- 
miotka = phalek płólna, zawie- 
szony na ułowię mężatek* Gluz. 
572.' Zb. II, 279. >Ńaniilka* = 
z kilkołokciowcgt) płólna a. per- 
kalu »)bwi!)zanie głowy niewiast 
w Wiłkoinier-kiem Tygod. ilustr. 
J. X, 403. »Namilka = ci(»nkie 
i rzadkie i)łótno, klórern wieśnia- 
czki zawijają giowy w dne świ;|- 
teczne* Kłosv V. II. »Nan)ietka« 
Zb. XIII, 212.' > Namiotka* ib. 213. 

• Namylka = dbiga cimsla ko- 
bieca na Lf-owę, iiakszlałl ret zni- 
ka* Clielm. II. 239. >Namitka« 
ib. I, 279. »Na głowie zamężne 
noszą 'namiolki', zawiązane z dłu- 
giego |)eikalowego białego szala < 
Jucewicz Litwa, 208. » Namiotka* 
Wisła V. 481. 

Namislo i Namysto: » Dziewczy- 
ny Czernicchowskie na .szyje kła- 
dą monely (*nanii>ty'j i korale* 
Kłosy V. 80. »Na szyi różnoko- 
lorowe 'namysto' Ij. paciorki a. 
korale, związane jedwabną kokar- 
dią* Zb. VIII. 116. Por! 'moni- 
stu' pod I) u k acz. 

Nam i tka p. Nam i o tek. 

Na mknąć = usunąć się, usląpić: 

• Prędko nui się z drogi namkna.ł* 
Nadm. 129. »A iiamknijże się!« 
Konopnirka, Na (irodze »Woj>ko 
się chciało namknać, a ón cią- 
gnął go (= je) proslo'* Pozn. VI, 
271. II »Namknąć się = przy- 
bliżyć się* Czark. || »'Namknę 
na to' = nasram, k.chnę na to, 
nie dbam o to* Pobł. 50. || >Na- 
mykać się* = usuwać się na 
bok: »Woj>ko chciało się namy- 
kać... al(» musiało* Pozn. VI, 271. 
»Kto tańcuje w kole?... J(»żeli jest 
andrus, to sie mu namvkam« Maz. 
V, 286, zwr. 7. 

Nam leć: .Namełli* Zb. V, 249. 
Na młot = » u młot, wydajność ziar- 



Namłotny — Namówiny 



246 



na z zebranego (raczej wyniłuco- 
nejco' K.) zboża* Osip. 

N a ni ł o I n y . > N a ni ł o I n i = pe- 
k»n ziarna, obfity w ziarno przy 
młóceniu* Krak^ IV, 813. Por. 
Kop n y. n niło tn y. 

Na młot o: >Na mjtnto = zupełnie* 
Hozpr. Vll[, 230. For. Młóto. 

Namognięty = niespełna rozumu 
Ust. od Krakowa. 

Namolnie = natarczywie: •Na- 
molnie u|iomina się o b.ikszy.<z« 
De (jabriac Humor, wędrówka po 
Wscbodzie, ó. »Namólnie prosić* 
Ust. z VVar.'^zawy. 

Namolny = » naprzykrzony, nudny, 
natrętny* Kuj. [I, 273 (z Bibl. 
Warsz.'LXXX, 626). .Namolny 
= nask wierny, nieznośny: 'Dzie- 
cko, maż namolny'. W odm len- 
nem nieco znaczeniu [irzymiotnik 
ten używany jest w innycb stro- 
nacb: 'Namulny to człowiek z te- 
^o redakiora...: gdzie nie można 
przeszkodzić, tam on [)odlezie' 
Biesiada liler. XVII (1 884-)*. Nadm. 
136. »Namolny = nudny, uprzy- 
krzający się* Spr. V, 116. .Na- 
molny = natrętny, naprzykrzony, 
dokuczliwy* Pr. fil. V. 127 (myl- 
ny wywód; por. Mol i ć K.). .Na- 
molny = natrętny, naprzykrzony, 
dokuczliwy* ib. 801. || .Niena- 
mjilny flak K.) = niecierpliwy* 
(? K.) Rozpr. VIII, 175. »Niena- 
molny = naprzykrzony, niezno- 
śny (? K. Autor wywodzi od 'mu- 
łu'!) Sand. 263. 

Namo rmaszony = .skwaszony na 
bumorze* O. Por. Naburmu- 
szon y itp 

N amor mol i ć się= »nacbmurzyć 
się. 'Namormolony' = nacbmu- 
rzony* Pr. fil. V,'80l. Por. Na- 
m a r m u s z o n y , N a m u r s z o- 
ny. Naburmuszony itp. 

Namorożnie »lm. = deski nie- 
zbyt szerokie, okadzone na wierz- 



cbu 'okieni' a. wiązów', na czo- 
paeb, zacięlycb na końcu 'kopył'* 
Hoczn. 217. 

Namów- p. N a m ó w -. 

Namowa = » przedstawienie, prze- 
łożenie, projekt: 'Raz przysła na- 
mowa od gromady, zęby założyli 
po piątce (ó guld.) od kurząca* 
Rozpr. X, 217. .Sąsad... słuchał 
ny (= onej, tej) namow^...* Derd. 
128. II .Namowy*, rzadziej 'Na- 
mowa' = oświadczyny, układy: 

• Starostowie (weselni)... przycho- 
dzą na 'namowy', tj. [irosić o rę- 
kę panny* HofT, 46. . Parobczak... 
udaje się do rodziców dziewki 
na 'namowę'* ib. 47. .'Namowę' 
(spisiuą) podf)isuje ojciec panny* 
ib. II .Namowy = zaręczyny, 
'zalety'* Aten. VI. 651. Por. Na- 
m ó w- i n y. 

N a m o w n i c y = goście na zaręczy- 
nach, czyli na 'namowach': .Ro- 
dzice młoduchy wyprawiają ucztę 
dla namowników* Aten. VI, 651. 

• Ej, co za goście Na (? K.) na- 
mównicy. Grają na liuślach i na 
gajdzicy* Hoff, 55, n® 5. 

Namożenie == • przełamanie, zmo- 
żenie: 'Niedźwiedzie sadło na na- 
możenie'* Pr. fil. V, 801. .Naj- 
powszechniejszą z pracy (chorobą 
jest 'oberwanie' a. namożenie 
.<;ic'...* Krak. III, 160, n^ 65. 

Namóc się = .podżwigać się: 
'Namogłem sie snopkami', a. 'ober- 
wałem się'* Kuj. II, 273. Por. 
N a d m ó c s i ę. 

N a m ó w i ć p. N a m a w i a ć. 

Nam ó w i n y : .Następna [\)0 oglę- 
dzinach') wizyta u przyszłej pan- 
ny młodej zowie się 'namówiny'* 
Wrześ. 15 p. w. Oględziny. .Na- 
mówiny, zrękowiny robią się po 
odbytych 'przepairzowinach' któ- 
re są pierwszym krokiem oficjal- 
nym do małżeństwa* Spr. IV, 
307: V, 380. .Namówiny* ib 



246 



Namówi s ko — Nana 



311 p. w. Przepairzowiny. »Na- 
mówiny, czyli Tytanki' (opis)« 
Pozn. II, 250. » Odwiedziny te 
czwartkowe *nannówinami' się na- 
zywają ib. 251. »Po powrocie od 
księdza, młodzi chodzą po wsi 
prosić Indzi na wieczór do rodzi- 
ców dziewczyny na 'ziiiówiny' a. 
*namówiny'« Zb. X, 227. »Namó- 
winy = zaręczyny* Wisła I, 312. 
»Naniowiny (= swaty) chodziły 
do nie bardzo bogate « ib. II, 25. 
» Wybrał sie królewic na namo- 
winy do inego króla* ib. 27. 
»Namówiny* Zb. XV, 36, n® 16. 
»Niescęśliwe były moje namowi- 
ny: Co ja se namawiał. Odmówił 
mi inny« Kiol. II, 125. Por. Na- 
m o w a. 

Namówisko = » namowa: 'Poszła 
z namówiska, nie z upodobania'* 
Pr. fil. V, 801. »Cy to z namó- 
wiska jakiego, cy z upodobania 
...bierzecie siebie?* (przy zarę- 
czynach) Krak. II, 28. 

Na mrzeć się głodu: »Ej na we- 
sel u ni była... Trzftwiezkim zdarła, 
Głodu sie namarła* Wójc. II, 83. 
• Głodu sie namilrła* Maz. III, 
127. »Namrę ja się głodu* Lub 
I, 267. »*Namrzdć się głodu' = 
doznać, nacierpioć się jrłodu* 
Święl. 704. 

Nam u lnica = »lewa rękojeść u so- 
chy, a raczej 'rogacza'; prawa zo- 
wie się 'kulką'* Pr. fil. IV, 844. 
» Hękojeście sochy zwą nad Narwią 
'namuhucą' i 'kulą'* Wisła II, 
286. 

Namuł = »muł, szlam* O. »Na- 
muł = muł, błoto rzeczne* Krak. 
IV, 313. »Niimui = zamulenie* 
Rozpr. XX. 431: VIII. 230: IX, 
210. 

Nam u rek — ^ >przymurek: IJył za 
kaplico taki nanuirek'* Pr. fil. V, 
801. 

N a m u r m u >zo n V = nachmurzo- 



ny, nadąsany* Pr. fil. V, 801. 
Por. Naburmuszyć. N a m u r- 
szony itp. 

Namurszony = »zachmurzony: 
'Chodzi namurszony'* Pr. fil. IV, 
220. Por. Naburmoszyć, Na- 
murmuszony ilp. 

Namykać się p. Nam k nad. 

Namyśleć = umyślić, zamyślać, 
wymvślić: >Góześ namyśliła?* 
Wisła VI, 145. .Kaśka cósik na- 
myśluje* Spr. V, 345 p. w. Kry- 
zować sie. » Namyśleć co = ob- 
myśleć co* Wrześ. 13. » Wojtek 
cosi kasi namyśluje* Spr. V, 365. 

• Namyślał sie (= namyślił się) 
ón wroście* Święt. 467. »Ale sie 
wnet namyślała i posła...* Zb. 
VII, 55. 

Nam y tka p. Nam i o tek. 

Nan = > ojciec* Zb. II, 9. »Kne 
n&n mój Wiezie w póle gnój* 
Nadm. 151. Pr. fil. V, 801 p. w. 
Nana. 

Nana »a. N&na = matka* Hilf. 
173. >Nana = błędnie (!! K.) 
zamiast 'mama'* O. »Nana, Nan- 
ka, Nańka, Nilna, Mnka = ma- 
ma, mameczka* Pobł. 51. 53. 
» 'Matkę' nazywają na Malborskiem 
małe dzieci 'nana' i 'nanka': na 
Kaszubach wyraz len przybiera 
formę 'nenka'* Wisła III, 738. 
>Nana = mama; Nanusia, Nę- 
nula: 'Slftńze, nęnulo, w rogu 
stołu !^ Pr. ni. IV, 220. .N&na 
nie je doma* Nadm. 89. >Nana 
= malka: 'Trzeba nano przepro- 
sić'* Pr. fil. V, 801. >Nana = 
mama* lisi. od Drohiczyna. »Nan- 
ka = malusia* Krasn. 305. » Na- 
na = mama, malka* Czark. »Po- 
dał (córkę) nance* Derd. 132. 

• (Janek) Objąn tatkę jedną ręką, 
a naneczkę drugą* ib 131. » Do 
swy nanlci* Derd. 4. »Z nanką* 
ib. 33. >Nanka, Naneczka* Derd. 
J. 20. »Nanka* Nadm. 152. »Na- 



Na naręczu — Na odświel 



847 



Nh 



iiusiu!« Kaspr. 63. DJ& moje 
n&nfei- Nadni. 152, i\^ 10. »Na- 
iinśka* Wisła VI, 874. »Nenia« 
= nialka Hilł'. 114. -Nena, Nen- 
ka = inalka* Ram. 120. »Nen- 
rzfn. Nenin = matczyn* ib.» Go- 
spu-^iu, nenko, a wyjdźcie na po- 
dwórzel* Padalica Opowiad. i 
krajobr. L 26. >Nienia = matka« 
(z Kaszub) Kalondarz Jaworskiego 
1868. sir. (:XLIV. || *Nana = 
niańka, piastunka, zwykle niewiel- 
ka dziewczyna, piastujajia małe 
dziecko, któro wota na nia: *Nanu, 
nanu!'« Pr. lii. IV. 84 k 
n a r ę c z u (o koniu / = z prawej 
strony: >Ton na naręczu I o dobrze 
idzie, ale ten na podsobku to djabła 
warta- Krak. IV, 313 p. w. Na- 
ręczny, Por. Naręcze. 

M a n a ^ z a ć : >jNanaszac. NanaszajS, 
Nanasz&ł Nanaszaj = nanosić: 
• Kóżdodzennie fiana>za mie wód}^ 
do kotła* Kam. 115. »Nanaszać« 
=-= nanosić Tsl. z Litwy. 

N a n c y g i e r = » wódka, pi-zemycana 
z za granicy* Kozpr. XVII, 88. 

Nanczyn = matczyn, malusin:»Bez 
nanczfny wiedzf«. Derd. J. 38. 

Na nic = zupełnie, do szczętu: »0d 
żuru na nic mu .<*cbiidnie boczek < 
Krak. I, 268, Toż Tst. z ?-óżnych 
okolic. >Na nic główka tatusiowi 
ściarnieje* Ghełcb. 1. 165. || »Ni- 
nac«: >To sie nie zdal»» ninacc 
Kam. 14. 35. 103. 126. > Kamień 
miałki 'nina<*' nie jest pr/vdatny< 
Lub. I, 90. 

JN an ek p. Na n k in. 

N a n i e c i ć: »Nanieciuł ogień * Pozn. 
VI, 87. »Nanieca ogień « Wójcicki. 
Klecbdv II. 82. 

n i e c n o t ę = na zk», >zkodli\vo* 
Pleszcz. 38. » Robić na niecnotę 
= robić na złe, na psolę« ib. 49, 
n' 9. » Nieboszczyk robi w nocy 
na niecnotę, psuje, bo ze Złym 
trzyma* Wis^ła V1U. 148. 



Na 



Na n i e sz p ó r: » Na wy.-łoki nieszpór* 

= przed zacbodem słońca. 'Na 

nizki niesz[)ór' = o zachodzie 

słońca* Hoczn. 227 p. w. Pory 

dnia. 
Na niewMeie=zna królko: » Wpuść 

mego konika. — Choćbym i wpo- 

.ściła, ale na niewiele*. Zb. II, 42, 

nO 10. 
Na nigdy = nigdy ^wzmocnione): 

>Bodajżem cię, ty, hultaju, Na 

nigdy nie była znała! < Kog. n* 7. 
N a n i k n j^ ć = znaleźć ? »Mysy list 

nanikły w dziurze i zjadły go« 

Zb. V.' 214. no 21. 
Na niżu = »na d<»le, w dolinie « 

Pleszcz. 38 
Nankin: »Ankin* Słown. Kolb. || 

•Nanek = nankin: Naukowy = 

uankinowy* Zb. L 20. >Nanko- 

wy« Pozn. I, 68, 
Nanośny = ^naniesiony* Petr. 
N a n u k a ć : » Nanfikac = nagnać, 

napędzić* Ram. 115. 
N a n y k a ć się = » nasznkać się« 

Kolb. rękop. 
Na oba czas = ^ ujdzie, średnio: 

'Jakie masz bvdłoV — Na oba 

i*zas'* Pr. fil. 'lV, 220. 
Naobiecywać: » Nafiobiecował* Zb. 

vn, 5.' 

N a o b i e r a ć : > Kto wiece trześni ua- 
obiere, tego .sałas będzie* Liaiy 
tilolog. XIL 470. 

Naobkoło: > Naobkoło stołu * Zb. 
VIH, 279. 

Naocznice -^ okulary Hue, 347 
(i.y.y to wyraz ludowy? K.). 

Na od kół. patrz pod Jarzm i ca 
przytoczenie z Kuj. I. 88. Por. 
Odkólny. 

Na o d m i a n = kolejno na odmianę: 
• (Kobiety) biorą pannę młodą (do 
tańca) na odmian, jakoby na po- 
żegnanie* Pozn. II, 288. 

Na odsieb p. Od siebie. 

Na odświęt = od święta, na świę- 
to: > Kobiety noszą spódniczki na 



248 



Na udwider — Na opak 



odświęl bawełniane, wełniane. a na- 
wel jedwabne* Kuj. I, 68. 

Na od w i (1 e r : > Naod wider = na- 
tyclimia!<l napowról, odwrotnie, 
ponownie* Święł. 704. »Na od- 
widor = zaraz na[)Owrót, natych- 
miasl znowu: 'Idź mi na odwider 
do nie«ro!'« Zb. I, 47. »Na iiod- 
wider = na|)owrol« Tdz. 

N a o d w i e c z e r z i I . p. : » Naodwie- 
ezerz=po poJndniu. od obiadu* 
Wa^. 244. »Na uodwiecerz = po 
południu* Rozpr. VIII. 230. »Na 
odwiecerz := przed wieczorem* 
Fed. 402. »Na odwiecyrz = na 
[)0 południu: 'Óbicfijt [>rzyjś na iiod- 
wiecyrz. ale przyseł uodwiocora' 
(po południu)* lyK.) Spr. IV, 26. 
Kło<v II. 381. Kam. 26. Rozpr. 
Xl. 1 8(i II »i\a odwieczor = po 
południu, wieczorem^ Tyj^od. ilusłr. 
1, \11. '21. Por. Odwieczerz. 

N a o d w r o t : > Naod y w ról = oiiwro- 
Inie. w.spak. w druj^a sironę* Pr. 
ni. IV. 903. .Naodywrol = od- 
wrolnie. na opak, na drujr.M stronę 
Gzark. 

Na od wrotkę: > Gdy się natańcują 
('wiatraka') do woli w jedną stro- 
nę, przodownik krzyezy: - Na 
odwrotkę! i znów w odwrotną stro- 
nę się puszczają* Pozn. V, 187. 

N a o d z i a ć = odziać, przykryć: •Ja- 
siu, kędyś Kasię podział? — Pod 
kominkiem portkamy naodział* 
Kuj. I. 268, no 30. j| .Naodziać 
się* = przykryć się, ubrać się 
w co, włożyć: »(Królewic) nima 
sie cem naodziać* Chełcb. 1, 255. 

• Naodział się czterema kożucha- 
mi* (z czopki) Vv. fil. V. 801. 

• Ciepnij my sa (= tui płaszcz, 
to sie naodzieję* Pozn. VI, 13. 

• Zwlekła swoje szmaty i naodzia- 
łii sie w tę sie(-* ib. 305. » Matko, 
ozem się (oni) nadzieją?* Lip. 
187. II •Naodziać rr= uderzyć: 
*Naodział me kijem'* Spr. V, 115. 



N a o g 1 ą d a (• się: » Czegoz ja sie 
mam ogląd&c ? Jużcic ja nie tw^oji! 
Ndoglądał&m sie dosyć, pókim był& 
twoja* Kęłrz. 38. 

Na ogółach = »niby to. nie na 
serjo: 'Zalycali mi sie, wszyćko 
na uogólach'. 'Gadać na iiogólach' 
= co innego mówić, a co innego 
my.^leć* Spr. IV, 325. »Jeźli ktoś 
udaje, ujówiac, nie chce wyrazić 
prawdy, mówią: 'On tylko tak na 
o^ólaclj mówi'* Parcz. 

Na oko: »'Ani na oko zduchnąć' 
(= szturchnąć) --^^ zupełnie nic, 
wcale nie: 'W domu niema nic, 
ani na oko zduchnąć'* Zb. I, 46. 

Naokoło: »Nie dajcież nam dwóch 
(podarunków) albo jednego, Bo- 
byśmy się bili naokoło niego* Rad. 
I, 107, zwr. 10 »NaokoJe« : »My 
tak naokole obesły* Zb. I, 16. 
»(>ni sie patrzo naokole i pytajo: 
— A to cht)?* Chełm. II, 91. 
II »Nakoło«: »Z procesyjom na- 
koło wsi szli* Alen. VI, 120. jj 
»Naokolutko«,Naokolusieńko*lIst. 
z Litwy. II »Naowkoło*: »Po sa- 
deńku chodziła naowkoło wiśni* 
Pleszcz. 206. n^ IH. || .Naiiókół* 
Ram. 118. 

Na ok pisz: »Na okpis = oszuka- 
nie* Sand. 263. 

Na okracz = okrakiem: > Chłopiec 
przeskakuje na ok racz f)rzez ka- 
żdego z osobna* Zb. V, 88, n" 17. 

Na okrągło: »Dz;ćwki kawalątko 
ziemi na okrągło uładziły* (= 
klomby urządziły) Kam. 132. 

Na okrąż = rodzaj tańca: »'0d- 
sibka', zwana także 'smykany\ a 
prędszy od niej 'wiatrak*, co wszy- 
stko razem nosi nazwę 'na okrąż'* 
Pozn. V, XI. 

Na okrętkę = rodzaj tańca: »Na 
okręlkęlNa odsiebie!* woła Janek 
w tańcu Pozn. V. 186. zwr. U 
(nie ludowa K.). 

Na opak ■= »odwrotnie» Spr. IV, 



Na opaszki — Naparty 



249 



26. »Buk 'na opak kręty' (nie 'na 
po4t>ń') nie dobrze się szczepie* 
ib. 307, p. w. Na po słoń. »Na 
opak = wspak, przeciwnie* Parcz. 
»'Na opak świala' = inaczej, niż 
cały świat (robić)« Pr. fil. IV, 220. 

Na opaszki * nosić odzież = nie 
na rękawy, lecz okrywając się 
tylko* Pr." fil. IV, 22o/ »Na opa- 
szki = na ramionach: 'Wziąć drze- 
wo na opaszki'* Ple-zcz 38. 

Nao p oś I e p. O f)oś I e. 

Na osób ek = »o-sobno. oddzielnie* 
Parcz. 

Na ostatku = o-^talni raz: » Za- 
prowadźcie ine do niego, niech 
go jeszcze na oslalkn zobaczę* 
Kuj. I, 324. 

Naosypować = porozsypywać : 
»(Maki) .sporo świnie zjadły, a wię- 
cy jesce naosypowały* Święt. 448, 
nO 77. 

Na oścież: Kuj. I, 187. »Naościdrz 
(tak K.) = na .ścieżaj* Swięl. 
704. Por. Na ścież. 

Na otrzednią: »Na uolrzednio = 
po kolei* Wisła I, 306. 

Nao w koło p. Naokoło. 

Na o z a i s I : » Na u')zaisl == na 
serjo, w istocie* Rozpr. X. 289. 
»Na ozaist = w istocie, rzeczy- 
wiście* Spr. V, 379, no 10. .Na 
ozajest = naprawdę* J^ab. 133. 

Napach ać się = na wąchać .się : 
• Wróć się. dziewczyno, do ogrodu 
niego. Tam się napacha.sz ziela 
majowego. - Oj <:óź mi przyj- 
dzie z Uijlo f)aclmościI* Pauli, 
lóO. 

Napacykować: ''Stoi, jak napa- 
cykowany' = jak malowany, mil- 
czy* list. z Kujaw. 

Napaćkać się = > najeść się {ru- 
basznie)* Święt. 704. 

Napadać- p. Napaść. 

Napadnik= »swat. konkurent nie- 
spodziany* Kog. 53. ods. » Przy- 



chodzą napadnicy za pomocą ojca« 
Rog. no 99. 

Na pakować: 'Hauulka miała gło- 
wę kawalerem napakowana* Zb. 
VII, 49. 

Napalać i iN a palić: »Napalam, 
Napalać ikogo) = zaczepiać, do- 
kuczać, drażnić* Spr. IV, 326. 
II »Napalić« w piecu, ogień: 
• Zbójcy., napalili ogień, zaczeni 
<obie jedzenie gotować* Kuj. I, 
160. »Na[)ałe w piecu, co będzie- 
cie chlib piekli* ib. 170. » Córka 
jej nie umió I w piecu napalić* 
Kieł. I, 79, n^ 53. » Chłopaki sie 
obrodziły. Bo nan) (;gień napaliły* 
Wisła VII, 392. 

Na pałać = » wiele czego *wy|)ałaó', 
oczyścić od plewy: 'Napałać 
krup'« i). 

Naparcie: »Naparce =^ u[)arcie, 
uporczywie* Rani. 121. 

Naparczywy L.: » Naparci wy* = 
ruitarczywy, uprzykrzony: »Kto bę- 
dzie naparciwy. pójdzie do dóm 
przez nosa* (z oracji weselnej) 
Wi.sła VIII, 487. Por. Naparty. 

Naparkać = concacare: »Łaska 
naparkała do dzbanka z mlekiem* 
Zb. VII, 110. 

N a p a r ł ę (• z y ć się: » Naparłęczf ć 
sę = wziąć się skąd. nawinąć 
się (o gościu nieproszonym)* Pobł. 
51. Toż Ram. 115: » Naparłitczf c 
sit . »Naf)oręczyć się* z=: 'napa- 
to<-zy('* się', nawinąć <ię* Tst. 
z Litwy. 

Naparstek: » Naparzlek « Swięt. 

704. Spr. V. 381 »Napasztek* 

Cisz. I, 31. Pr. fil. IV. 220. Parcz. 

»Naparzlek'' Mil. || »Napa.'^zte- 

cek* Wisła VII, 150. 
Napartość: >i\«'iparloś(* = upór, 

upartość* Pobł* 51. Ram. 121. 
Naparły: » Naparł y = u party « 

Pobł. 51. H am . 1 2 1 . > N aparty 

benjel* Derd. .1. 17. » Naparły = 



250 



Na parze — Napawać 



uparty, naprzykrzony « Łęcz. 12, 
n° 2. Por. Napa re żywy. 

Na parze = »na równi* Gzark. 

Naparzyć się: » Naparzf r* sę = 
naprószyć się. Strawa wsi ret spra- 
wia, gdy się w nia włos napa- 
rzvr* Pobł. ^51. 

Napaska = »paszenie: 'Napadali cze- 
la<iźnanapaskaełr< O. »Dorostki... 
z końmi niiojskiemi mieli wyjeżdżać 
na tak zwano 'noone napaski' fna 
pastwiska no<a)< Pozn. [I. 12. 

Na p a s k !i d ę » robić = na złość, 
dokuczać* Spr. IV, 26. 

N a p a s k u d o w a ('• = » naprzeszka- 
dzać, nabróździć, naszkodzić*Krak. 
IV. 313. 

Napaskudzić się = nakłopotać 
się, natrudzić się: »Nie napasku- 
dzę się kiela (sprzedawania) go- 
rzałki* Kam. 120. 

N a p a s n ą ć . Napaście i N a p a- 
stywać = napastować: »Na- 
pasnę. Napasnąć = njpaść* 
Hozpr. XXVI, 384. » Topielec 
rzadko napastnie człowieka* Święt. 
469. » Żołnierza... napastnał topie- 
ler« ib. > Żadne boćko was nie 
nnpaśnie* ib. 358. >Zaden pa- 
robcak jik (= ich) nie napaścił* 
Zb Vn. 45 

Napastnik: »Napaśnik«. patrz pod 
P a s k u d I: i k przytoczenie Hemp. 

Napasł ność = » napastowanie* 
Pr. Ml V. 801. 

Napasiny: >Napaśny* Kolb. 

Napastować p. Napasnsić. 

N a p a s t y w a ć p. N a p a s n ;i ć. 

Na paść i ć p. Na|)asnać. 

Napaść i Nap asa ć = nakarmić: 
• Napasła sebie i furmana* Derd. 
94. »Jak ja w gaju wołki napa- 
sała..* Maz. V, 266. zwr. 3. 

Napaść i Napadać = znaleźć, 
spotkać: » Napad (lisa) wilk: - 
O, powiada, bracie ..* Ci-^z. I, 320, 
n* 267. >Biezy... i napad dwa 
jabka* Krak. IV, 52. »Napadli 



(chłopaka) trzech szkolni ków (= 
uczniów)* Cisz. 1, 65. »Ka na- 
pad piasek, to pisał litery* Zb. 
VII, 143. » Dobra myśl cię napa- 
dnie* Pozn. IV, 301. » Najświętsza 
panienka... napadła św. Jana* Łęcz. 
178. »Jak bez lasy jechali, tak 
napadli studzićnke* Ci.sz. I, 122, 
>Uśli kawajek, napadli kota* ib. 
305. Por. Napasnąć. 

N a p a ś n y p. N a p a s t n y. 

Napatoczyć się r= nalratić się: 

• Napalocyło mi się* Sand. 263. 

• Napatoczyć się = spotkać, tra- 
fić się* Pr. fil. IV. 220. >Napa- 
tocy<'* sie = zjawić się raptem: 
'Owce napatocyły mi sie na dro- 
dze' « Spr. V, 115. » Napatoczyć 
się = trafić się przypadkiem* Łoś. 

• Napatoczył- się, Przypa toczyć się 
= trafunkiem napotkać, wleźć 
w drogę, pod oczy komuś: 'Na- 
patoczyło mi się i wzionem'* Krak. 
IV, 313. »Moigo Kuby niina, choć- 
by sie eh to Jenny napatocuł* 
Chełch. I. 232. »Ńapatocył się 
jakiś dzijidek...* Wisła VIII, 149. 

• Napotocyć = spotkać, natrafić « 
Fed. 403. || »Napotoczyć się* = 
pozostać (o resztce czegoś z dnia 
wczorajszego itp.) Ust. z Warsza- 
wy. Por. N a p a t o 1 i ć się. 

Na|)atoJić się = » nawinąć się, 
nasunąć się na oczy* Kuj. II. 273. 
Parcz. II »Napatolić« = spotkać: 

• Strzelce napalolili wilka* Pozn. 
VI, 328. Toż Parcz. Por. Napa- 
tocz y ć się. 

Napatrywać się = przypatrywać 
się: » Wszystkie panienki wołali, 
Napatrywać się (dzieciątku) ka- 
zali* Hud. 179. 

N a p a t r z e ('• = przypatrzyć się : 

• Napatrzcież, panny, wdowy i mę- 
żatki. Jak to źle wendrować od 
ojca, od matki* Kolb. 34, zwr. 29. 

Napawać = poić: » Jaś konia na- 
pawał* Wójc. I, 234. Oles. 488. 



Na pe — Na pierwsze 



251 



Krak. II. 169. HolT. 41. .Jasiu... 
Tyś ini«^ napawał czerwonym wi- 
nem* Hog. n® l'J9. » Napawałby 



ja dzióchy winom* ib. 



528. 



»Jasieńko koniki napawał* Pauli. 
92. >Wudą (konie) napawali* 
Derd. 51. .Czomż go (chłopca) 
będę napawała?* Zb. IX, 184, 
zwr. o. »Kanżoś go (gjisiora) na- 
pawała?* Zb. IX, 254, nO 296, 
zwr. 8. » Chłopcy konie napawa- 
jom* Zb. XII. 152, n° 463. .Bra- 
towa... sama je (konie) napawa* 
ib. 223. n^ 138. .Foryś konie 
napawa* Święf. 276, n® 283. 

Na pe = na pewno, z pewnością 
lisi. z Warszawy (żartobl.). 

Napę ciąć p. Nakeciad. 

Napeckać= . nagryzmolić, nabaz- 
grać; nabrudzić* O. Toż Ust. 
z Litwy. 

N a p o d z i e ć p. N a [> o w i a d a ć. 

Napełnić: .Napojnione* Opól. 4. 

Na pełno = >do syta: 'Chłopstwo 
jadło i piło na pełno'* Kam. 96. 
.Dolewka na pełno* = dolanie 
do pełności naczynia ib. 109. 

Naperzyć się: > Naperzyć się = 
rozgniewać się* Pr. fil. V, 801. O. 

Napędzić = wypędzić, wygnać: 
.Napędzili go stad* Ust. z Ga- 
licji. II .Napędzić* = zapędzić, 
odpędzić: .Napądź baby do chli- 
wa* Kozł. 163, n® 14. .Oberznał 
mu nos i do donm napędził* Bar. 
146. .Świnię napędzić do chlewa* 
Święt. 458. 

N a p i c ł) c i ć = . nasmarzyć ladaja- 
ko, *nabryżdżyć'« Ram. 110. p. 
w. Nabreżdżćć. 

Napić, Napić się i Napijać: 
.Napić* = napić się, wypić: 
.W karczmie n)ało- wiele kto na- 
pił* Kam. 93. .W karczmie nie 
napijesz teraz siła* ib. 140. .Na- 
piła ziela* ib. 146. »Nie chciał 
wody napić* Kuj. I. 147. .Napi- 
jemy krwi, jak wody* Maz. III. 



282. .Napił miodu i wina* Had. 
II, 55, zwr. 8. .Gorzałki napije- 
my* Lub. 1, 163. .Wódki, piwa 
napił* Łęcz. 135. * Gorzałki na- 
pije* Lub. II, 40. > Napije kieli- 
^ek. ib. I. 183. Kai. I. 160. Zb. 
XV, 60. n« 48. Święt. 306, n« 
486. II .Napić* = dość, dużo 
wypić: .Tyś najad, napił. Ja za- 
pła<*ić muszę -» Kuj. II, 59. • Prze- 
jadłaś i napiłaś* Bal. 108. .Siłaś 
tam napiła?* Rad. II, 48. || .Kro- 
wy jeszcze nie son\ napite* Rozpr. 
xii 72. II .Na|>iję się Iroskę Na 
swojji kokoskę* (= na rachunek 
mającej się sprzedać kokoszki) 
J>and. 148. .Zawsze z ko^oś na- 
pił* = czyimś kosztem Kuj. I, 
156. II .Napić się* = upić się: 
.Gadasz! Napiłeś sie, prześpijże 
-ie* Kuj. II, 49. || .Napiły* = 
[)ijany Ust. z Litwy. O. Gliri. IV, 
200. II .Na pijać- • = napić się: 
.Napijaj gorzałccki, [iiwecka na- 
pijaj* Kieł. I, 80, nO 56. .A w Kra- 
kowie... piją, piją, napijają...* Rad. 
II, 61. no 124. II .Napijać* = 
upijać* się: .Trzymają ludzie, że 
ty napija<z« Zb. I, 28 p. w. 
Trzymać. || » Napijać się = pić 
dosyć, dużo: >Pił i wszyscy ko- 
ledzy mieli się od niego dobrze, 
bo się przy nim darmo napijali* 
Pozn. VI, 171. .Niechże się (chło- 
pcy) nabywają, Gorzałecki napi- 
jają- Maz. iL 14. 

Napiec: .Napiók* = napiekł Zaw. 
64. 

Napiek = .1. nadwaga ciasta nad 
mąką, z której upieczono chleb 
2, *z napiekiem' = 'na scel\ do 
szczęln, zupełnie: "l*an z napie- 
kłem go znisczył** Pr. fil. V, 801. 
.'Napiek' w wyrażeniu: 'z napie- 
piekiem się spaliło' = zupełnie, 
do cna, do imienia* ib. IV, 220. 

Na p i erw sze = nasamprzód, naj- 
pierw: >Na piersze z Bogiem, a po- 



252 



Napierzyd — Na podorędziu 



len) z i)anem chłopu wżdy żyć« 
Kam. 14. »Napirsze« ib. 37. 86. 
II »Na piorwszomii* : »Na pierw- 
szomii {=z nasam przód) ten kiSwe 
weszed w ten żark (= trumnę)...* 
llilf. 1 15, nO U). 

N a p i e r z y ć = ułożyć płachty we 
szmi«::i. by wiatr w nie dał« ^pr. 
IV, 3H6. »Napierzyć Napieryćkoło 
= wciąć czyli okadzić sprychy 
w piaście koła od wozu przed 
'pozucieni'. Napierayć wi&trak' = 
skrzydła napełnić dranicami. 'Na- 
pierzyć siery* =i nabijać małemi 
haczykowalemi drucikami 'siery\ 
t. j. część kołowrotka, na tymże 
drucie, co Vzpulka' i -Iryczka' 
umieszczouji. 'Na[>ierzyć = na- 
śmiecić piórami* Pr. fil. IV. 844. 
Por. N a p i ó r. 

Na piękne = »na dobre' U. »Na 
piękne = zu[)elnie« Sand. 263. 
»l'o zrachowaniu się na piękne* 
Kam. 77. »Na piękne uradzić* 
= dokładnie, stnnowczo ib. 160. 
»Na piękne = na dobre, zupeł- 
nie* Fed. 402. 

Napiętek: »Napięlki = podbicie 
u butów* Fed. 402. O. »Fod 'na- 
piętek' umacnia >ie żelazna [)od- 
kówka* Wi.sła 111, 727. Rud. 21. 
» Nutka moja wyleciała z butka: 
Śpiewanie z cholewy, krzykanie 
z napiętka* Święt. 304, n® 473. 

• Napięlecki trzaskają* Kieł. I, 95. 

• Huciska bez napiętków* Zb. VI, 
103, nO 12. II »Nai)ięlek a. Skib- 
ka = krajanka <-hleba* Lub. II, 
212 p. w. Skibka || >Napięto*: 
» Ileż, Jasiu, czapek masz? Mamci 
trzv napięła. Siedzą w nich gą- 
sięia. Rud. 160. nO 5. || > Na- 
piętka* : »(^husteczka^ napiętke 
wyścielę* Kozł. 65. 

Napinać się: =f Napinać sę = mdło 
się robić, na wymioty zbierać* 
Pobł. 15. »Tak mie sa na[)ina, 
jak pó letny w6(ize* Ham. 115. 



Na piór = » cieniu Ikie deseczki so- 
snowe a. jodłowe, bardzo lekkie, 
z których się robia^ płachty wia- 
traczne* Spr. IV, 366. »Ńapiór 
= cienkie deseczki, któremi się 
*0[)iera" śmi<ri wiatraka* Pr. fil. 
V, 801. Rozpi. XVII, 46. 

Napisać = narysować: » Napiszą 
(na gałganie) oczv węglem* Rad. 
I. 94. 

Napisanie =: nadpis: >Na tej cho- 
rągwi jest napisanie* Ple^zcz. 59, 
nO 26. 

Napitek O. »Pan młody zakupuje 
'napitek', łj. wódkę, piwo, miód...* 
Rud. 61. > Jadła i na[)itku« W'ój- 
cicki, Klechdy II, 25. || »Napilek 
wiedeński = infusum sennae 
comp.* Ciesz. 64. 

Na o I ach (o ogniu): »Jak przyset 
rabin . to przecie ogiń ino na piach, 
na piach* = > zaczął .słabnąć, bo 
się już kończyło* (palić) Zb. XI, 
73. 

N a [) I w a ć : -Naplewac. Naplewaja 
(na[)lewift), Xaf)lew^, Naplewi = 
napluć* R;im. 116. 

N a p ł y t e k = tratwa Cer. 

Na podoręczu p. Na podorę- 
dziu. 

Napodorędzić <ię ^= » nawinąć 
się, znaleźć się w pobliżu, lak że 
łatwo i wygodnie można z lego 
skorzyslać* Czark. 

Na |)od orędzi u: O. p. w\ Podo- 
rędzie. »Na podorędziu. Podorę- 
dziu mieć kogo, co, a. być = pod 
ręką, na pogotowiu* Pr. fil. IV, 
858 [). w. Podorędziu. »Piniądze 
sam na podorędziu = sn każdej 
chwili [)od ręką, do wzięcia* Rozpr. 
XXVI. 389 p. w. Podorędzie. 
»'Mam na [)odorędziu* = mam 
pod ręką* Parcz. »l*odorędzie = 
pogotowie: 'Na podorędziu' = na 
pogotowiu* Święt. 710. »Nie mata 
gdzie gazu na podorędziu?* Spr. 
V. 115. Czark. »Na podorędzi« 



Na podób — Na porówni 



253 



Rozpr. XVI[, 4-7. || »Na podorę- 
dziu = na pogolowiu* >>pr. IV, 
26. Rozpr. X. 237. » Waligóra 
trz|ni;ił góro na pozdorędzin, jak 
smok wyleci, zoby jro nią przy- 
tłuk« ib. 260. II »Na podoreczuc 
Rozpr. XVn, 47. 

Na podób = nakszlałU na wygląd: 
»r)zie(!ko to lakie na pod«')b ma 
włosy, jako i twoja żona* Kuj. I, 
148. >Na podób = na podobień- 
stwo* Panz. >Niby taki kraj na 
[)odól) naszego* Konopnicka, Na 
drodze. Por. Na p o d o b ę . pod 
Pod oba. 

N a p o d p i ft r a (f =z dużo, dJniro pod- 
pierać: »Co sie jii nachodził, na- 
podpierał ścianv!< Zb. XII, 132, 
nO 176. >Napc)dpirał« Wi.^ła VII, 
127, nO 10. 

Na podrngie = powtórnie: »Dac 
chcec na podrńgi« = kazae chrzcić 
powiórine Ililf. 1 10. 

Na p o d rz y n a ć: »Napodrzynali tych 
ryb... wsuli do pieca, upiekli* 
Cisz. I, 247, nO 197. 

Na podsobku p. Na naręczu. 

Na podzimku = ♦w głuchej je- 
sieni, w grudniu* Krak. IV, 317 
p. w. Pod zimo. 

Na pogotowiu = wnel, nalych- 
miasl: »Zobacyła to na pogotowiu 
żaba i zjadła*' Zb. V, 197, n® 3. 

Na pohybel := » niech n)u się nie 
szczęści, niech przepadnie, zginie* 
Roczn. 226. Zb. I, 72. 

Napoleon: » Rozkaz Napoleona* 
(z pieśni nie-ludowej K.) Kolb. 41 3, 
n^ 347. » Tchórz Napoleonem nie 
będzie* Zb. IL 177, n® 228. 

Napolować = u|)olować: >Jak óni 
poluJM, na polował ślachcic sobie 
le [)annę< Pozn. VI, 186. 

Na połv: »Heczkęś piwa wypiła... 
Na poły z swemi druże<zki« Wójc. 
II. 43. »rozlargał (ojca) na [)ołv« 
Zb. V, 2 5-3. xx\a i)ołv = na pół* 
Wrześ. 13. Rozpr. X, 289. »Na 



poły (człowieka) przeciąć* Wisła 
II, 27. » Ożeniłem się na poły 
z p-lacem* Rad. II, 5. n^ 8. •Dziel- 
my się na poły* S[)r.V, 379. n<>ll. 
> Złożę chusteczkę na poły* Rog. 
n° 292. >Gęś na poły rozda r* 
Kam. 148. » Chwytanie plaków 
'na poły'* (opi.^) Krak. I, 185. 
Por. N a w połów ę. 

Napominać i Napomnieć = 
przypomnieć, wspomnieć: >W o- 
kolicy w>zyscy mówili, gdy o nim 
napomnieć pi-zyszło: — To ten 
ubogi Wojciech I* Rai. 141. > Na- 
pominać = napomykać. w>|)omi- 
nać* Pr. (11. IV, 220. 

N a p o m i n e k = > rada, przestroga* 
Fed. 403. »Dziewtałeckom napo- 
niinek daję* Wisła IV, 81 1, n® 37. 

Na[)omknać = » przypomnieć* 
Udz. 

Na [) o macki: »Napomacki = po 
ciemku, wśród cienmości* Swięt. 
701 (raczej 'omackiem' K.). 

Na p o p ł a w = z prądem wody: 
•Łowienie ryb na [)0[)ław = z prą- 
dem wody, zwykle w małą siatkę, 
przez dwóch ludzi, na dwóch 
czółnach* Prac. 

Na poprzek: » Musiał bez te łąkę 
przejachać na poprzek* Pozn. VI, 
57. II >Na pos[)rzek = w poprzek: 
'Stanęni rzędę naposprzek drogi'* 
Rozpr. X, 207. || »Na posf)rzec 
= napopi-zek* Rozpr. X. 217. 
Spr. V, 379, no 13. 

Na p o p r z ó d e k : » Na poprzódk « : 
»Jakżem krzfknął: — Maganka 
(suczka) na pOf)rzódk, Figanka na 
pośladk, a Tyza w postrzódki* 
Nadm. 88. 

Na poranek: '>Na por&nk = na- 
zajutrz, na jutro* Ililf. 177. 

Napór ę c z vć :r:= > polecić, poruczYĆ* 
Rozpr. XVII. 47: IX, 292. 354. 
II >Naporęczyć się* p. Napar- 
łęczyć <ię. 

Na [) o r ó w n i = na równi : » Na 



854 



Naporzj|dzony — Napowiadać 



porówiii z iiuiiii^ Konopnicka Na 
drodze. 

Na porz Jidzo II y [». Narządzić. 

Na po słoń: »'Buk na posłoń kręty* 
jesi drewnem dobrem na sprzęt, 
ale 'na opak kręty' nie dobfze 
sie >eypie'* Spr. V. ;579, n^ 12. 

Na [)o<; przecz p. Na poprzek. 

Na pozprzek p. Xa jjoprzok. 

Na pośladek p. Na po przód ok. 

Na i» ośrodku. Na pośród i Na 
po środek: »Na pośrodku mo- 
i-za« Hog. n" 233. ».\a pośrodku 
morza< Kolb. 12. »Na pośrodku 
stała jabłoiM Zb. VII. 70. »Na 
pośrodku zjigona* Pozn. 11. 207. 
»Na pośrodku boru« Kieł. II, 137, 
zwr. H. >L5iska sie skrzywiła na 
pośrodku « Pozn. VI. 95. || »\a 
pośrodok* : » Króle wic f)rzeJaz przez 
płot i dalej na [)OŚrodek (ogrodu) « 
Zb. VII, 71. Po.-et ('= poszedł) 
na pośrodok- Hozpr. X, 289. 
>Pos(»ł na pośrodek izby« Spr. V, 
379, n" 14. II >Napośród«: »Xa- 
pośród polany* Hozpr. X, 251. 
»Na pośród =. w środku* Ib. 289. 
»Zaśi)ievvam na [>ośród polanv< 
ib. 2f)2, n« 31. To* Wisła VriL 
220. n« 160. Zaw. 78. n*> 7. 
>Napośród rynku* Pozn. VI. 294. 
• Pochowali Maiika na pośró<l zie- 
leńca ^ Lecz 13H. zwr. 11. »Na 
[)OŚród izby si(»dział' ^^pr. V, 379, 
n** 1 i. II » Na f»osfrzodku«: »W lesie 
ściele, (lóma zgięte, na posłrzodku 
drótcni spięle* (zagadka o sicie) 
Koz[)r. Xn.' H4, n° 3. 

Na p o ś w i a t = >łowienie ryb w no- 
cy przy świelle (np. przy łuczy- 
wie)* Prar. 

Na polem: *Napolem -- potem. 
naslę[)nie« 0<\\). 

Na p o t o m nic :^ na za\N >ze, na 
wieki: • Prośby przynoszę. Żeby- 
ście mi nic bronili Wa.-^zę córkę.. 
Miłować na polonmic* Rojr. n" 
199. 



Napotkać w pofjjczeniu z 'na\ np. 
'Napotkać na trudności' itp. Ust. 
z Poznańskiego, leż w druku często: 
> Napotykamy na różnicę* Libelt 
w Roczniku Tow. przyj, nauk 
Poznańs. VII, 54 itp. || >Napo- 
tkać* = natrafić, znaleźć: » Dziad 
(.szuka 'Bobo'), 'śtycha' (laską pod 
beczkc żga), a tam napotkał... 
pieniądze* Cisz. I, 211. || »Na- 
[)0tkali się z ubogą dziewczyną* 
Rad. II 88. II »'Napolkani ku- 
mowie' tj. nieprzewidziani, obcy, 
z wypadku trzymający, przynoszą 
szczęście chrzestniakom* (ist. ze 
Święciańskiego (Litwa). 

N a [) o t o c z y ć s i ę p. N a [) a I o c z y ć 
s i ę. 

Na po ty si ą c (razy): » Miły, mocny 
Boże. na po tysiąc, tysiąc Musiałek 
r'u\ (iziwce. na zawsze wyprzy- 
.siąc* Zb. XII. 136, n^' 237. 
>Na po tysiąc razy Matka mie 
biła raz, a ociec dwa razv« ib. 
145. no 364. 

N a p o w i a d a ć i N a p o w i e d z i e ć: 
>Napowiadać = przykazyw^ać co 
komu: 'Wcorajck wam na[)Owie- 
dzijił, jako mat-ie zrobić'. 'Napo- 
wiedz ta Jńzkiiwi. coby ^iedo drogi 
brał'. 'Nai)e<iział mi, cobyk seł'. 
'Młodemu napowiadaj. a z wilkie 
pacićrzc mów (a. 'z wilkie <»raj'), 
na jedno wyndzie' (a. 'to sytko 
jedność' I « Spr. V^ iJSO. » Zrobiłeś, 
com ci napedział?« ib. 359, p. 
w. Haj. »Napowiedział swoim ro- 
dzicom, zęby nie spalin Krak. IV, 
19. >Napowiadać = nakazywać 
co komu: 'Młodemu napowiadaj, 
a z wilkiem pacierz mów, to 
wszystko jedno'« Wrześ. 13. »Słu- 
<*baj. co ci iiapowiemy* Zb. IX, 
13. »Napowiedzieć = zapowie- 
dzici'-. Pr. Iii. V, 801. ^Napowi*- 
dać = zapowiadać* ib. »Na[)e- 
dzicć = napowiedzieć* Sab. 133. 
Por. Nakazać. 



Na podób - Na porówni 



253 



Rozpr. XVII, -i-T. II »Na podorę- 
dziu = iia pogotowiu* Spr. IV, 
26. Roz{)r. X. 237. > Waligóra 
trz|niał ^6vo. na pozdorędziu. jak 
smok wyleci, zcby <ro nią przy- 
Iłuk* ii). 2H0. II »Na podorcczu* 
Rozpr. XVII, 47. 

Na podób = naksztah, na wygljid: 
»I)zioi-ko to lakie na i)odób ma 
włosy, jako i twoja żona* Kuj. I, 
148. >Na podób = na podol)ieii- 
stwo* Pan z. >Niby taki kraj na 
podób naszego* Konopnicka, Na 
dro(ize. For. Na podobę. pod 
Podoba. 

N a p o d j) i e r a ('• = dużo, dJuiro pod- 
pierać: »Co sie ja naciiodził, na- 
podpierał ścianv!* Zb. XII, 132, 
nO 176. ^Napodpirał* Wisła VII, 
127, nO 10. 

Na podrugie = powtórnie: »Dac 
chcec na podrógi* = kazać chrzcie 
powtórnie Hilf. 110. 

Nap o d rzy n ać: »Napodrzynaii tych 
ryb... wsnli do pieca, uf)iekli* 
(iisz. 1, 247, nO 197. 

Na podsobku p. Na naręczu. 

Na podzimku = ♦w głuchej je- 
sieni, w grudniu* Krak. IV, 317 
p. w. Pod zimę. 

Na pogotowiu = wnel, nalych- 
miasf: »Zol)acyła to na pogotowiu 
zaha i zjadła*' Zb. V, 197, n® 3. 

Na pohybel = » niech nui się nie 
szczcśri. niech przepadnie, zginie* 
Roczn. 226. Zb. I, 72. 

Napoleon: >Rozkaz Na[)oleona« 
(z pieśni nie-ludowej K.) Kolb. 41 3, 
n^ 347. »Tciiórz Napoleonem nie 
będzie* Zb. II. 177, n^ 228. 

Napolowiić = ujiolować: »Jak óni 
polują, napolował ślachcic sobie 
le pannę* Pozn. VI, 186. 

Na połv: »neczkęś piwa wypiła... 
Na poły z swemi drużeczki* W^'>jc. 
II, 43. >rozlargał (ojca) na poły* 
Zb. V, 21-3. »Na i)ołv =z na pół* 
Wrze.ś. 13. Rozpr. X, 289. »Na 



poły (człowieka) przeciąć* Wisła 
11, 27. » Ożeniłem się na [)oły 
z piaceu)* Rad. II, 5. n^ 8. » Dziel- 
ni v się na poły* Spr.V, 379. n^ll. 
» Złożę chusteczkę na poły* Rog. 
11° 292. »Gę.ś na poły rozdar* 
Kam. 148. >Chwytanie ptaków 
'na poły'* (o|)is) Krak. I, 185. 
Por. Na w połowę. 

Napominać i Nai»omnieć = 
przypomnieć, wsponmieć: >W o- 
kołicy w>zyscy niówili, gdy o nim 
napomnieć przyszło: — To ten 
ubogi Wojciech!* Bal. 141. •Na- 
pominać = ruipomvkać, w.spomi- 
nać< Pr. (ii. IV. 220. 

N a p o m i n e k = » rada, przestroga* 
Fed. 403. »Dziewcąteckom napo- 
minek daję* Wisła IV, 81 1, n® 37. 

Napomknąć = »przvpon)nieć« 
lidz. 

Na [) o macki: »Na[>omacki = po 
ciemku, w-śród cienuiości* Swięl. 
704 (ra<zej 'omackiem' K). 

Na po[)ław = z [)rądem wody: 
•Łowienie ryb na popław = z prą- 
dem wody, zwykle w małą siatkę, 
przez dwóch ludzi, na dwóch 
czółnach* Pra(^ 

Na poprzek: »x\lusiał bez te łąkę 
przejachać na poprzek* Pozn. VI, 
07. II »Na posprzek = w poprzek: 
'Stanęni rzędę na[)osprzok drogi'* 
Rozpr. X, 207. II »Na posprzec 
= na[)Opi"Z(»k* Rozpr. X. 217. 
Spr. V, 379, no 13. 

Na p o p r z ó d e k : » Na poprzódk « : 
».lakżem krzyknął: — Maganka 
(suczka) na pO[)rzódk, Figanka na 
pośladk, a Tyza w postrzódki* 
Nadm. 88. 

Na poranek: »Na porilnk == na- 
zajutrz, na jutro* Hilf. 177. 

N a p o r ę c z vć :^^ » polecić, poruczvć« 
Rozpr. XVIL 47: IX, 292. 354. 
II >Na{)oręczyć się* p. Napar- 
ięczyć się. 

Na porówni = na równi: »Na 



854 



Naporz{{dzony — Nafiowiadać 



purówiii z iianii ^ Konopnicka Na 
drodze. 

Naporządzoii y p. Narządzić. 

Na po słoń: »*Buk na posłoii kręty' 
jest drewnem dobrem na sprzęt, 
ale 'na opak kręty' nie dobrze 
<ie scypie'* Spr. V, ;^79, n® 12. 

Na po-* przecz p. Na poprzek. 

Na pozprzek p. Na poprzek. 

Na pośladek p. Na po przodek. 

Na pośrodku. Na [) oś ród i Na 
pośrodek: >Na pośrodku mo- 
i-za* Kog. n" 233. »Na pośrodku 
morza* Kolb. 12. »Na pośrodku 
>tała jabłoń* /b. VII. 70. >Na 
pośrodku zagona* l*ozn. II. 207. 
»Na pośrodku boru* Kieł. II. 137, 
zwr. 6. »LjUka sie skrzywiła na 
pośrodku* Pozn. VI. 95. || » \a 
pośrodek* : » Królcwie przełaz przez 
płol i dalej na pośrodek (^ogrodu)* 
Zb. VII, 71. Poseł (= po^^zedł) 
na pośrodek < Hozpr. X. 289. 
»Pos(»ł na pośrodek izby< Spr. V, 
379, n^ 14. II M\apośri)d « : »Na- 
pośród polany- Hoz[)r. X, 251. 
•>Na pośród :^ w «< rod ku- ib. 289. 

• Zaśpiewam na pośród polany « 
ib. 2(i2, n^ ;JI. Toż Wisła VIII. 
220. n^» 160. Zaw. 78, n" 7. 

• Napośród rynku ^ Po/n. VI, 294. 

• Poehowali Maóka na pośród zie- 
leńca Ł('(Z 1H6, zwr. 11. »Na 
pośród izby siedział <^^ J^pr. V, 379, 
n" 1 i.|| »Naposlrzodku«: » W lesie 
ściele, dóma zjrięle, na [mslrzodku 
drót<»m sfjięle-^ (zagadka o sicie) 
Uozpr. XII,^ 84. nO 3. 

Na p o ś w i a ł = »ło\vienie ryb w no- 
cy przy świetle (np. przy łuczy- 
wie)* Pra<-. 

Na polem: >Naj)otóm -- [)«)1em, 
następnie* Osip. 

Na pt)tomnie -- na zaw-ze, na 
wieki: -Prośby przynoszę, Żeby- 
ście mi nie bronili Waszę córkę.. 
Mifowa<'- na potonmie* Kojj. n** 
199. 



Napotkać w [lołączeniu z 'na\ np. 
'Napotkać na trudności* itp. Ust. 
z Poznańskiego, też w druku często: 
> Napotykamy na różnicę* Libelt 
w Moczniku Tow. przyj, nauk 
Poznańs. VII, 54 itp. jj » Napo- 
tkać* = natrafić, znaleźć: > Dziad 
(szuka 'Bobo'), 'śtycba* (laską pod 
beczko żga), a tam napotka)... 
pieniądze* Cisz. I, 211. j| •Na- 
potkali się z uboga dziewczyną* 
Rad. II, 88. II » 'Napotkani ku- 
mowie' tj. nieprzewidziani, obcy, 
z wypadku trzymający, przynoszą 
szczę.ście cbrzestniakom* Mst. ze 
Święciariskiego (Litwa). 

N a [) o t o e z y ć s i ę p. Napatoczyć 
się. 

Na p(> ly s i ą c (razy); »Miły, mocny 
Boże, na po tysiąc, tysiąc Mu.siałek 
cie. dziwce, na zawsze wyprzy- 
siąc< Zb. XII. 136, no' 237. 
>Na po tysiąc razy Matka mie 
biła riiz, a ociec dwa razv« ib. 
145. no 364. 

N a p o w i a d a ć i N a p o w i e d z i e ć: 
>Napowiadać = f)rzykazywać co 
komu: Wcorajek wam naf>owie- 
dział, jako macie zrobić*. 'Napo- 
wiedz ta Józkowi, coby sie do drogi 
brai'. Napedział mi, (*obyk seł\ 
'Młodemu napowiadaj. a z wilkie 
pacierze mów (a. 'z wilkie oraj'), 
na jedno wyndzie' (a. 'to sytko 
jedność' I* S[)r. V, ;^80. »Zrobiłeś, 
com ci napedział?* ib. 359. p. 
w. Haj. »Napowiedział swoim ro- 
dzicom, zęby nie spalin Krak. IV, 
19. »NapowMadać = nakazywać 
co komu: 'Młodenni na[)Owiadaj, 
a z wilkiem pacierz mów^ to 
wszystko jedno'« VVi*ześ. 13. »Słu- 
<'baj, co ci iia[H)wiemy« Zb. IX, 
1;^ »Napowiedzieć = zapowie- 
dzieć- Pr. lii. V. 801. »Napowi&- 
dać = zapowiadać* ib. »Nape- 
dzieć = napowiedzieć* Sab. 138. 
Por. Nakazać. 



Napowieść — Naprawa 



255 



Napo wieść: » Na powieś = napro- 
wadzić, nakłonić* Święt. 704. 
>Napowieść = nakłonić, dać po- 
budkę* Hozpr. VIII, 230. »'0n 
go napowiód na lo' = naprowa- 
dził* [)dz. 

Na powoli: »A cepciez ja!... Wam 
ło wsylko na powoli, pannę mło- 
de głowa boli* Rad. I, 142, n^ 8k 

Na j) o w rot: » Napo wrót < = znowu: 
>Maż [)rosił żeby mu przebaczyła 
i mieszkał z niu napowrót* Kuj. 
1, 122. >Trza nająć nazad, na- 
powrót pjire śluk bydła < Wisła 
Vi, 589. > Gospodarz... przebił 
^woję sarnę (= żonę) i na powrót 
siebie -;amefjo razem « Krak. IV. 
145. 

Na p o w t ó r := • powtórnie = Pan.-z. 
»Ta kobieta z tym bólem... żyła 
na powlór« (= znowu, dalej) Zb. 
III, 52, n*^ 3. > Krzycy, płace tak 
na powtór* Zb. iV, 90, n^ 12. 
» Jedzie córecka na powtór« (= 
na powrót) Oles. 45, n** 146. Pozn. 
111, ;'»9, n** 15. ^Win^zujemy dnia 
dzisiej-;zego sobót niej>zej;o. Na po- 
wtór czwartkow(»go« Kuj. 1, o 13. 
> Przyjodzie.<z napowtór do nas< 
Pozn. VI, 6. >I)o domu na powlór 
wracali* ib. 77. »Bale im tak 
napowtór wyprawiał, jak wprzódy < 
ib. 194. Por. Nawtórn. 

Na p ozdorędzi u p. Na podo- 
ręd zi u. 

Na pozdrzadku = »na wejrze- 
nie, na oko- Pobł. 115 p. w. 
Zdrzcc. 

N a p iW = po połowie : » Naspół 
z pJacem* Kozł. 275. »Ozeniu- 
łem «^ie na<pół z płacem* Swięl. 
272, n« 258. || »Naspół* = 
ws[)('»inie, naw<pół: » Chłop cliytajt 
z f)anem ryby naspój* Cisz. I, 
249. n<^ 19s'. i Chłopek rzekł (do 
jedza<*eKo): Niech Bóg błogo- 

sławi na >pół! Ubogi odpowiedział: 
— Proszę z <oba!« Choć. 46. 



Na później = później , polem : 
> Studniarz napóźniej nigdy się tak 
głęboko w ziemię nie zapuszczał* 
Krak. Ul, 35. n^ 62. 

Na praeh = » do szczętu: Złamał 
nogę na prach'* Roczn. 217. Zb. 
1, 72. 

Napracowany = spracowany , 
strudzony: >Ja jezdem gospodarz 
napracowany, chciiiłbym sie wy- 
wcasować* Zb. IV. 198, n*> 4. 

Naprać = » nałożyć, napakować* 
O. Goszcz. 133. > Naprać = na- 
tłoczyć, napakować: Tyle luda 
jest naprane w kościele** Zb. I, 
46. » Naprać == narzucrać, napa- 
kować wiele* Rozpr. X, 290. 
> Naprać = narzucać: 'Naprać na 
wóz'* Wrześ. 13. -Naprać = 1, 
'Dziadzi mi naprali tyla mycisl!' 
= nadali, nawalili, wyraz oburze- 
nia 2, Crusek naprane na drze- 
wie' = jest pełno 3, 'Naprać 
kogo' = nabić, wybić < Rozpr. 
XXVI. 384. ^Naprać = nawalić 
dużo, pornie.>^zać jedno z drugiem: 
także 'zgawusić'^ Spr. IV. 27. 
•Naprać = narzucu(*: 'Sakowych 
rzecy naprał do wozu'* ib. V. 
380. » Naprać :^ natłoczyć, na- 
pakować: 'Tyla się żydów na wóz 
naprało' uiasiadało . Ryło tyla 
ludu w kościele nai)rane'« lidz. 

N a p r a s n y k * a. N a p r as n y e i a = 
jarzmianka wieka, astrantia ma- 
jor* Zb. VI. 228, n« 34. 205. 

Na pras ny = >napróżny«. >\a- 
praśno = napróżno< O. 

N a p r a w a = » przyrządzenie < Rozpr. 
XX, 4iJl. »Naprawa = urządze- 
nie, maszynerja^ Krak. IV. 313. 
»Zrobiu]by ón to. ale mu napra- 
wy (= przyrządu) brakuje* ib. 
p. w. Naprawić. » Naprawa = przy- 
rządzenie, przygotowanie* Roz[)r. 
VIII, 230. II >'Z naprawy czyjej' 
r= z namów V, podżegnięcia* Pr. 
fil. IV. 844. ./ ndprawl = anf 



258 



Napraódzi — Naraid 



zamiast 'naprzód'. »Najwprzód« 
Wisła VII, 724; III, 562. »Ta 
wieś byłanaprzódzi mojego dziada, 
polem mojego iiojca właściwą* 
Kam. 17. »Naprzód/.i< Kam. 163. 
>Naprzodku< = najpierw Ililf. 
150. n° 59. »N&j przody bieżał* 
Świderski, Wisła HO. > Naprzód* 
Hilf. 132. II »Nawprzód*: >Rają 
mi cię dobrzy ludzie, A nawprzód 
sam pan Bóg< Kolb. 11, n^ 1, 1. 

Naprzód z i [>. Naprzód. 

Naprzyjiflądaćsię: » Nie mogłam 
sie naprzyglądać twojej urodzie* 
Zb. X, 275.' 

Naprzykrzny: > Niipsyksn y = na- 
tręłny* Rozpr. XX, 431. »'Moze 
ta matusi naprzyksne, ze ta u nich 
nie jestem' = może tam matusi 
przykro...* Zb. II, 235. » Naprzy- 
krzny = natrętny* Pleszcz. 38. 

Naprzy nosić: » Napsinosił talar- 
ków i roznvk piniadzów* Zb. 
VII, 65. 

Na przypołudniaka: >Na przy- 
połndniaka = wśród południa* 
Święl. 704. 

N a p r z y t u 1 a ó się: » Ja się dość 
naluilał, Dziewcząteczek naprzy- 
tulał* Sand. 140. 

Na psach > chodzić = na rękach 
i nogach posuwać się po ziemi* 
Święt. 705. 

Na psotę = »na żart: 'Na psotę 
robi' = żartami* Panz. 

Napstroszyć = naj)akowa<', na- 
jeżyć: >K()szałka napshoszona 
kiełbasami* Kuj. I, 47, ods. 

Nap u cza ć = »1, czynić co na- 
brzmiałem , wzdętem 2, przez 
schylenie czNiiić co iiapręż«)nem* 
O. ' 

N a p u .ś c i ć się na kogo = napaść 
gniewnie, obrzucić wymówkami 
Ist. z Litwy. 

N a p u ż V (• s i ę : > NapuzYĆ się ^ 
nadać się. Pr. fil. V, 801. 

Na|)ychać = gnieść, popychać: 



> (Osoba, dokonywająca 'przemie- 
rzenia' chorego) ciągnie ręce w tył, 
a kolanami swemi grzbiet mu na- 
pycha* Kuj. I. 95, n® 5. 

N a p y s k o w a ć = » nakłamać, ob- 
mówić, nagadać: 'Napyskował 
przed panem na mnie'* Pr. fil. 
V, 801. 

Napytać = umówić, uprosić: »Na- 
pytałek m<ijstrów, có bede (dach) 
gontami pobijał* Zb. V, 244. 
»Stiyjasek napytał carownice. Zę- 
by je (córkę) zgładzała ze świa- 
ta* Zb. VII, 15. »Napytała (= 
wezwała) wojska, coby przyjechało* 
W^isła I, 312. >Napytany = upro- 
szony, zgodzony* Cer. 

Nara= »głupiec* Derd. 136. »Na- 
ra = 1, głupiec 2, głupota: 'Nera 
ten, co daje, a głupy len, co nie 
bierze'. 'Do narf' = głupio' 'Nie 
robi s3 do narf^'* Ram. 116. 
>'Nie rób sa do nary' = mach 
dicłi niclit zum Narien* Bisk. 12. 
»Czf wa, Żf-df, so mfslita, żem 
ja jaki nara?< Derd. 12.* 

Narabiać »czem, np. ogonem = 
nieustannie kiwać. Także = po- 
magać sobie czem* Zb. I, 72. 
» Zabobonami [)Oczvnała narabiać* 
Zb. III, 40. 

N a r a c h o w a ć : » Narc^ichowac i Na- 
r&chowac sil = naliczyć, nara- 
chować: naliczyć się, narachować 
się< Ram. 1 16. 

N a r a d ł a k : » ( .zęść dolna (radła), 
okuta żelaznym 'naradłakiem', za- 
chodzi w ziemię...* Lub. I, 83. 

N a r a d o w a ('• się: > Nari\dowac sS 
= nacieszyć się« Ram. 116. 

Naradzie- z= poradzić, doradzić : 
• Żebyś mi, |)owiada (pan), nara- 
dzljtjaką dziewkę, zęby l)yła mądra* 
Cisz. I, 243. » Radżom potym so- 
bie... i naradzili (= uradzili) wsy- 
scy...« Zb. XV, 34. Por. Na raić. 

N a r a i ć :r^ >na-t ręczyć: 'Naraiłem 
dwie dziewki do dwora'* Spr. V, 



Naramiączko — Nareinny 



259 



115. >Naraić = doradzić, nastrę- 
czyć « Pr. fil. V, 801. Rozpr. XX, 
431. Fed. 403. Święt. 705. >Ja 
ci żonkę naraję« Sand. 114. 264 
p. w. Raić. » Kiedy sie będzies 
żenił, Nardje ja tobie* Kętrz. 66. 
Oles. 427. >r)ziaduś naraili panu..« 
= poradził Kam. 40. » Lej bek 
narai prepinatora* ib. 162. »Za- 
kochanej dziewce druga naraiła 
babę, znającą się na czarach* Bal. 
83. »Naraję ja (wyswalam) tobie 
do młody macierzy. Co ona ci 
jeść da« Kozł. 260. >Dziewcyno 
moja, naraj sie (:=: wydaj się) 
dobrze... — Ja sie naraje, jak mi 
sie godzi* ib. 111, n^ 36. »Nikt 
nie móg poradzić... jaż ten pan 
narajał (= pozyskał, dostał) tego 
żołnierza* Zb. VI, 300, n^ 190. 
» Złego (mi) męża narajono* Zb. 
II, 84, n MOI. » Chłop narajony, 
a wi^k chowany jedną drogą cho- 
dzą* Zb. II, 175, no'74. >Pódę 
do wróża, aby mi co naraił na 
te chorobę* ib. 249. >Nikt Igna- 
siowi nie potrafił naraić, a ona go 
dopiero uzdrowiła* Kieł. II, 243. 
>Kiej sobie żonkę narais* Rad. I, 
119. Jeden z djabłów, naradzają- 
cych się nad wynalezieniem za- 
gadek, powiada: »Naraję ci gadkę* 
Swięt. 367. 

Naramiączko: » 'Ży wotek* składa 
się z paska, 'szczytka* i dwóch 
'oplecków', czvli 'naramiaczek'* 
Wisła VI, 491'. 

N a r a m n i k : » Koszulka u kołnićrza, 
naramników i rękawów, karma- 
zynowyin przedziergana... jedwa- 
biem...* Kieł. I, 38. II >Naram- 
niczki (u ko.^^zuli) są wstążkami 
związane* Pozn. I, 70, ods. 

Na rano = nazajutrz; z rana, ran- 
kiem : Zb. VIII, 291. >Jest... 
w ogródocku miotełecka na rano 
budzić* (= do budzenia z rana) 
Maz. II, 8, no 20, zwr. 6. Toż. 



ib. 9, nO 22, zwr. 3. Zb. XI' 
79. 87. 

Na raty = czemprędzej, na gwałt: 
• dhybaj do cliałupv (po kosę), 
na raty kosić!* Wisła VI, 144. 

Na raz i Na razie: * Nie na raz 
(= od razu) Kraków zbudowano* 
Ginc. 27, n^ 583. >Na raz* = od 
razu Ust. z Litwy. 

Narazić się = natkna^ć się: » Nie- 
ostrożnie naraził się na świecę 
i brodę opalił* Bar. 45. || »Zeby 
cię naraziło!* (kląiwa) Zb. II, 257. 

Narefo wać = utrzeć, natrzeć: »I)o 
klusek narefują bulwów* Nadm. 
108. »Narefujc na refcte bulwów* 
ib. 

Naremnica: >Narenmica = na- 
wałnica, deszcz ulewny* Rozpr. 
X, 290. » Naremnica = ulewa« 
Wrześ. 13. » Naremnica = na- 
wałnica, burza, nagła ulewa* Spr. 
V, 380. II > Naremnica = kobieta 
uparta' kapryśnica, cliimeryczka* 
Ram. 122. 

Naremnie: »Narenmie = nagle, 
gwałtownie* Rozpr. X, 290. »Na- 
remie = gwałtownie* Wrześ. 13. 
» Naremnie = nagle, gwałtownie* 
S|)r. V, 380. »Narymnie = nagle* 
Spr. IV, 27. II »Ńaremnie = ka- 
pryśnie, chiu)erycznie, upornie, 
okoniem* Ram. 122. 

Naremnik: » Niiremnik = człowiek 
uparty, ka[)rvśny, chimervk* Ram. 
122.' 

N a r e m n o ś ć : » Naremnosc = na- 
rowistość, kapryśność. chimery- 
czność, upór* Ram. 122. 

N a r e m n y : » Naremny = gwałto- 
wny, porywczy, nagły* Rozpr. X, 
290. » Naremny = narowny, upar- 
ty, nieusłuchany* Pobł. 51. •Na- 
remny = grymaśny* Wisła I, 
154. » Naremny = gwałtowny, 
porywczy, popodliwy, prędki* 
Wrześ. 14. > Naremny = gwał- 
towny* Spr. V, 380. » Naremny 
17» 



260 



Narew — Narodzony 



= gwaUowny, krzepki* Sab. 133. 

• Narymny = gwałtowny* Cer. 

• Njiromny = narowisly, kapry- 
śny, chimeryczny, nparty (koń, 
dziewczyna)* Ham. 1 22. >Naręmny 
= (o koniu) [)suja.cy w zaprzęgu; 
nagły* IJdz. 

Narew : » Pojadę za Narew* Chełch. 
I, 132. 

N a r e z e k = nadział, pas, smuga 
ziemi ornej list. z Litwy. 

Nareżye = nakrochmalić Ust. z Po- 
znań skicL^o. 

Na ręby = nie 'na lica*, na lewą 
stronę (o sukni) Parcz. » Kasinka 
(z pospiechu) na ręby s[)odniczek 
oblekła* Lip. 180. ^•Hęl)y' i 'lica' 
= lewa i prawa strona jakiej 
rzeczy; 'ręby' sj^ nice, strona od- 
wrotna* ib. ods. Kolb. 92, zwr. 
9. 93, zwr. 9. W odpowiednich 
miejscach pieśni: 'na lewo oble- 
kła' >tr. 95; 'na nice... oblekła' 
str. 93. » Fartuszek przewraca na 
ręby* \Vi4a IX, 347. 

Naręcze = » brzemię, ile na ręku 
unieść można* O. »Njiręcze« 
Kozf)r. IX, 295. »Xaręce lipowe- 
go drzewa* Chołch. 1, 22. Chełm. 
I, 94. »Narącze drzewa* Zb. VIIL 
265. II »'Naracko drwa' = kilka 
kawałków drzewa, które się zmie- 
.szczą na jednf*j ręce* Kozpr. XX, 
431. » Nfi ra^ck o 3r= naręcze* Święl. 
705. >Narsicko = wiązka drzewa* 
Kozj)r. XXVI. 384. »X.ira^cko* ib. 
V1IL 192. .Naracki^i* ib. ix. 158. 

• Naraczko = tyle, ile rękami 
objąć można* Kolb. Słowniczek 
p. w. Padół. >Na naraczko biorą 
drwa* Zb. IX, 4. > Naraczko drew* 
Zb. XłV, 8(). 'Łapią \)u narączku 
narąi)aneg() drzewa* Fed. 289. 
>Naręcko = wiązka, jaka >ię umie- 
ści na jcdn<'j ręce* Kozpr. XI, 
1H<>. II »Xara<ko = ręka od dłoni 
pi> łokioć. |;i)zpr. Viii. 230: IX, 
210. Por. Na naręczu. 



Naręczny » a. Naręczni (koń) = 
koń idący od prawej strony woź- 
nicy w zaprzęgu parą końmi, także 
'podsobni'* Krak. IV, 313. •Na- 
ręczny (koń) = nazwany, że ma 
go 'na ręku', czy też pod prawą 
ręką trzymający lejce woźnica* 
Chełm. I, 96. » Naręczny koń ^ 
z pary koni u wozu koń po pra- 
wej ręce* Święt. 705. » Licem 
konia, licem, Licowego biczem. 
Pod sobą, ostrogą. Naręcznego no- 
gą* Tygod. ilustr. 1, X, 404. 

Naręcz yć: » Naręcz|c =: napo- 
życzać: Tfle naręczfł u nas!'* 
ł*obł. 80 p. w. Ręczyć. 

Narobić się = napracować się : 
> Pościel mi łózecko, Bom się na- 
robiła* Sand. 152. > Narobił się 
jemu parobek* Kuj. I, 184. »Ja 
jej sie narobiłam* Pozn. II, 258. 
»Xie sieje ja pola. Nie narobi mi 
sie kochanecka moja* Zb. X, 131, 
n° 56. »Bez dzień .^ię narobi, 
W nocy się nie wyśpi* ib 318, 
no 312. >(TO>podyni, narobiłenn 
ci sie!* Kieł. II, 62. »Jak się 
chłop narobi. To me ścisnąć nie 
chce* Łęcz. 198, n^ 378. »Moje 
rącki młode nie narobią^ na cię« 
Pleszcz. 54, n° 17. »Mnie robota 
zjadła. Bom sie narobiła* Zb. XV, 
93, n" 91. »rakem się narobiłU 
Krak. IV, 170, ods. ]| » Twoje 
racki narobione, moje nie* Maz. 
V, 316, zwr. 8. » Jakie ręce na- 
roi)iono!< Wójc. I, 173. Wójc. 
Klechdy II, 84. || >PrzepiuJem se 
płuzek, Narobiiiłem dłuzek* Krak. 
II, 110, zwr. 11. 

Narodeczka = (kolęda) na Bożo 
narodzenie: >Radzil)yśniy brali ko- 
lędeckę, narodcekę*" Zb. IV, 98, 
n^ 24. W lakiejżc pieśni, tamże 
n^ 25: »Hadziby \n\ brali kolę- 
dzi>ko, narodzisko*. 

Na rodzi- ko p. Narodeczka. 

N a r o d z o n y = urodzony: > Boże 



Na rok 



Naród 



261 



Coch ja sie wojny bał; Jach wo- 
jaczek narodzony...* llojr. n° 46. 

Na rok = >za rok, na przyszły 
rok« Pr. ni. V, 801. . Tego roku 
rośnio, a na rok zbi«TJija« (zagadka 
o jałowcu) Zb. I, 132, n° 55. 

Narok: » Narokiem = 1, niby, u- 
dając że... 2. umyślnie* O. » Na- 
rokiem = z podełba patrzeć 
(my.4l.)c Pr. fil. V, 802. || >Z na- 
roku«: »Z naroku = umyślnie: 
'Z naroku przy.-edem'« Maz. V, 
34. »'Ta baba. to na to przyjście, 
modli się tylko z naroku' = ta 
kobieta, na przykład, to modli się 
tylko pozornie* IMe.^zcz. 48, n^ 5. 
»Z naroku = umyślnie, nie przy- 
p.ndkowo* Osip. 

Naroki = > 1 , skrzydła, loty, lotki 
2, j)otrawa, podobnie, jak Haki, 
sporządzona z k>ij!g i kiszek je- 
lenia, daniela a. sarny* Pr. fil. V, 
802. > Naroki = wnętrzności* O. 
Por. Na róg. 

Na rościć = >za(.'z;ić się nieść (o 
kurach)* S|)r. V, 138.' || »Na- 
rościć się*: »Gdy samica drobiu 
zniesie* pierw- sze jajko, mówi się, 
że 'się narościł:i': 'Tać dopiero 
dziś |)ierw.>za kaczka się narościła'* 
Maz. V. 57, ods. 1. 

Narośl (^ n.: » Na ostrędze rosną 
naroślą* Zb. VI, 287.* n^ 166. 

N a ro w i ć ~- drażnić, bałamucić: 
»\io narowta psa. ho będzie gryz 
wsystkirli* S|)r. W 115. » Naro- 
wić komu = do;»adzać . 'Narowi 
mu, jak bolącemu wrzodowi' « O. 

N a r o w i s I y : » Narowi! y* (o koniu) 
l\)zn. VI, 16. Por. Narów ny. 

N aro w n V : * \arowna śk.-ipa* Sand. 
272. 

N a r o z ł r z ą s a ć s i ę = zmadiać się, 
strudzić się: ^Hardzom się na- 
roztrzM<:ił (bijane Borucha), że aż 
z nótr leciałem* Myszkowski O 
Strachiich, t>. 

N a r o ż n i c a : » Czlerv <a 'narożnice' 



w chacie góralskiej, pod[)ierają 
krokwie 'do załemku', w czterech 
rogach dachu* Spr. V, 380. 

Narożnik = węgieł budowli: » Żoł- 
nierz jak wzion tyj karczmy na- 
rożnika, tak całkiem unió.s 
w górę* Kuj. I, 116. > Narożne 
krokwie nazywają 'narożnikami'* 
Wisła VI, 426. »Z narożnika 
strzelył* Cisz. I, 312. Niejasne 
jest znaczenie 'narożnika' w Pozn. 
VI, 296. » Narożniki = brzegi 
szizylu slodoK', kryte zwykle 'je- 
żami'* Dyg. II » Narożnik = .sznur 
do szczepiania wołów za rogi* 
Pleszcz 38. 

Narożny = »(o pieśni) świecki* 
Pr. iii. V, 802. .Narożny = 
płochy: 'F^iosnka narożna' = lekka, 
światowa* Pleszcz. 38. 

Naród = hul, ludzie Czark. Ust. 
z Litwy. » Naród = ludzie wogóle: 
'Tyla l)yło narodu'* = tyle lu- 
dzi* liozpr. NXVl, 384. .Narodu 
sie kupa zebrała* Spr. V, 115. 
• Naród tę babę czarownicę uto- 
pii w stawie* Lul). II, 203. >Ja 
z moja kądzieliną do ogrodu, A za 
moją kji(izielin:i ro narodu!* Kuj. 
II, 41. »Naroil z dobytkiem mu- 
siał kryć się po lasach* Glin. IV, 
227. » Naród z< 
Derd. 10. >IVła 
narodem ta kn»lrw>ka córka* Zb. 
NI, 8t). > Niedźwiedź jak weźnie 
W-n naród l{iic...< Cisz. I, 316. 
>\V mieście n:u-«'»<i zawdv Ifuściej- 
sy« ii). 324. ». Narody się wydzi- 
wiają* WisJa I, 102. ods. || » Na- 
ród* =^ dziecię, dzieri: >A uśnijż(\ 
ty mały namdzie, com ja <rię zna- 
lazła w n arcliwi na ogrodziel* 
(koły<ani<a) Wisła IX, 134, n^ 6. 
> Mieli (lziewi«'cioro narodu* Zb. 



mnie >zydz!ł* 
)ać pomiyndzY 



III. 



► Kołv* 



malutki 
no 84. 



nji rodzie S Zb. X, 134, 

» Dzieciaczyska wasze nazwała psim 

narodem* Pozn. VII. 279. >Psi 



262 



Naróg — Narządzać 



narodzie* (wymyślanie) Dornan. 
> Narody = małe dzieci* Spr. V, 
115. 

Naróg = »sośnik< O. Petr. »Radło... 
narzędzie o jednym tylko 'narogu* 
czyli 'narożku'* Maz. ill, 50. 
»Narogi nazywają się te zęby że- 
lazne, któremi się orze* Zb. VIII, 
260. »Socłia... u dołu z dwoma 
końcan)!, na które wbijają sio 'na- 
rogi' żelazne z ostrzami do kraja- 
nia ziemi (lemiesz)* x\Iaz. III, -49. 
II »Narożek = róg żelazny, któ- 
rych dwa używa się do wideł od 
gnoju* O. Patrz wyżej Maz. III, 
50. II >Xarogi = wnętrzności, 
podroby sarny* Pr. fil. IV, 844. 
»\arogi = część szlachetniejsza 
trzewiów jelenia, z której sporzą- 
dzano przysmak myśliwski* Przyj, 
ludu VIII,' 208. IV. Narok. 

Narów: » Narowy = zbytki, gry- 
masy, upór* S[)r. V, 115. 

N ars i ód p. Naśród. 

Nart: > Narty = 1, przednia część 
cholewy z [)rzyszwą 2, [)odbicie 
3, górna p<)wiei*zchnia slopy 1, 
przy>zwa u buta* Hozpr. XVII, 
47. >Xart, Narty = przegubie, 
podbicie* Spr. IV, 307; V, 380. 
> Narty = przednia fzęść chole- 
wy z [)rzyszwą« ib. 358. 
r t a p. M a r t a. 

r u k o w a ć V » Jak ja narukował, 
To josce Werndl gieltowjił* Swiot. 
235. 

ruszać i N a rusz o w a ć : » IJa- 
ba bała się go (Strzygonia) naru- 
sać* (zacz<'piać) Święt. 499. »Jak 
ja będę f)irM*wsza^ mszę od|)rawiał, 
Będę twoje serce naniszował* Wog. 
no 2i-7. 

Narwa = >uar()st. porost trawy 
wraz A korzeniami na odłogach, 
łajkach: 'Tak snjulko {■= płylko) 
onił. że Km lwie narwę zerwał*. 
'\Vieprz<' na hrc' pyszt-zac. narwę 
p^ują*. Sz<*wcy nazywaja^ stronę 



Na 

Na 



Na 



skóry wyprawionej, na której była 
sierść, 'narwą'* Pobł. 52. 136. 
> Narwa = darń, darnina, wierzch- 
nia warstwa pola a. tra\ynika, ra- 
zem ze źdźbłami traw i korzon- 
kami* Kam. 117. 

Narwać: Istnieje na Kusi Czerwo- 
nej wierzenie, iż w Zielone Święta 
można » narwać deszczu* zrywa- 
jąc zioła, które wypuszczają sok 
przy złamaniu i mają moc przy- 
ciągania chmur. Taki deszcz na- 
zywa się » narwany* Tyg. ilustr. 
r, IX, 88. II »Kwiaty.sków na- 
rwałsy (= narwawszy), wije widn- 
ki* Wisła VII, 279. |] >Narwany* 
= mający trochę 'szusa', 'zajączka', 
niespokojny, porywczy, egzaltowa- 
ny Ust. z różnych okolic. •Na- 
rwany :=: postrzelony (umysłowo), 
warjat* Zb. I, 20. Mówią też 
'Narwaniec' i 'Narwanica'. Por. 
N a t r z a :5 1 y. 

N a r w a n t a p. G u w e r n e r. 

N a r y c h t o w a ć = przygotować, 
'przyładować': »Xaryktuj wiece- 
rze* Zb. V, 199. » Obiad narych- 
towali* Wrześ. T. 49. >Narych- 
tują jakie jadło, picie...* Matyas, 
Z ust ludu, 14. »Bedzies miał 
konia naryktowan<?go< Wi.sła II, 
23. >Miał wieko (trumny) naryk- 
towane i wnet jom [)rzykrył« Zb. 
XV, 20. »Loter nie wiedział, co 
óna mu naryktowala* Swięt. 398, 
n« 39. 

N a r y p a ć = » nałożyć* Ldz. » Na- 
rypna^ć = udeptać: 'Xarypnoł me 
na nogę' Spr. V, 1 1 5. 

Nary w = » wrzód* O. » Nary w = 
pryszcz, baj>el, wrzód* Petr. Ust. 
z Litwy. 

N a r z a ć się = > nurzać się* O. 

N a r z ą (1 z a ć : > Narządzać = cyno- 
wać: sporza^dzać* Parcz. •Narzą- 
dzić* = przygotować: >'Buło na- 
rzjidzone dać' = było przygoto- 
wane do dania* Zb. Vni, 311 



Narzeczeństwo — Nasad 



263 



» Narządzić = reparować: *Siewc 
licho narządza buty'* Spr. V, 115. 

• Narządzit nam gorzałki w kojcu* 
Rad. I, 156. »Nai*ządzony, Zna- 
rządzony, Naporzqdzony« Pr. fil. 
IV, 845. II » Narządzić się = n- 
brać się: 'Idę się narządzie'* Zb. 
I, 35. 

Narzeczeństwo = 1, czas od 
zaręczyn do ślubu 2, para narze- 
czonycli list. z Litwy i z innych 
okolic. 

Narzeczki = narzekania: > Matka., 
bardzo w sercu bolała, Słysąc 
takie narzecki* Kieł. II, 143, zwr. 
10. Por. x\arzek. 

Narzeczony: > Narzecon i starsych 
sióstr ])rzyjechali* Święt. 351. || 

• Narzeczony* = mający być, 
przyszły (przymiolnikowo): > Pła- 
kała Jantosia od tatula idący, Od 
latu la rodzonego Do świekra na- 
rzeczonego* \Vi.4a VII, 701. 

Na r z e c z y : » 'Trzymać kogo na 
rzeiy' = w zawieszeniu, nie da- 
jąc żadnej stanowczej odi)owiedzi: 
Nie ti*zyma)ze njuie na rzecy, ba 
powidz, cy kces, cv nie kces'* 
Spr. V, 379, n^ 8.' 

Na rzek = > narzekanie* Pobł. 51. 
Por. N-a rzecz ki. 

Narzekać: »Narykać*: »(Miemiec) 
narykał na mnie* Del. 105. »l]- 
słvsał Jasio plac narzekany* Pr. 
fil". IV, 220. . Narzekać* oska- 
rżyć się: 'Nie Irza narzekać latoś 
na ow.sy'* Spr. V, 115. 

N a r z e s z a ć : » Narzeszac = nawią- 
zywać, u wiązywać* Kam. 117. 

• Narzeszfc = nawiązać, uwiązać: 
'Narzeszf'ł balkil na lencuch I tak 
cigniił ją na dak'* ib. 

N a r z ę d a = » naprawa : 'Oddać co 
«lo narzędy', 'Jest u narzędy*, 
'\Vzi:ić otl narzędy'* Pr. fil. IV, 
S45. 

N:»rz<*dzie zbiorowo: »IIwidzieli 
sUW kamienny... stołki i narzędzie 



w.syśtko* Zb. XV, 18. || •Na- 
rząd ko* = drobne narzędzie. Ust. 
z Warszawy. 

Narzucić = przerzucić: » (Gałąź) 
krftwca narzucljfa na druga stronS 
te krószki (= gruszki)* Hilf. 114. 
II > Narzucić* = podrzucić: •(Ko- 
walowi, który się umył) wilk na- 
rzucił ogona, pada: — Utrzyj siel« 
Cisz. I. 321, n° 267. 

Nasad = 1, rękoje.ść 2, narybek 
3, łódź dwurzędowa O. > Ponad 
osią leży *nasad\ gruba, przytwier- 
dzona do niej deska* (na rysunku 
nO 13) Krak. 1, 175; IV,' 313. 
> Nasad = część wozu, położona 
na wierzchu o.si* Hoczn. 217. 
• Nasady = dwa poprzeczne wią- 
zania w saneczkach , przednie 
i tylne; w 'gnatkach' jedynie tyl- 
ne wiązanie nazywa się'na«iadem'« 
Spr. iv, 307: '\\ 380. .Wzdłuż 
osi między kołami przytwierdzony 
jest obrączkami żelaznem i długi 
i grubość osi mającv kawałek 
drzewca, na osi drewnianej zwany 
'nasad', a na żelaznej 'próg' a. 
'ławka'* Łoś. >Na osi (pługa) 
de.«^eczka, odpowiadająca 'nasado- 
wi' w wozie, zwie się 'nasadek'* 
ib. > Nasady u sań łączą oba pło- 
zy, a [)rzytwierdzone .są na 'stra- 
inach'* ib. »W płozach (sań) 
osadzone sa, 'nasady', łączące się 
poprzecznemi 'sztramami'* Was. 
58. »Slrama (u sań)... z dwoma 
'nasadami', przednim i tylnym* 
Spr. IV, 314 p. w. Strama. » Na- 
sady leżą na osi* (u wozu) Lub. 
I, 87. > Nasad (u sań) łączy dwa 
slramy* Il<Mnp. >Do osi przy- 
twierdzony jest za pomocą żelaz- 
nych 'klarynek' równo-długi gruby 
kawałek drzewa, zwany 'nasad'* 
S|)r. IV, 333. >Nasad'= belka 
drewniana do śnie [)rzy śrubowana 
w miej>cu. gdzie pi*zodek mijają* 
Święt. 10. »Śnice... przechodzą 



264 



Nasadzić — Nasięźrzał 



pod 'nasadem' osi poza 'przodek' 
wozu* ib., oraz 705. » Nasady = 
w prostych saniach dwa poprze- 
czne slołki, umocowane na pło- 
zach. Xa nasadach khidzie się 
wasąg a. skrzynia, a w ich koń- 
cach osadzają^ się kłonice do opar- 
cia drabinek, lelerek a. gnojówek* 
Pr. fil. IV, 845. »Xa [)rzednich 
'uosiach' są przymocowane 'nasa- 
dem' lak zwane 'skręla^c Pozn. I, 

110. »Do osi przymocowany jest 
dość gruby kawałek drzewa, zwany 
'nasadem'* Zb. X, 207. > Nasad' 
na osiach z przodu, drewniany* 
Zb. IV, 189, n^' 19. > Nasadek = 
część pługa* Pr. fil. IV, 220. || 
• Nasadek* u kądzieli: >Deszczka 
bukowa z 'nasadkiem' na końcu, 
na której się robotnica przysia- 
dujo* Lub. i 86. 

Nasadzić = posadzić (kurę na 
jaja): »Kokoszeczkę nasadzę* Kolb. 
192, n^ 15 h, zwr.^10. Wiosła VII, 
279, n^ 4. »Knrę nasadzę* Maz. 

111, 280. »Kurcęta nasadzIJt na 
jajach* (? K.) Cisz. I. 251. || .Mas 
mi wybrać sadzawkę i mas tam 
nasadzić ryb* Zh. XI, 10. ||» Ko- 
zieł w lutvm 'nasadza' nowe rogi* 
Tyg. ilustr. 1, XIII, 240. 

Na sagę = »na ukos* Fed. i 03. 

Naschodzić się: >Naschodzili się 
wszyscy znajonii* Kuj. I, 164. 
»NaschodziJo sio umarłych pełny 
kościół* Kozł. iU)l. >Naschodziło 
się łych, co Irzęśli (gnój)* Chełch. 
II, 118. »Naschodziło się do 
Agnieszki dużo dziewek i chło- 
paków* Pozn. II, 372. 

N a SC h wal: >Naschwal = nau- 
myślnie* IJozpr. XVII, 47. II >Na- 
swald = z unn>łu« Zb. II, 8. 
I *<ir. S c h w a 1 n i c. 

Nasiać: »Nasac* Ilam. 117.|| »Na- 
sia('' kogo* = za<zarować czyjąś 
siejhę lisi. Litwy (Swięciańskie). 

Nasiadać = ^^iadac* na...: »Zmora 



i dorosłycli ludzi 'nasiada*, kiedy 
śpią na plecacłj* Wisła VII, 73 i. 
II » Nasiadać = nalegać: 'Nasiad 
na niego, dopiero się przyznał** 
Udz. II »Wsie nasiadłe = dobrze 
zaludnione* Pozn. II, 47. 

Nasiadka = » Samica ptasza na 
jajacłi na.^iadająca* O. » Nasiadka, 
K(w)oklucha = kura, pragnąca 
.siedzieć na jajach* Pr. fil. IV, 
845. »W gniazdo 'nasiadki' pod- 
łożyć pióra wronie* Zb. I, 102. 

N a s i e k : > Nasieka a. i\asickaniec 
= kij z nacięciami na kor.e, 
mała maczuga* O. Por. K i I aj k a. 
P a 1 i c a. S i e k a n i e c. 1 1 » Nasick 
^ siekiera* llozpr. XX, 431. 
Prac. (od Tarnowa). 

N a s i e k a ć (o sierpie) = » z jednej 
strony osti-ze drobno ponacinać, 
a z drugiej naosli'zyć*Zb. XIV, 123. 

Nasienie = zasiew, posiew, tyle, 
ile zasiano: » Kichy ciek potrafił 
zła[>ić w garść kużde ziarenko... 
toby się dwa nasienia w teui 
znaszło* Kam. 72. || »Oset i po- 
krzywę nazywają 'nasieniem dja- 
belskiem'* PJeszcz. 101, n° 12. 
II » Nasienie gwiazdkowe = se- 
men anisi słellati* Ciesz. 65. 

N a s i e n n i c a = » nasienie do sia- 
nia lasu* Krak. IV, 313. 

N a s i e n n i k = » 1 , drzewo doro.słe, 
zostawione w [lorębie na to, aby 
spadająciMu nasieniem obsiało o- 
kalaja,ca, j)rzostrzeń 2, rośliny 
ogrodowe, przechowane [>rzez zimę 
na nasienie* Krak. IV, 313. 

Nasię pac- się = »wymocować się, 
wysilić się: 'Jak sie jiiże leuj wszyć- 
kiem nasiepią, I o ziiowuk ostanie 
lak jak jesl'* Kam. 126. »Na- 
siepać się = na.-zar[)ać się: 'De- 
resz kwardy w py.sk u, Irza się 
iia<i(»pa('', zacem strzYinji'* Pr. 
lii. V. 802. 

Nasię/ rżał L. O. Pr. lii. I, 140— 
41. >Lud zowie 'wołowy język* 



Nasijać — Naskwarny 



2()5 



(ophioglossuiu Yulgatutn)* nasięźra- 
łenr a. 'nasiźrałem': \\asieźrale, 
Rwę cię śmiałe... \iecłi .się za 
inna chłopcy gonią' « Zb. VI, 274, 
n*^ 13i}. >Na5;ieźmt, ja cię rwe...« 
Alen. XXIV, 470. VVi>ła I, 101. 
»Xasizrale!...« Zb. XI, 30, n© 15. 
>Xasizrał« ib. 52, n« 30. •Xa- 
.sięźrał* Zb. VI, 206. Krak. III, 
126. > Xasieźrzale, rwę cie śmia- 
łe... Pozn.'viI. 66. Kieł. II. 200, 
n^ 9. 201, n'' 13. || >Masier.zon 
=^ hibczsk: '.Musior.zonio. ja cie 
łamie...'* Pr. fil. V, 791. || ^Ma- 
sierżał*: »Mój miłv inasierżalel...* 
Zb. II, 259. II .Masicr-ziele = 
lubczyk* IV. lii. IV, 216. II »Ma- 
.-izcrdon « : »\V Slndzianny znaj- 
duje się obraz cudowny Matki 
Boskiej, a na cmentarzu rośnie 
roś I. 'Maszcrdon', która się nosi 
za ])azuclia, a ma własność wzbu- 
dzania miłości w kim się zechce. 
Rośnie na piasku, ma listki gru- 
be a tłuste, zwierzęta i myszy je 
j(;dz;i. Zaszywają go w rhustki, 
rękawy, w >ypełki zawiązują. Kto 
go nia, lo doń lgną wszyscy jak 
nuichy. Rwać trzeba przed wscho- 
dem słońca, inaczej nie działa. 
i*ewnego razu kobiela dla córki 
chciała zerwać tę rośhnę. ale psy 
księżowskie ją na śmierć skąsa- 
ły«. Tyg. iluslr. 1. IX, n^ 245. 

X a s i j a ć : »Xa<ejac = nawiać, najść 
(powietrza, zimna, ciepła, zapachu 
ilp.)« llam. 117. I*or. Sijać. 

Nasilić =1^ nawlec: * Nasilić czego 
na nilke< (Iziczol, l'i«)snki. VI, 
90. i). 

>()ślaga = pogardliwie 
osioł* Zb. I, 73. 
> ledwie, z wy-iiieniem<^ 
Hoczu. 217. >Na si!ę (= ledwie) 
tyle naJal)u<iałem i= z trudem 
przYzbierałcm)* ib. 212 p. w. 
Nałabiidać. »Xa siłę = z wysił- 
kiem « Parcz. Toż \'^\. z l^olesia. 



X a s i 1 n i (? ? 
i nasiluic: 
siłc = 



X<i 



a 



II >Xa siłę* = gwałtem, prze- 
mocą, .siłą: » Werbują i na siłę 
biorą* Zejsz. 160. » Werbują i na 
siłę pędzą ib. 170. 

Naskaczyć? >Xaskacfc = nanie- 
cić, rozniecić (ogień)* Ram. 117. 

Naskakać = »gdy kto źle, nie- 
dołężnie skacze, mówią: 'Bodajeś 
naskakar* Kuj. II, 281, n^ 19. 
II »Xaskakować« = podskaki- 
wać, kr/atać się: »Xima o cem 
dziwki chować, Trzeba samej na- 
skakować* Lub. I, 250, zwr. 4. 

Xaskarżyć: * Xa>kardzyli « Mńtyas 
Podania z Szczepanowa, 6. 

Xaski = >na>z: 'Jacy na-ki lud był 
w Kalwaryi'* Spr. IV, 379. »Xaski 
:=: nasz, ."-wojski tutejszy: 'Xaskie 
płótno' = zrobione we wsi, nie 
kupne. 'Xascv ludzie'* Spr. V, 
380; IV, 307. Pr. fil. V, 973. 
Cer. Por. N a ^ z y n i e c. 

Xa sklezia = »z uko.sa, np. ko- 
pać* Pr. fil. V, 802. Por. r^kieł- 
z e m. 

X a s k o c z y <• : » Niech (noga wywich- 
nięta konia) przyjdzie do swej ca- 
łości, skąd wyskot-y. niecłi na- 
>k()cy< IMeszcz 10 i-. 

Xa skoś = >na ukos* Pozn. VI, 
188. I st. z Litwy. 

X a s k u 1 a <• = naloczy<'', kula<* się 
nagromadzić'-: »()by szetli dużo 
(zbożi*) dało i dukatów naskulało* 
Pozn. I. 155 

X a skup o w a r : > Djaheł świii na- 
>kup«)wal* Kuj. I, 186. 'Xasku- 
powali w-zv>łkiego m<)<* niesły- 
chaną* Zb. II, 157. i). 

X a < k u r k a ('• = » nak lai- (mówiące 
'z kurwy synu')* l^ozpr. XVII, 
47. Por. I)urniai''. Jopać. 

X a s k w a r n y : » Xask warny = na- 
skwicrny. wrzaśliwy: 'X:isk warne 
dzocko' T— wiele płaczem się na- 
jłrzykrząjące* Pobł. 52. 'loż Ram. 
\22, oraz >Naskwarno-iC» i »Na- 
sk warnie* ib. 



266 



Nask wierny — Nastać 



X a s k w i e r n y p. X a s k w a r n y < 

N a s J a |) i a (• ? > Xaswapia<*- * = doku- 
czać'-, prześladować* Wisła I, 154. 

Nasłoiiieć = stać się dostatecznie 
słonym O. »Syrki kładji sio do 
mocno osolonej syrowatki. czyli 
'rosola sic'« Encvkloi>. roln. II. 
820. ' 

Xa słowie » umrzeć = ślepo za- 
wierzyć: >'Fałesny podliźnik, kie 
weźnio ukwalować a przyślubiać, 
to juz sie widzi, co mu na słowie 
umres; kabvta! nie da nicc Spr. 
V, :579, no'l5. 

X a s ł y c h a <• = posłyszeć, usłyszeć : 
»Coś tum nasłychałV« Zb. IX', 174. 

X a s ł y s z e ć się = nasłuchać się : 
» Teraz się pięknej nuizyki nasły- 
szy« Sień. 260. 

Xasobić = » przygotować* Cer. 

X aso w a = kitel płócienny, wkła- 
dany na '.siermię<?ę' List. z Litwy 
(Święciaiiskie). 

Xaspa= 1, 'wsypka', worek z pió- 
rami jako poduszka 2, wał, nasyp 

0. »Xaspa = 'wsypa', rodzaj 
woru, który napełniony pierzem 
i powleczony 'poswą*. sianowi 
pierzynę* Pr. fil. IV, 845. || >Xa- 
spina<: »Ze skóry (zdechłej ko- 
były) nas[>ina, z bebechów pie- 
rzyna* Maz. III, 308, n^ 453. 
II »Xaspa a. Przyspa -= pogródka 
koło chałupy* Pr. fil. V, 802. 
>Xaspa = chodnik cokolwiek 
podniesiony około cłiaty (trottoir)* 
Hoz|)r. XII, 96. »Wisł na ścianie 
kawałek masła; słońce przyi^rzć- 
wało, więc masło ciekło aż na 
'na>pę'* Alen. VI, 657. 

X a > p a ć = (losy*-, na śmierć się 
wyspać: >» Synowa, obyś już na- 
spała, wslajże krówki doi<'*!< Pozn. 

1, 2jy, n^ 74, zwr. 3. 

Xa spadek = znów l'sl.' z Ja- 
wo rza. 
Xasi)ak p. X a wspak. 



Naspisk: »Xaspisk = namuł* 

Swięt. 705. 
Na spoczynku = w chwili wolnej, 

podczas wypoczynku Kam. 67. 
Nasporzyć = napełnić, nasypać: 

• Gospodarzu, każ śpiclilerz otwo- 
rzyć i miecky (= wory) naspo- 
czyć* Kog. n** 440. || »Boże, 
naspórz! Boże, pomóż! Boże. ob- 
darz! = pozdrowienia robotników 
przy pracy* Cinc. 6, n** 34. O. 

Na spoty ki » wychodzić = uda- 
wać się na czyje spotkanie* Osip. 

Na spozimiu=pod koniec zimy, 
na przedwiośniu list. z Poznań- 
skiego, i^or. Sp Ozimek. 

Nas pół p. Xapół. 

Na sprzedaj p. Xa prze daj. 

N a s r o m o c i ć * kogo = zawstydzić 
kogo* O. 

Nastać = dostać się, rozpocząć 
.służbę, zacząć służyć: >(.)wcarze 
na^^tajo na śwęto Jadwigę* Spr. 
V, 115. »Sędzia nast&ny* (nie 
objaśniono: zapewne = 'świeżo 
naznaczony' K.) Rozpr. VIII, 119. 

• Parobek... nasłał do takiej cha- 
łupy pustej* Wisła VI, 496. »Xa- 
stać na .służbę = rozpocząć 
pełnić służbę* Osip. || »Xasta- 
wać:* = nadchodzić, zbliżać się: 

• Uobiad nastaje* Spr. IV, 379. 
»Jak będzie, tak będzie nastawać, 
Matka za córeckom ćwierć zie- 
nmiaków dawać* (niejasne K.) 
Zb. XII, 219, n« 82. || »Xastać. 
= nastąpi('-, powstać: »(lzynsz 
niezgodą z })anem nastał* Kam. 
187. II »Xasta(-* = zastać, zna- 
leźć'-: » Pistole tam leżeć- nastał* 
(= zastał leżące) Kog. n^ 59. || 
»Xaslać- się< = dosyć stać, wy- 
stać'-: »Pódźma (dziewczę) do dom. 
Bo się z tobą nie nagadam, nie 
nasłoję, nie nacieszę* Pozn. V, 
131. iiO 283. >Xastojec .•^{t = na- 
stać się, siać długo* Ham. 117. 
Por. Xastojać. 



Na starczyć 



Na stos 



267 



N a s l a r c z y ć = zdążyć : » (Kogut 
mówi do wołu i konia) Nie bój- 
cie się, bym wam nie nastarczył; 
naslanrz(^, bo mam skrzydła, będę 
podlatywał* Krak IV, 234. »Kwa- 
lermiich dźwiga pieniądze, nie 
może im nastarcyć iś (= iść)« 
Święl. 329. || »\astarczyć się« 
^= nastarczyć, dosyć dawać Wal. 
j). t. w. 

Nastąpić: >Xastn[pić« Ram. 117. 
»Xasiapny« ii). || »Xasląpić« = 
ustąpić- ; >Jabf' kra! (= dostał, 
nabrał) sromolil. iiabf' tobie na- 
slopii< Ililf. 100. II .'Wtąpić = 
wstąpić:, wejść: »Cbłop nastąpił 
ua... dro<rę< Święl. 455. || •Na- 
stąpić* = nad€»jś('-: >Czarna chma- 
ra na>tąpiłji, deszcz lejo* Lub. I, 
285. n^ 463. » Nastąpiła mi insa 
myśl* = nawinęła się Zb. II, 
235. II » Nastąpić'* = nastawać, 
zadrasnąć: »Na uczciwość mi na- 
sląpił< = obr«-łził n)ię Zb. II, 
237. 240. Siankowski) Obrzędy 
weseincs 3. Zb. IV, 111. ^Na 
cyje życie następuje* Chełcb. II, 
78. ^-Wastąpić na no|^ę' = obra- 
zić l^iwł. Por. Nastojać. || 
• Nastąpić- sio* = ustąpić: »Na 
konia, wohi, krowę w stajni i o- 
l>orze, (fii)' się nr<i cofnąć a. ustą- 
pić- na bok, wołają: 'nastąp się!'« 
Maz. III, 4t). »Nastąp sio, klępol* 
Spr. V, 115. >Nastcp sięl* Święt. 
22. >Na>tąp a. Następ, a. Nastąp 
>ie = clo krowy aby się nieco 
pcjsun<.'la« ilc>zpr. XXV- 1, 384. 

Następnik = na<lę[)ca Pleszoz. 
147. 

N a s t o p n V (pajnor) = stemplowy 
Pr.* (II. IV, 221. 

Nas tka nzr (u szowcciw) » drzewo, 
któro się kładzie na kopyto, jijdy 
but ma byc- na podbiciu wysoki* 
Piud. 21 (może 'nartka'? K.). 

Na stoć = dnom dn j?óry, naod- 
wrot, nawslec-z, przewrotnie: Dzie- 



cię spadło na stoć głową'. 'Położyć 
co na stoć'* O. >Na stoć, Ńh 
storć. Na storcz* = głową na dół, 
sztorcem, do góry nogami Ust. 
z Litwy. »Nastórcz = 1, ster- 
cząc© 2, tylcem* O. »'Na sztorc 
postawić' = na rąb; przeciwnie: 
'wzdłuż postawić'* Zb. I, 72. Por. 
Stoć. Sto(r)czmo. 

Nastojać » na kogo = szkodzić, 
źle życzyć: 'Macocha nastojała na 
pasierbicę'* Zb. VIII, 252. »Jak 
na nigo nasloj^li, tak un ich po- 
traciuł* Chełcb. 1. 34. 

N a s t o k r o ć = stokroć : Ja mam 
inszego. Na stokroć szwarniejsze- 
go* (= piękniejszego) Rog. n<* 6. 

• Skazał (= przesłał) mi mój miły 
Na stokroć- dobrydzień* ib. n® 189. 

• Pozdrów mi miluśkę na stokroć* 
ib. n« 224. 

Nas to par czy ć : »Nastoparcyć i 
Nastopyrc-yć np. spódnicę = wy- 
prostować wy krochmal i wszy ją 
poprzednio, tak, aby była sztywna* 
Hozpr. XXVK 384. »Nastoper- 
czać. Nastorczac-, Nastorzać, Na- 
strnożać, Nastroszać, Nastrożad, 
oraz Nastoperczyć itd.; Na^lope- 
rzać, Natoporzac- i Nastoperzyć, 
Natoperzyć, oraz z dodaniem 'się' 
= nastawiać-, najeżać, czochrać, 
nac-zupurzac'-, nadymać'-; natykać, 
nasadzać sten-zac-o* O. Por. nadto 
z temże znaczeniem: >Nast ruszyć* 
O. Na-izerszeli«'- się. Naszerścić się. 
Naszorszały. 

Nastoperczyć- [>. N a s t o f) a r c z y ć. 

N a s t o p o r z a c- p. \ a s t o p a r c z y ć. 

Nastorczac [). N a s to p a rczy ć. 

Nastorzać- p. N a s t o p a r c z y ć. 

Na slórcz p. \a stoć. 

N a s t r n o ż a r p. X a s ł o p a r c z y ć. 

Nastroszać p. N a s t o p a r c z y ć. 

N a s t r o ż a ć p. .\ a s t o p a r c z y ć. 

Na stos = (w mowie że.^larskiej) 
na prawo Chodźko, Obr. lilews. 
ser. 2, t. II, str. 31. 



2()8 



Nastroid — Nasypar 



Nastroić =: »pizyjj:otoNvn('-, przy- 
rzadzir* Spr. Iv/358. Krak. IV, 
8 13. /J). I, 4-0. IU)zpr. III, 372. Na 

♦ Na^-lroi wiecerzę* Del. 42. » Na- 
si roj iiłok so inireiuiiM ib. 105. 
> Obiad matka nastroi* Krak. IV, 
53. »Zjad to, co ja krowie na- 
stroiła* Zb. VIL 30. >Zona nui 
nit' nastroiła lej wąlrobw nie u- 
piekła* Krak. III, '(>7/nO 141. 

• Miała nin je.^c- nastroir* Kieł. II, Xa 
108. n^ 7. ||»\asłroi(-< =pi-zy- 
jrolowae, zn)bi('\ narobić: »Xa- 
>troić- n'>\vniankc (wesehią)* Zb. 

VIII, 'J6t>. »(Łoże) byJo nastrojo- 
ne na Madeja* Ci>z. I, 68. >Jak 
baj k ów nastroją, to z niysy jele- 
nia nbi«»rza, a z ziabv kukawkę* 
Zb. VIIK 321. II > Nastroić sie* 
= pi*zygotować się : » Królowie 
-^ie na--1rojnJt ze sniojoni* Kozpr. 

IX. lOG. >Trzi-ba .<eroe uspokoić, 
do kocbania >ic naslroi('-«. Rojr. 
n° 29-i. II » Nastroić >ię« = u- 
brai- >ię, ustroić >ię: ^Daj mi 
ryii^ki Na rzepeezek nizki. Co się 
do niejji» nastroję* Ho<r. n® 107. 
*.Iu* się Karolinka do ślubu stroi. 
Jak się naslrt»ila. Ha rdzo płakała* 
ib. n^ 129. »Szmnn:t» nastrojona* 
rrzYJ. ludu 1S91, >tr. 109. .Ma- 
r\nka na-troiła <ie dt> >zn!unveb Na 
>zal* ib. * Na 

N a > t r o >. \r s i ę :^r pi*zyuolować ^ię: 
>Maeii*k >ie do taiioa .'-lro/.ył« a. 
Uo tańra -ie na^-lrozyJ* llaił. I, 
S2. zwr. ',\. »Na>lrożyć = 1, na- Na 
•-ta wić. najeży 1-. na»zoebrać- 2, 
natknnr, na^adz^r* (►. p. w. \a- 
^'Hpirrza*-. Por. .\ a -- 1 o parrzy Ć-. Na 

\ .1 s 1 r n s z \ ć p. \ a > t o [> a r r z y ć. 

N : ^ 1 I" .' e ba ć •- 1 ę : : na^orl^ać >ię. 

:-.:;o' \ |»!;iv -.ę : •M;'>anka ci Na 
.: LiłjiłN pM-^k:! — .laKi/ity mi 
: :•■ :«v: -k:i-.i. k:«'«:\'":' ^le ]i na- 
^ ■:-.i.:.-.. /i.. \. :2in :. :12:^ 

,\ . s ' r .*, V K : A..^*'. .*v,x ...k;.-- Tł •*».'.- 



na Zb. VI, 203 (zapewne = No- 
strzyk = melilotus K.). 
styrmać = » zwalić na kupę 
wiele rzeczy* Wrześ. 14. Hozpr. 
X, 290. »Nastyrmać = 1, zro- 
bić byle jak 2, zwiilić na kupę: 
'Rad widzem zjUelnom robotę, a tyś 
mi naslyrmał, jako.^ sam kciał'* 
Si)r. V. 380. »Nasztyrniać* Ust. 
z Warszawy. 

suć= »nasvpać* Fed. 403. Zb. 
I, 20. Hozpr. X, 221 p. w. Suć. 
»Clioćby.ś mi icli (pieniędzy) na- 
suł, jak maku drobne^'o. Nie za- 
płacisz mi wianka* Kog. u^ 314. 
>Nasuł mąki* Zb. V. 205. »Na- 
suj (do dziury- pełno j.lola« ib. 
214. >Na wóz nasuć żarna (= 
ziarna)* ib. 222. 249. 261. »Na- 
suli jrroebu* \Vrze>. T. 50. > Nasuć 
do ow>a kamieni* Zb. VII. 38. 
74. »r)o wnza na.>uć piniędzy* 
Pozn. VI. .-Jlt). >Tamok ei nasują... 
kąkolu* Zej>z. 53, n" 76. »Na- 
suii dwie kup pieniędzy* Wisła 
I. 309. > Talarami rały j^okój iia- 
suł* Zaw. 54. >Nasuł cwaiicy- 
gierów* Przyj, ludu 1891, str. 103. 
>NasuJa ka<ze na całom izbę* 
ib. >.\asul olreby do kwaśnice* 
Zb. XV, 38. 
>wald p. Na>cbwal. 
s w a r z y i- ^= nanarzekai*. najrdy- 
rać: '(!o wam lor Pewnie ojeiec 
na-warzvi wam, a!e o roV« Ba- 
łucki. 

-i y c i ć = najiełnić . nasypać: 
»! Złodzieje nasycili --obie wory* 
Hou. n^ 5 i 4. 

> y p a c z =^ • der Fiilier. który 
na[»ebiia wózki wę«»'!em« Pr. łil. 
V. Mł2. 

> y pa c = ' u^.y w aja^ czasem w zna- 
« /rniu r.a.ar': Nasyp mi gorzałki 
w jM.''kwaterck'« Pr. til. IV. 845. 
luż. I -t z Warszawy .żarłobl.V 
^ P"-!'i'-i-cK. iLa-ł'paia« Fcd. 58. 



Nasz — Naszyk . 



269 



Nasz: > Dziedzic nasy* Sand. 271. 
>Lud naszy< Maz. II, 162. »Na- 
sz^- = nasi* Cen. 86. Kam. 118. 
Bi^k. 2:3. II » Nasza* w okrzy- 
kacłi weselnych: »()j nasza, oj 
świeci siel« Pozn. U, 88. 98. 
106. 265! 281. 292. 319. Zb. II, 
28. Pozn. I, 190. 194: III, 58. 
89. 190. 19k II »Nasi = ro- 
dzice: 'Nasych niema doma, bo 
pośli do robocizny'* Zb. II, 249. 

• Przysłali nas nasi do waszych, 
Abyście nam dali« (pannę za mąż) 
Wójc. II, 60. 

N a s z a d z i d : » Naszadzic = naczo- 
clirad, rozczochrać, postawić wło- 
sy na jeża; wytargać: »NaszadzIł 
so czApr^n;V« Ram. 118. 

N a s z a 1 i ć : » Nasza lic = naz wodzić, 
natumanić: 'Kiilkó uóna lodzi ju 
naszala' := ilu ona już ludzi 
uwiodła* Rani. 118. 

Naszałamanić = »nabałamucid, 
nałudzić« O. 

Naszastać = »z pośpiechem co 
zrobić, szczoirólnie napisać* O. 

N a szcza ć : » Najszczy < Zb. XI, 51. 

Naszczekać i Naszczekiwać: 

• Naszczekać na ko^o = oczernić 
kogo* Osi[). Ust. z Litwy. || •Na- 
szczekiwać ^ oznajmiać głosem 
p()l)yt zwierza (o jamniku, leżą- 
cym w norze przed zwierzem)* 
IV. fil. V, 802. 

X a s z <; z c .ś c i e : » W wigilje... kra- 
dną żartami *na szczęście'; rzeczy 
skradzione zwracają w dzień ś. 
Szczepana* Wisła VI, 192. 

Na szczęt = do szczętu, skrv^le- 
sem: »l orki>z na scenl ukląkł* 
Kam. 38. »Na scet = 'z napie- 
kiern', do szczętu, zupełnie* Pr. 
lii. V, 801, p. w. Napiek. || »Na- 
scętnie = do .<zczęlu« Ja^trz. 

Naszczuwać: »Myśiiw(*y charty 
spuścili, wszyscy ^roniąc, na-^zczu- 
wając* W(')jc. I, 224. 

N aszcz y p i ó r ok : *\> czosłeńka 



(= czosnku)... naścipiórek ('= 
szczypiorek, łodyga) zielony* Lub. 
I, 262, no 420! 

Nasze In i k p. Naszyjnik. 

Naszerszały = » stru ppig * Mrong. 
742. Por. N a s t o p a r c z y ć. Na- 
szerszelić się. 

Naszerszelić się = » naderszyć 
się* Pobł. 155. >Naszerszelony = 
nfistrzępiony, najeżony* ib. || »Na- 
szerszenić się* w temże znacze- 
niu Ust. z Litw^y. Por. Nasto- 
parczyć. Naszerszały. 

Naszerścić się = najeżyć się; 
nachmurzyć się: > Chodzi naszer- 
ściwszy sie* Ust. z Litwy. 

Na szerz = na oścież: »Na szerz 
drzwi otworzyli* Łęcz. 164. 

Na szmajndę grać = »na od- 
wrót, lewą ręką smyk prowadząc: 
*Jentolek grał na szmajndę'* Kuj. 

I, 47. »Parobczak Maślanka, bę- 
dąc 'szmają' (= mańkutem, jedno- 
rękim), wyuczył się grać na skrzyp- 
cacli *na szmajndę', tj. lewą ręką 
smykował* ih. II, 209. 

N a s z n i k ji. Naszyjnik. 

Naszpikować: » Naszpilkować * : 
• Prosiemy na zająca naszpilko- 
wanego* Kuj. I, 282. » Ciasto, 
naszpilkowane słoniną « Pozn. I, 
82. » Zając, naszpilkowany* ib. 

II, 305. »Cąber szperką naśpiku- 
ją< Rog. no 69. 

N a s z p u n t o w a ć = namówić I Ist. 
z Żyrardowa. 

Na sztorc [>. N a sto ć. 

Nasztorcować się = nadstawić 
się, nastawić się, postawić się: 
»Nasztorcuj się uczciwie, to ci 
baba sama w łapę wlezie < Za- 
polska. 

N a s z t u k o w a nie = nadsztukowa- 
nio, przyprawienie: » Tytuł (»ja.ś- 
nie panie*) dla naśtukowania so- 
bie j)azurów ria dłabienie słabych* 
Kam. 179. 

Naszyk \). Naszyjnik. 



270 



Na^szyjnik — Naśpiać 



Naszyjnik: »Nasyjnik = strój da- 
wnych Żydówek, w kształcie waż- 
kiego paska, naszytego perłami 
i błyskotkami, noszonego na szyi, 
a zawiązującego się na karku 
końcami z tasiemeczek* Pr. iii. 

IV, 845. II » Naszyjnik = obro- 
ża kolczasta (mvśiiws.)€ Pr. fil. 

V, 802. Przyj, ludu VI, 110. || 
>Naszelnik« w uprzęży: L. O. 
Pozn. III, 138. Krak. I, 176. Uoczn. 
217. Zb. I, 72. »Nasielnik« Hozpr. 
L\, 158. Maz. III. 51. Rud. I, 
170. \Vi>ła V, 916. »Na.solnik< 
Święt. 705. 9. || »Nasznik = 
naszelnik* Pobł. 155. Wisła III, 
88. 1 1 »Nasz<^kc Kam. 122. || »Na- 
lesznik*: »Brzakały nale.szniki. 
Brząkały i cugle* Kuj. II, 237. 
II »Noszonnik = aisldela, naszyj- 
nik^ Pr. iii. III, 359. » Noszenie* 
Wójc. I, 45. 

N aszyk p. Naszyjnik. 

N a s z y k o w a ć = przygotow^'le, 'na- 
ładować', przy.szyk()wać: >Naszy- 
kuj obiad* Kuj. I, 149. »Naszv- 
kowali kij< ib. 151. »Naszyko- 
wała śniadanie* ib. 168. »Naszy- 
kowała chlib do w>adzenia« ib. 
184. 

N a szynie c i Nas z y ii s k i : * Na- 
sz^i-nc = swojak, rodak* Ran). 
118. >Na<z|nski = swoj.-ki, oj- 
czysty: 'Nasz^nski Jiidze'. 'Gadają 
po nasz^nsku'* Hani. 118. »'To 
nasinscy' =i lo nasi* Nadm. 30. 
Por. N a < k i. 

N a ś c i b i ć s i ę = w>unąć się: » Szy- 
ja od zbanka naścibiła się char- 
towi na kark* Kiun. 149. 

Na.ścio = ^^nosidła. przyrząd z ka- 
wałka drzewa wyżłobicjnego, za- 
kładajaj-y sic na [)lecy, z dwoma 
wiszacemi kijkami, do których 
przycz(»piają <ię ciężary, niaja.cc 
i)yć przenoszone* O. > Naście = 
>adv, >za^<lv, koromvsł() Pclr. 



Na ścież (o drzwiach) Glin. 111,211. 
Por. Na oścież. Na szerz. 

N a ś c i g ł V = > nawpół dojrzały, naj- 
rzały*'Krak. IV, 313. Por'. Do- 
ść i g a ć. Niedościgły. P r z e- 
ścigły. 

N a ś c i o b a ć = » zlekka ochłostać « O. 

N a ś c i w i ć (kogo) = » odwiedzić 
(kogo): Trzy.sedłek naści wić was'* 
Wrześ. 14.' Pr. fil. V, 802. 

N a ś c i w i e n i e = » odwiedzenie, na- 
wiedzenie. 'Naści wienie N. Panny' 
= nawiedzenie N. Panny* Wrześ. 
rękop. Por. N a w i e d z i n y. 

Naśladować = > napastować « 
Kozpr. III. 372. » Naśladować •= 
prześladować, zaczepiać, drażnić: 
'Nie naśladujże mię, bobym cię 
zeprał* Zb. I, 46. » Strzelce... 
zającka naśladują* Kozł. 145. 
»Nie naśladuj mnie, bo cie w pysk 
wyżnę* Udz. »W\Tysuję (w ser- 
cu sobiej. Żem do niej chodzo- 
wał, często naśladował* Kog. n^ 
222. » Naśladować = napierać, 
nacierać, deptać po pięta(*h; na- 
sławać na kogo, napastować, to- 
pić* Krak. IV, 313. 

Naślapać = >nadepla('** Pobł. 98, 
p. w. Szlapac. 

N aś 1 i n i ć = zlekka zaj)rojeklować, 
ułożyć tymczasowo: »To jeszcze 
nic pewnego, to tak tylko naśli- 
niouo* Iisl. z Litwy. 

Na ślus = >na ostatnia^ rozprawę, 
jako zakończenie [)rocesu* Rozpr. 
XX, 431. 

Na śmiało = śmiało, bez waha- 
nia: »Kużde zhoże można na 
śniiało w przód zi kosić* Kam. 65. 

N a ś p a r o w a ć : » Naś parować = za- 
oszczędzić* Sj)r. IV, 27. »Naszpo- 
rować* Ust. z Warszawy. 

Naśpiać = > nadążyć, nadchodzić, 
nadbiegać, nadjeżdżać, [)rzybywać, 
dopędzać: 'Posłaniec go naśpiał 
o dwie wiorsty'* O. 



Naśpioszyć — Natonio 



Naśpieszyć = dogonić, zdążyć : 
>Zjadarka... znowu naspieszyła za 
niemi* (uciekajacenii) Krak. IV, 
24. 

Xaś [) iewać p. Xa-. 

Najśratać się = »nażegnać się: 
'Juześ sic naśratała, z matule 
nagadałaV Pr. Gl. IV, 221. Rozpr. 
XVII, 81. 

Na śród = pośród: >Xaśród dwo- 
ru jawor słoi« Wójc. I, 272. »Xa- 
śród boru* Kuj. I, 101, n« 22. 
> Zarzucił siatko naśród morza* 
Zb. IV, 102. if .Narsiód*: »Na- 
rsiód pola* Had. II, 91. || »Na- 
wśród drogi* Zmor. 9. 

Naśtszy ? >Xaśtszy* nie objaśnio- 
no Rozpr. IX, 170. 

X a ś w i e c i ć się: » Dosici... Niech 
ci sio len wianyszek nio świcil 
A już ci sie dosyć naświcińł, 
A jak ci sic ten Józinek zalicał* 
Wisła VIII, 503, n« 26. 

Xa świecie! = nigdy w świecie, 

Xal 



Na 



Xa 
Xa 
Xa 
Xa 

Xa 

Xa 



Xa 



Xa 
Xa 



broń Boże! Ust. z Li lwy. 
I a c z a ('• : > Wo/uice, smarujcie bi- 
cze, WOZY nalaczaj<iel* Pozn. V, 
202. 

tak rok: »Przy życzenia<*h 
'W dzień wilji) wyrażają się: 'Na 
tak rok'* Pieszcz. 82. Por. Na 
be z rok. Tak rok. 
tarć p. Xalrze<-. 
tarę u s j). Xotarjusz. 
targ p. Le I a rg. 
t ą (• h n ą ć = »na[>omkruić, w\spo- 
mnieć* Pr. fil. III, 306. 
I eh a = > duszność* Pieszcz. 38. 
I c li n ą (• : >Coś go 'nalchło', żeby 
szedł dah^j* Wisła VIII, 261. Por. 
N a l y k a ć. 

t c h n i e n i e : j>Xalclinin[cie« : > Da- 
ła jej Matka bo^ka nalchniitcie« 
Zb. VIII, 252. Pr. ni. V, 802. 
te bogi p. B ó g. 

tedy = > wtedy, podówczas: 
'Xaledy jon wziaf i poszed** Usip. 
Tvg. ilu-^tr. 1, X, 267. »Jeżeli 



Bóg cbciał prowadzić hidzi po 
swojej woli, natedy zapalał im 
ognie po obłokach* Lud. I, 170. 

Na tom = na to, po to, w tym 
celu, od tego: »Ja drużba na tem, 
co potrzeba, to wołajcie* Pozn. 
I, 198. »Bo ja jezdem na tem, 
ażebym każdemu dał za t(''m* ib. 
214,' ods. 

N aten miast = natychmiast: »Jak 
poczuje 'świeża krew*, to cie za- 
ra natenmiast ozedrze* Pozn. VL 
15. »Ja na konia prędko siad, 
Pojecluiłem natenmiast* Swiet. 
1 70. » Przyrzek przy.słać naten- 
miast* ib. 382. 398.' 426. 450 
487. 

Naterać się ? »Ja ziela nie na- 
zbi<Tam I ciebie się nie nateram* 
Kieł. I, 93, no 106. Por. tamże: 
»Ja lo ziele pozbieram A i z to- 
bji świat steram* ib. 

Nat ertolić f). Tertol i ć. 

Na I er u s p. X<)larjusz. 

N a t o g a c z : » W łbie nawoju j(v-t 
dwanaście dziur: w jedna, z nieb, 
w miarę potrzeby, wtyka się ko- 
łek, zwany 'natęgaczem' a. 'zaty- 
kaczem'* Niwa. »Xalęgac = część 
warsztatu tka<kiego, por. Nacią- 
gacz* Pi. ni. V. 802. »W jedną 
z dwunastu dziur 'łba' (w war- 
sztacie tkackim) wtyka się kołek, 
zwany 'natęgaczem', 'podi)iera- 
czem' a. 'zalYkaczcuT* Wi.sła VII, 
291. 

Nat kast lik = stolik nocny Rozpr. 
XVII. 46. >XalkaśIik = szafecz- 
ka. umywalnia* Pr. iii. V, 799. 

Natłoczyć się = dotłoczyć się, 
docisnąć się: » (Starszy drużba) 
do becki sie nalłocy, piwa sobie 
ulocy< Kai. I, 162.' 

Na to m ó w i ą c y =: na [)rzykład, 
'na len przykład' Junosza Wybór 
pism, VI, 194. 

Nałonie = >a. Natonia, Natoń = 
1 , częśi- lasu, gdzie drzewa spusz- 



272 



Na toż — Natrząchad 



ezaja 2, drzewninia, gdzie drze- 
wo rabia 3, dziedziniec« i). »Na- 
loniłi* = miejsce, na kiórem się 
drzewo ciosa a. ciesielskie obra- 
bia* Krak. IV, 313. »Xatonie = 
= miejsce i w zagrodzie wieśnia- 
ka) do rąbania drzewa* Rozpr. 
VnL 76. ilb. »Naloń« ib. 192. 
230. »Natóń = 1, Woda 2, miej- 
sce, gdzie kłoda leży do rąbania 
drzewa na 'oborze' = na pod- 
wórzu* Spr. IV, 307: V. 380. 
> Między chałupą a >lodołą miej- 
sce, przeznaczone <lo rąbania dize- 
wa, zwane 'natoń* Zb. XIV, 14. 
» Drzwi z sieni wychodzji na 'na- 
tonie'« Swięt. 38. »Natoń = po- 
dwórze nieogroJzone* Rozpr. III, 
373. -^Natoń = miejsce na po- 
dwórzu, gdzie się drzewo nibie* 
I dz. » Przed domem, czy to bez- 
pośrednio, czy t«»ż oddzielone obo- 
rą, rozciąga się wolne miejsce, 
podwórze**, zwany 'naloniem'* 
Święl. 39. 118. 456. 475. A' Ko- 
>iora na natoniii zabieli lim by- 
ka* Wisła IX. 242. L. podaje 
»Xalonie = część ia-n, irdzie 
di-zewa spii<zizają tz Trot-ai*. ale 
dodaje słuszną [)oprawkę: >ra<'zej 
kolnia, irewulnia. kielnia* •? K.»: 
znajdujemy leż u L. po-^tać >Xa- 
łoń = lignile, wierzysko, miejsce, 
gdzie drwa chowają, nałoń leż 
zowią z Mączyń*»k;«*iro-: por. Xa- 
♦•iiinie: w Krakowskiem m«>wią 'na- 
toń, n iturna' i 'natunie'*. Kzł-czy- 
w.ścic n Miczv['i-kiego p. w. Li- 
'iniU' zn:ijdłij«* ^ię bfędna p»><Uu'-: 
'ri:ił«>n\ kli)ra pow-lala prz<^z wzię- 

• •!♦• I za ł, rn I w na-^zyrh cza- 
ili <-h sił' zdarza. Prócz łeiro L. 
|)inl,i|0 »\acinni«' = tw Krakuw- 
-kifrni drwuiriia. kt»Inia*. INjdoj- 
rzricj pu^tat-i tej ni** >potkal«*m 
•j'l/. o:ndz:t'j. || >Xatuni''kM ^= plac 

• al z w!i'>rarni »M-io-ai!»"i«» drzewa* 
Krak. IV. 313 p. w. Natonic. 



»Xatiini>ko = ziemia., powstała 
z drzewnej próchnicy* Fed. 403. 

Na toż = »na przekor, naumyślnie 
(koma co uczynić)* Osip. 

Natracić s i ę = dużo stracić: » Hu- 
lałem, pijałem. Natraciłemci się; 
A tyś szelma była. Nazwodziłaś 
mi się* Rud. 140, n® 79. 

Natrafić z 4 pp.: >Natr&tić« Pr. 
ni. V, 802. >I)wie Marysie... Na- 
trafiły bednarczyka* Lip. 103. 
Pozn! IV. S6. n^ 170. » Natrafili 
kochaneczkę* ib. 170. •Natrafi- 
łem ładne dziewce* Zb. IV, 216, 
n'* 25. »Natriłiuł jedno żeiiskom* 
Rozpr. IX. 350. » Idzie, natrafiła 
drugi bór* Pozn. VI, 19. •Natra- 
fili zapadły zamek* ib. 43. 71. 
165. 304. > Natrafili rhłopa* Zaw. 
61. »Nalrafiwszy pannę-młodą...< 
Lecz. 56. »Nalrafiłv... Jasia* Wi- 
sła V, 42. 

N a I r ą l> i ć ^ i ę = >dO'vyć się na- 
płakać* O. »*Zeby> sie natrąbiło!' 
= przekleństwo, mówione do 
dzie<ka* Doman. Por. Na wyć 
s i ę. 

Na trącać = >napomyka('\ namie- 
niać. czynić wzmiankę* O. »Na- 
trąrać = mówić o czomś nie- 
pewnie* l<dz. >Baba, co fniała 
natnuone przez świętego Pietra, 
pyta sio...* ł= ponieważ coś o lem 
wspomniał >. Piotr- Święt. 421. 

Natręt = wi-zód na podeszwie no- 
gi, po I krain^ku 'iiatrut' Chełm. 
II, 212. 

N a t r z a s k a ć = iiaiieptać: »Gom 
^ię lam nachodził, a natrzaskał 
błota!* Kog. n® 20S. 

N a I r z a < ł o > ć = » I i-zpiotowatość, 
l)rak za^^lanowii^iiia* Ram. 118. 

N a I r z a - 1 y = > narwany * lN>bł. 52. 
i'or. <)trza>Jo. »Nati*za.4y = 
trzpiotuwaty, narwany, niezasta- 
nawiający <ię« Itam. IIS. Por. 
N a r w a n y. 

N a t r z ą c h a ć p. N a ł r z ą > a ć. 



Natrząsać — Nauczny 



273 



Natrząsać, N a t r z ij c h a e i N a- 
trząśd: >Natrz^sc = iiatrząść* 
Ram. 118. || »'Natrzaehae' cho- 
rego = zawiesić go na drzwiach 
za ramiona, chwycić .silnie w pa- 
sie i kilkakrotnie wstrząsnąć ca- 
lem ciałem, potem dać wódki 
z tłuszczem (od 'oberwaiiia' a. 
przełamania') Wisła V, 421. » Ko- 
bieta 'znająca' kazała (ńę 'natrzą- 
sać'* Junosza »Natrzącliywać« 
w temże znaczeniu Ust. z róż- 
nych okolic. »Ja was 'nalrząche', 
nasmaruje, będziecie zdrowi* (mó- 
wi Lejbuś w szopce i polem 'na- 
trząsa' Jambrozego) Wisła VI, 577. 
II » 'Natrząsać trzosiku' = wyda- 
wać pieniądze (iron.) Kaspr. 28. 
II >Natrzachać się* = natrząsać 
się, urągać: »Tak se natrząchali 
nad ludowiną...* Kam. 80. 

Natrząsanie = operacja znachor- 
ska, opisana p. w. Natrząsać. 
>Zażegnywanie, natrząsanie i leki 
kobiece coraz są rzadsze* Rad. 
II, 168, no 11. ' 

Natrzeć: >Natarć< Polr. Ust. z Li- 
twy. 

N a I u j p. N a ! 

N a I u p n i k [>. S u c h o w i e j k a. 

Natura = nasienie ludzkie Pr. fil. 
IV, 846. II » Natura = wrodzone 
usposobienie, temperament* Osip. 
II Matura = >clięć, zdolność do 
czego* Wrześ. 13. » Matura = 1, 
natura, cłiarakter 2, urządzenie, 
sposób życia, moda: 'Diiwniejsa 
matura buła lepsa' (sposób życia, 
obyczaje)* Spr. IV, 324. > Matu- 
ra = chęć a. zdolność do cze- 
goś: 'Mifiłek wdy maturę do ro- 
boty'* Spr. V, 376. >Mieć matu- 
rę = mieć ochotę* Sab. 132. 
Rozpr. XVII, 45. 

Natarli wy = » uparty, nieposhi- 
szny, np. o dzieciach* Pr. fil. V, 
802. »Naturli\ y koń w zad cią- 
gnie* Kam. 175. Por. N atu my. 

S/ownik T. III. 



Natur ny =» narwany, mający swo- 
je narowy: 'Taki jakiś naturny, 
ze ja go ni mogę zrozumieć, jaki 
on je'* Pr. fil. V, 802. || »Maturny 
= kapryśny, grymaśny* Wrześ. 
13. II >Maturnv = ochotny* Spr. 
V, 376. Rozpr. XVII, 45. Por. 
N a t u r li w y. 

N a t y n a = » (potrawa) lebioda z mą- 
ką kukuryzianą* Wisła VIII, 595. 
Por. Nać. 

Nałykać (może = Natychać', od 
'Natchnąć' K.): »Panjezus mie 
kochaniem natvka« Święt. 277, 
no 287. Toż Koz^ 281, n^ 97. 

Nauczały = »uczonv* Pr. fil. V, 
802. Zb. II, 8. Kra.śn. 305. .Je- 
steście niby człowiek nauczały* 
(mowa do kościelnego) Kaspr. 23. 
*VJf jesc.! w^.sok nauczały* Derd. 
105. Ram. 126. Por. Nieucza- 
ły. IJczały. 

Na uczepiać się: » Naucypiało sie 
(za szczypiorek) dus róźnvch* 
Chełch. II, 92. 

N a u c z n i (! a : > Naucnica = kobie- 
ta, ucząca ludzi we wsi katechi- 
zmu* Spr. IV, 307. » Naucnica 
a. Ucnica* = toż znaczenie Spr. 
V, 380. 

Nauczny: >Naucny = nauczony, 
przyzwyczajony, ułożony* Sand. 
263. Kuj. II. 217, p. w. Świa- 
domy. » Nauczny = przyzwycza- 
jony* Parcz. Fed. 403' Pr. fil. 
IV, 221; V, 802. Udz. >Naucny 
= mądry, uczony, przyuczony do 
czegoś* Pr. fil. IV, 845; V, 802. 
•Nauczny = umiejący czytać 
i pisać* Osip. »PogIąda ino z po- 
de łba, bo nieśmiałe, nie naucne 
ta między tyloma ludźmi* Sand. 
43. »0n ani we szkole nie na- 
uczny, bo go z niej wygoniH* 
Kam. 170. >Nauczny = uczony, 
posiadający naukę* Bibl. Warsz. 
LXXX, 626. » Córko, gdzieś tego 
naucna, Bodajeś była w mym zy- 
18 



274 



Nauczony 



Nau wieszać 



wocie uschła! « Krak. U, 232, 
zwr. 10. »Nie naucznym chodzić 
po nocy w lesie bo.so« Lub. II, 
154. »Naucny = przyzwyczajo- 
ny* Cisz. I, 306, ods. 2. »Kaj 
który naucny, tam pódzićmy na 
noclćg. Kokot powiada: — Ja na 
górze naucny... A wójt powiada: 
— Ja naucny w chlewie* ib. || 
»Nienauczny» do... = nie przy- 
zwyczajony do...« Ust. od War- 
szawy. Por. Nauczały. Nau- 
(? z o n y. 

Nauczony: » Nauczony = przy- 
zwyczajony; 'Na u eony jadać o je- 
dnej godzinie'* Was. 243. »Nauco- 
ny = przywykły, prayzwyczajony: 
'Ja nie naucony jeść burdków'* 
Spr. IV, 307; 'V. 380. >My to 
juz nauconi soniśniini (myszami)* 
= oswoiliśmy się Zb. XV, 33. 
Por. Nauczały. N a u c z n y. 

Nauczyciel: » Nocyciel « Piątk. 

Nauczyć: » Naiiuczyć się * (autor 
pisze 'iiałuczył sie') Kuj 1, 136; 
II, 286, no 80. »Naucywa ich 
i wró<'iwa do domu* Kieł. II, 
161, n" 484. >Naj6cy* = nau- 
czy Pozn. IV, 14. no'27. 

Na uh ad = na chybił trafił, na 
pamięć Ust z Litwy. 

N a u j m a ć się, N a u j m o w a ć się: 
>Naujmać się« = uczoj)ić się, 
ująć się: Matka św. Piotra >ujena 
sie scypiorka, ale razem z nio 
i więcy dus sio naujmało* Chełch. 
II, 92. II >Naujmować się* = 
dosyć ujmować, unmiejszać: >Na- 
ujmuja^ mi się hidzie mojej po- 
czciwości* Zl). X, 280, n® 158. 

Nauka: >Xauka* Ist. z różnych 
okohc. »Nauuka* Hilf. 21. >'Że- 
nicir z 'rnłoiluchji' uln na 'naukę* 
do pa-łora. Jest U) ej(zamin z zasad 
wiary* Aten. VI, 651. »W wijrilję 
dnijricj zapowiedzi młodzi idą do 
księdza 'na naukę** Wisła VI, 
193. >Nauki = szkoh: 'Być 



w naukach' = w szkołach* Pr. 
fil. IV, 845. 

Na uman = »na pamięć, na chy- 
bił trafił: 'Pewnikiem to ja nie 
wiem, ale na uman mnie się wi- 
dzi, co chfba dziesięć lat i z czu- 
bem minęło od tamtego czasu'* 
Osip. Por. Na u bid. 

N a u m i e ć się: = nauczyć się, 
przyłożyć się: »Na cożeś mię, nia- 
tuleńku, za mąż wydała, Jeszczem 
ja się w^ gospodarstwie nie na- 
umiała* W^ójc. II, 97. »Naumić 
się = nauczyć się* Pr. fil. rV, 
221. Parcz. »'Dojakij naumiałem 
się gadki' = do jakiej przyzwy- 
czaiłem się mowy* Sand. 263. 
>Naumieć = nauczyć się same- 
mu a. nauczyć kogo* Wisła I, 318. 

Na umór = >zupełnio, ze szczętem* 
Sand. 263. »Na umór rozniemógł* 
Del. 48. > Hulają przez całą wstęp- 
ną środę 'na umór'* Krak. I, 257. 

Na umvsł = »na pewno* Kam. 
154.' 

Naumyślnie: »Namyśnie* Pozn. 
VI, 154. >Namyśnie = n.iumyśl- 
nie, z rozwagą, rozmyślnie* Swięt. 
704. >Naumyśle = naumyśhiie* 
Parcz. Por. Na urząd. Na u- 
wzią t ek. 

Na urząd = » naumyślnie: 'Na 
urząd pode do nmiasła'* S[)r. V. 
115. II »Na urząd* = na za- 
mówienie, na obstalunek: »Buty 
nie hurtowne, ale na urząd zro- 
bione* Tst. z Litwy. Por. Na 
u wzią tek. 

N a u t y k a ć się = > nachodzić się, 
zabiegać; w gospodarstwie* Krak. 
IV, 313. >'W pow^sedni dzień 
cłowiek nautyka się tu i baw' == 
nachodzi się tu i lam* Sand. 269. 

Nauwioszać się: »( Lis do wilka) 
Wpuszczę mój ogon we wodę, to 
mi się u niego ryb nau wiesza, 
jak mrówek* Choć. 108. Toż 
Pozn. VI, 321. 



Na uwziatek — Na weśrodkn 



275 



Na iiwziątok = » naumyślnie, u- 
myślnie* Sand. 263. 

N a w a d z i ć : > Nawadzic = nakrzy- 
czeć. zgromić: 'Pan nawadzW na 
nas za...'* Ram. 118. || .Na- 
wadzic* = ? >Ja sobie mielni- 
czka. Trzymam sobie czeladniczka, 
Trzymam dosyć czeladzi, Każden 
kamień nawadzi* Pauli, 73. 

Nawalić »katnicę = ol)ciażvć żo- 
łądek- Pr.' lii. IV, 221. 

N a w a 1 n y : » 'Zyto nawalne' = buj- 
no i gęste* Czark. || »Nawałny 
mróz* Pozn. VI, 332. 

Nawała = »gwałt, pi-zymus: 'Nie 
bede śpiewał;i. Co mi za nawała'« 
Rozi)r. III, 373. Zb. XIL 140, n° 
376. » Nawała = konieczność : 
'Nie nawała mi dzisiak drwa rą- 
bać'^ Spr. V, 380. »Przecięś 
młoda dziewczyna. Jeszcze ci nie 
nawała Tak wręcz żądać Michała* 
Pozn. V, 29, no 50. Por. Nie- 
w o 1 a. II > Nawała = nawałnica* 
I dz. II > Nawała = nawał* Wi- 
sła III, 84. > Nawała = nawał, 
moc, tłnm^ Pr. fil. IV, 845. Por. 
N a w a ł k a. 

Na wałka = » burza* Kam. 149, 
p. [)rzyloczenie pod Gibać. 

Naw^ałkować sio = » najeść się 
do syta* Czark. 

N a wał n i c a : > Nawałnica = wielki, 
nagły, gruby deszcz* Hoz[)r. IX, 
210. Świot.' 337. Ust. z Litwy. 
l*or. Nawał(a). 

N a w a n o ż y ć sio: » Nawanożf c sa 
= nawłóczyć się. natłuc się« 
Ham. J18. ' 

Nawara = jadło dla psów, tłucz 
Przvj. ludu VI. 110. O. Tvgod. 
ilustr. 1, XIII, 241. 1 1 >Nawarka = 
ralatajka, frydka, oblocislodołka, 
zakro<ajka< (opis) Pozn. I, 80: 
III, 126. »Nawarka = zupa z mąki 
na war wody wsypanej, kwirlą 
rozbilej i mlokiem zalanej* ib. 128. 

Na w a r e k : >\awarok = piętka 



u podków końskich* Spr. V, 
380. 

NawarzYĆ = ugotować : » Nawa- 
rzyli iiobiad* Zb. VII, 9. 

N a w a ż y ć s i ę = postanowić, umy- 
ślić: » Kupcy naważyli się doko- 
niecznie mieć capa* Bar. 60. 

Na w c a i e = na własność: 'Dostałem 
od ojca chałupę na wcale'* Chełch. 
II, 150. »Dał (dziecko) nom za 
swoje na wcale* ib. 67. 

Na wda = korzy.ść, pożytek, zysk: 
• Jakaż z lego będzie nawda?< 
Ust. z Litwy. 

N a w d z i a ć = nasunąć, włożyć, 
wdziać: » ((chłopcy, chodząc 'po 
dvngu') 'szperę' nawdzieją na kij< 
Pozn. I, 134, nO 10. »''Kabzle', 
nawdziane na końce synklów* 
Święt. 10. » Wędka z haczykiem, 
na który nawdziuna jest przynęta« 
ib. 28. > Rycerz nawdzieje pieścień 
na palec*' Cisz. I, 192, n^ 141. 
Patrz pod Krężel przytoczenie 
z LIdz. »Nawdzieć = nadziać, 
wdziać coś na siebie* Krak. IV, 
297. no 43. »N.. wdział kabzlę (= 
piston, kaj>iszon) na kominek u 
fuzyje* Święt. 422. || >Nawdziać* 
= nadziać: >Ptak gada, zęby 
ogórka nawdziała [)erłami* Cisz. 
I, 112. II »Nawdziewać* : »Na 
cierznie nawdziewałam (= na- 
kładłam) rzęsy* (dla kaczek) Pozn. 
1, 107, ods. > Białogłowy .. . na- 
wdziowały mi to kapisko* (= 
włożyły czepek I ib. II, 107, n^ 31. 
» Kożuchy nawdziewają na kaftan* 
Święt. 46. 

N a. w o r t a ć : »Nawertać = obrócić. 
Nawórtnąć się = obrócić się< 
Koporn. rękop. 

N a w e s e I i ć się: » Nawieselfc sa< 
Ram. 119. 

N a w <• s ł r z u d ( k u) \). Na w e- 
środ k u. 

Na w (» .ś r o d k u i N a w o ś r ó d : » Na 
każdy górze na westrzodku jo 
18* 



276 



Nu wia wej! — Na wiek 



dznra« Nadin. 43. >Rzncaj;i 'kor- 
ki' (= trzewiki) na wesirzod 
izby* ib. 74. 

Na wia wej! = i)rędzoj (po[)(^dza- 
nie jazdy) Pozn. Vf, 181 ; IV, ::i31. 

Nawiąż: > Ndwia^z = wąrsl wa weł- 
ny przy więzieniu (= w^iązaniu), 
dodana wewnatz rękawicy, żeby 
byhi cieplejsza : 'Rękawice bez 
nsiwiazu mało grzeją'* Pobł. 52. 

Nawiązać: > Nawizc. NawiżSL Na- 
wiąż, Nawize = nawiązać (o sie- 
ciach)* Kain. 119. II »Nawiazać« 
= przywiązać, dowiązać: » Posa- 
gu Uli w płachtę nawiąż* Pozn. 
II, 263. II » Nawiązać* = zwią- 
zać: >,Tak se gdo nawiąże, tak 
ponieMc* Cinc. 17, n' '324. || 
>Nawiąznć się na kogo = j>rzy- 
<'zepić się dokuczać* Gzark. 

Nawiązka = > pęk nawiązany « O. 
> Nosić nawiązki (słomy) ze sto- 
doły do obory* Lub. II, 199. 

Nawić się = dosyć nawić: > (Ma- 
rysia wianoeki) wije. Da nawić 
się nie może* Rad. I, 222, n^ 308. 

N a w i d z i ć = . hi bić, mieć przy- 
wiązanie* Pr. fil. IV, 840. >0n 
to lylko kluski ze syrem nawi- 
dzi* Kud. »Nawidzić = lubić, 
kochać, być z kim w przyjaźni, 
upodobać sobie* Sand. 263. »Na- 
widzieć kogo = s[)rzyjać * Pieszez. 
38. » Nawiedzić (tak K.) = w zna- 
czeniu odwrotnem od nienawi- 
dzieć* Spr. V, 138. >(Mąż i żona) 
okrutnie sie na widziały* Wisła 
IX, 105. » Nawiedzać sie = lubić 
się, przyjaźnić się* lldz. 

Na wieczór = wieczorem Zb. II, 
169. 

Nawiedzenie: »Nawidzenie = ze- 
słanie, doświadczenie od Boga* 
Rozpr. XX, i31. O. Por. Na- 
wie d z i a d ł o. 

Nawiedzi a dło: >Nawidziadło = 
nawiedzenie, doświadczenie: 'A to 
mu pan Jezus ddł na nawidziadło' 



= żeby go doświadczyć* Pr. lii. 
V, 802. Por. Nawiedzenie. 
Nawiedzić: » 'Nawidzieć kogo' = 
odwi<»dzić kogo* Wrześ. 14. > 'Na- 
wiedził- kogo' := odwiedzić kogo* 
Spr. V, 380. > Niechaj mnie dziś 
(miły) nawidzi* Wójc. II, 165. 

• Nawiedzać i Nawiedzić* :^ lylko 
o obrzędowem odwiedzaniu zmar- 
łego Ust. z Litwy. > Dobra myśl 
cię nawiedzie* (lak K.) Krak. II, 
2r8. Toż Zb. VIII, 295. Por. 
> Dobra myśl <*ię luidejdzie* Pozn. 
IV, 300. II » Nawiedzić* = opę- 
tać O. »Coś ją nawiedziło* mówi 
o >obie 'mądra' czyli 'opętana' 
Pozn. VII, 136. II > Nawiedzony* 
= opętany O. l^^t. z Litw^y. >Na- 
widzony = opętany* Ho(-zn. 217. 

• Nawiedzony a. Opętany = zo- 
staja^cy pod wpływem złego du- 
cha* Osip. > Nawiedzony *= zna- 
chor : > Po.szed poradzić sie do 
nawiedzonego* Pozn. VII. 110. 
* 'Mądra' a. 'Mądry' jest to osoba, 
w której, z 'nawiedzenia' boskiego, 
przemie>zkuje mnóstwo demonów.. 
Zowie ją leż lud po prostu 'na- 
w^iedzoną'* ib. 135. 137. 147. 

Nawiedziny = święto nawiedze- 
nia N. Panny: >Gdy sie ś. Jan 
rozczuli, w nawiedzinv się utuli* 
Maz. I, 184. Toż Zb. VI, 172. 
Tamże 173: > Nawiedzenie* Por. 
Naści w i en ie. 

Nawiedzka: > Nawiedzka* = od- 
wiedziny: >'Na nawiedzkjt':=: w od- 
wiedziny* Rozpr. IX, 296. 284. 

Na wiek i Nawieki = nazaw.sze, 
do śmierci: »Przystańże (Mary.siu) 
do Ja.sieńka, On cie będzie zimo- 
wał, Na wiek u się chował* Wójc. 
U, 78. II »Na wiek wieków* : 
» Niech ja lezę z tobóm Na wiek 
wieków amen* Zb. IV, 209, zwr. 
15. »Mój wianeckó, mój przed- 
wiecny, Spad.ześci my (= spadł- 
żeści mi) na wiek wiecny* Pozn. 



Nawiekować się — Nawłoka 



\t i 



ni, 198, no 88. » Kości w jeden 
grób złożyć... Na wiek wiecności* 
Rad. II, 60, zwr. 10. || »Na wie- 
ki* = okropnie, niesłychanie: 
»Był to na wieki skąpy człowiek « 
Zb. III, 75. Por. Amen. 

Nawiekować się = dłu^o prze- 
bywać: >Wynidź, duso. z ciała, 
Boś się do.ś nawiekowała* Zb. IV, 
90, n^ 11. 

Nawiercić: > Nawirc Je = nawier- 
cić: 'MfszJ nawirclłj dzur w sca- 
nie'< Ram. 119. 

Nawiernszyć = » zwichnąć (rę- 
kę, no?ę)*' Pr. fil. V, 802.' »Na- 
wiriisyć = nadwerężyć, 'wytknąć' 
np. rękę. nogę« Swięł. 705. 

Na wierzch (przysłówkowo) = na 
wierzchu: » Siedzi na wierzch pie- 
ca* Zb. IX, 174. 

N a w i e s i ć = na wieszać: » Nawiesił 
przeźradełek* (= lusterek) Krak. 
IV, 19B, ods. 

N a w i e ś ć : »Nawie.sc, NawiodS, Na- 
wiód, Nawiedzć = 1, nawieść, 
naprowadzić 2, spowodować, skło- 
nić: 'Nawiód ich na nagdrszć 
drożjszcze'. Tón ją sam do tego 
nawiód'. 'C6ż waju do tego na- 
wiodłoV'< Ram. 119. || »Nawo- 
dzić* : >Naw6dzlc = skłaniać, 
spowodowywać* Ram. 118. »Gzy 
was do złego nawodzę?* Zmor. 
153. II » Na wodzić się* = za- 
barwiać się: >(W jesieni) berberys 
nawodzi się karminem* Tvgod. 
ilustr. 1, XIV, 163. 

Nawijacz': »W czem go (dziecko) 
będę powijała? — Ty masz far- 
tuch, ja nawijacz... Będziem mieli 
i puwijacz* Maz. II, 83, n® 
188 

Nawinąć s i ę : » Szkoda mi się na- 
winie, Za ten dzban pana mam* = 
wynagrodzi się. autor objaśnia: 
• nawróci się* Zejsz. 126, n® 19. 
II » Nawinąć* = nawrócić, skrę- 
cić : »Nie mogłem cię minąć. 



Musiałem konisia z daleka nawi- 
nąć* Zb. XII, 136, nO 235. 

Nawis = śnieg nawisły na drze- 
wach: > Rolnicy ze znaków zimo- 
wych: mgły, nawisu na drzewach, 
śronu itd. miarkują siewbę jarzy- 
ny* Jucewicz Litwa, 152.|| »Na- 
wi.sem = pochyło* O. 

Nawisać (o murze) •=: tak mur 
prowadzić'*, aby u (iołu był węziej 
założony, niż u góry wznoszony 
Roczn. 239. p. w. Szkarpować. 

N a w i s k a = » kobiałka z kory brzo- 
zowej* (na Polesiu) Kraszewski 
Wspomnienia Wołynia I. 87. || 
» Kawałek sukna kolorowego, w pa- 
sy tkany, wiszący z przodu (ubra- 
nia), zwie się 'nawiska'* ib. 1 75. 

N a w i s ł n v: »Nawisny = przvjaznv« 
Pr. (11. 'iv, 221. II .Njiwisny = 
mający nienawiść, złość, urazę do 
kogoś: 'Ona mu je nawisnji'* Spr. 
V, 380. (Gzy pewno tak? K.). 

N a w k a p. M i a w k a. 

Nawleczka p. Na włóczka. 

Nawlekać: »Nawlakac. Nawlakaja, 
Nawlak^ł, x\awlakaj = nawlekać 
(np. o igle)* Ram. 119. 

Na włazie'-: » Dusze nawłaziły tam 
dziurkamy* Kuj. I, 145. 

Na włóczka = zwierzchnia płó- 
cienna poszewka poduszki Tst. 
z Grodzi.^ka. >Na\vle<zka* O. i l-st. 
z Litwy. II »Xa\vłóczka = igła 
do zawlekania nitki* O. 

Na włok a: »Nawłoki ^ czarne 
sznurki z wełny do przywiązywa- 
nia kierpci kobiecych (sznurki 
z białej wełny nazywają sięwpro.^t 
sznurkami')* Wrześ. 14. r>pr. V, 
366 p. w. Kierpce. Toż Enc. roln. 
II, 824. »l\yłpce są za.szniirowane 
'nawłokami''* Aten. VI, 112. >Nji- 
włoki* Rozpr. X, 290. »Do ścią- 
gania kyrp<-i (Wiśianin) używa 
'nawłokow' tj. sznura z czarniej 
wełny, którym ohwija sobie nogi 
aż po nad kostki* Hoff. 45. 4t). 



278 



Na włóczyć — Nawrócić 



• Kyrpce kobiece nie wiążą się 
rzemieniem, ale sznurkami z czar- 
nej wełnv, t. z w. 'nawłokami** 
Spr. V, 380. 

Nawłóczyć= » nawlekać* O. » Ba- 
ba się mozoli, bo igłę nawłóczy* 
Krak. IV, 242, nM8. || » Na włó- 
czyć* = naścijigać: » Głupi na- 
włóeuł jałowcu, wystawił sobie 
taki p!etniak« C.hełch. I, 88. 

Na w n ą t r z = wewnątrz : » Kołtu- 
ny go piekom na wnątrz i nić 
może wytrzymać* Wisła III, 285. 
» 'Człowiek patrzał na wnąti-z sie- 
bie' =: zagłębiał się w sobie 
i rozważał* Lub. II, 209. Por. 
Na wnuku. 

Na wnuku == » wewnątrz* Sab. 
133. Por. Na wnątrz. 

Na wołać p. Nad wołać. 

N a w o u i a ć się = na wącbać się: 
»\awoniasz się kwiata woniącego* 
Kog. no 332. »^Nawoniasz sie 
kwiecia rozlicznego* Zb. IX, 200. 

Nawozajok = wózek: >*Kilka na- 
wozajków' (siana) = kilka nie- 
zbyt naładowanych fur* Maz. V, 
52', ods. 

Na w o z y = na drogę: » Weselnicy 
uii l^odlasiu, wyjeżdżający do ślu- 
bu, dustają od matki p. młodej 
jadło *na wozv\ czvli na drogę* 
Zb. I. 87. 

N a (w ) o ż o n i { a) p. N o w o ż c n i e er. 

Naw<'Mi = nastawienie na soszkach 
strzelby na niedźwiedzia tak, aby, 
gdy się dotknie nniiej więcej sto 
kroków dhigiego >znura, ta wy- 
|)aliła i zabiła go Tst. z Oszmiań- 
skiogo. Por. C o w k a. 

Nawój = >1. wał 2. nici na wale* 
(w krosnach) O. »\V skład war- 
>ztatu tkackiego wchodzą dwa 
'nawoje*, jeden z tyłu, a drugi 
z przodu; na tyhiym owijają^ się 
nici, a na przednim wyrobione 
z ni(!h płótno* Zh. II, 220, a. 
>l)wa nawoje, z płótnom i nićmi 



z postawu, mające na zewnątrz 
koła zębate drewniane* Was. 57, 
n° 8. » Nawój = wałek w war- 
sztacie płóciennym do zwijania 
przędzy* Spr. IV, 308. > Nawój* 
ib. V, 380. > Nawoje* w krosnach 
(opis) Wisła VII, 291 . Pr. fil. IV, 
845. » Nawój = walec drewniany 
u krosien, na który, w miarę wy- 
konywania, nawija się tkanina* 
Osip. II > Nawojek w 'staciwach' 
(= krosnach), na który się płótno 
nakręca* Maz. III, 44. 

Na w połowę: »Juzeście na wpo- 
łowe zdrowsi* Wi.sła VIII, 285. 
Por. Na poły. 

Na wprost: » W lewo Ukrainy buj- 
ne leże. Na wprost, aż po Dniestr, 
Podole* Pieśń o ziemi W. Pola, 32. 

Nawprzód p. Naprzód. 

Nawracanie = zwroty przy orce: 
»Bez czego rolnik zaguna nie u- 
orze? - Bez nawracania* łami- 
główka Zb. XI, 129, nO 1. 

N a w r o p i e ć = » markotać * Wisła 
III, 88. »Schmollen = markotać, 
dąsać się, 'nawropieć'* Mrong. 
Niom.-pols. 

N a w r o t = >odj)rawienie do domu, 
dawszy szturchańca: 'Dać komu 
nawrot' = dać komu w kark, 
żebv spiesznie do domu wracał* 
Wrześ. 14. 

Nawrot p. U w racie. 

Nawrotek= » roślina przywrotnik 
pospolity (alchemilla vulg.), ina- 
czej 'Nawrolek', 'Nawrotnik', Trzy- 
wrol', 'Przywrotek', 'Przywrotnik', 
'Gęsia stopka'* Zb. VI, 218, n® 
12. »Nawrótek* O. »Nawrotek* 
Krak. III, 127, n*^ 11. »Nawro- 
tnik* Pr. fil. V, 802. > Nawrot a. 
\a wrotek* PIesz( z. 124. »Nawro- 
tok* Święt. 113. »Nawrotek* Pr. 
iii. IV, 845. Por. Grzmotnik. 

N a w r ó c i ć = zwrócić, nakierować, 
zawrócić, zagonić: » Nawrócę ci 
trzody* Kog. n^ 81. Lip. 67. 83. 



Nawrót --Na w rzeczy 



279 



Kuj. II, 40. 41. » Nawrócił jej 
kaczyczek* ib. n^ 93. 94. Kuj. 
11, 42. » Koniki nawracałem* Sand. 
23. »Nawróeid (bydlę) od pań- 
skiego ugoru* Kan). 62. »Jak 
świnie odeszły, to je nawrócił* 
Kuj. I, 142. »Woły nawracać* 
Kuj. II, 58. 143. » Wyjechał, ni- 
gdzie nie zajechał, tylko nawra- 
cał* (== orał, włóczył) Krak. IV, 
245, no 51. Zb. VII, 94, nMU 
(łamigłówka). > Wołki nawracała* 
Pozn. II, 261. »Na piecu orywał, 
Na nalepie nawracał* Hozpr. X, 
230. 264. Łęcz. 228, n^ 478. 
> (Dojechawszy do morza) nawró- 
cili łóżko i powóz i ostawili* Zb. 
XI, 117. 118. » Popod hale owie- 
cek nawracał* Zb. XII, 186, n® 
76. > Nawracaj po ubocy berki 1* 
ib. 204, no 53. »Ciehjtek nawró- 
cić* ib. 202, no 31. »(Konie) 
Jak do Podzamca przyjdą, na- 
zad nawracają* Kieł. II, 112, n** 
367. Rad. I, 146, n^ 95. »Nau- 
cyła go, jak wołmi nawracać* 
Rad. II, 48, zwr. 5. Lub. I, 284, 
zwr. 5. »Już koniki zaprzężone, 
Do kościoła nawrócone* Wisła 
VIII, 498, zwr. 8. »Nawnicaj ko- 
nika!* ib. 695, nO 46. »Nawróć, 
kędv jedziesz. Darmo sie zawie- 
dziesz* Zb. XV, 77, n» 187. || 
> Nawrócić* w rozmowie = wró- 
cić, skręcić: »'Znowuk na to na- 
wróciuł' = znów o tern zaczął 
mówić* Lub. II, 214, p. w. Zno- 
wuk. Kam. 52. 189. || >Nawró- 
cić* w laiicu = obrócić się, za- 
wracać, zwrócić się: > Tańcował 
Odrzykiecka i nawracał od przy- 
piecka* Łęcz. 187, no 335. Kuj. 
II, 221. >Na odsibka nawróciła* 
Pozn. V, 142, no 318. || »Nawrócić 
się* = zawrócić się, skręcić: » Na- 
wrócił się powóz...* Pozn. VI, 213. 
Rozpr. III, 273. » Nawróciła sie 
i idzie* Zb. XI, 126. || Niejasne: 



• Nie próbuj się, chłopcze, w tój 
karczmie nawrócić* Zejsz. 91, n* 
330. II » Nawrócić się* = wró- 
cić: >Bestra (krowo), nawróć sięl* 
Pozn. II, 52. >0n się do mnie 
nawróci* Zb. IV, 224, n« 62. 

• JeżeH na nawrócenie ś. Pawła 
spadnie śnieg, to powiadają, że 
zima się nawraca* Zb. XIII, 160, 
n° 8. >Nawróćze sie, albo nie na- 
wracaj, Albo mi, kochanku, gło- 
wy nie zawracaj* Zb. XII, 151, 
n« 454. Toż Zb. XV, 113, n^ 70. 
>Nawróćże się ty, mój kocha- 
neczku. Ona za mną wołała* Rog. 
n° 162. Była miłość, już jćj nie- 
ma... Już się więcej nie nawróci* 
ib. no 172. > Smutne me serce 
ku niej się nawróci* ib. n° 220. 

• Nawróć mi się I... Jak się nie 
nawrócisz. To ja ginąć muszę* 
ib. n® 228. 344. » Nawracasz się 
do mnie* Zb. VIII, 87, n<> 98. 
Pozn. VI, 296. Święt. 350. 457. 
460. Zb. XII, J87, no 86. Rud. 
151, nO 7. II » Nawrócić się = 
poprawić się* Zb. II, 249. Hilf. 
136. II »Nawrócić się = usunąć 
się: 'Nawróć ta sie z drogi, zydyl'* 
Spr. V, 115. » Nawrócić się = 
ustąpić z drogi* Pr. fil. IV, 221. 

Nawrót = » chwilowe zatrzymanie 
się przy oraniu w tern miejsca, 
gdzie trzeba 'nawrócić wołmi'* 
Krak. IV, 313. Por. U w racie. 
II » Nawrót* = raz, 'nawtor': 
> Dwoma nawrotami jeździli po 
siano. Za pierw.szym nawrotem 
nie znalazłem go w domu. Trze- 
ma nawrotami była za gra- 
nicą* list. z Litwy. O. Por. Na- 
w I ó r a. 

Na w rzeczy = > żartem, nie na 
serjo: 'Ja tyło na wrzeczy, a ty 
jużej i z prawdy!' = ja żartem, 
a ty już i na serjo. 'Ja bo mó- 
wię na wrzeczy, a ty myślisz co 
z prawdy'* Ósip. »Na wrzeczy 



280 



Nawrze<: — Nawyć się 



= żartem: 'Ja tyło jemu powie- 
dział to nawrzeczy, a jon już 
i nwierzur« Maz. V, 34. >Na 
wrzHJzy powiedzieć = na żart 
rowi^iziłHf « Wisła HI. 72. »Na 
wrz»=n:-zv = wrzekomo* Spr. IV, 
366: V. 115. 138. »Na wrzeczy 
== ifikby. niby. *Xa wrzecyk'. 'Na 
wrzeczir' = na żArtv« Pr. fil. V, 
803. 

N a w r z e e = » ha^iąknąc, napoić 
-ię «-z«rm przez warzenie* O. »Sko- 
nipka tłnscem nawrzała* Fed.350. 
»Czem 2arnie«: nawre. tein śmier- 
dzi aż do końca « Wisła II, 307, 
n'* 973. II »Nawrzeć« = przejąć, 
płjniszye: » Krowa ryr-zy, ^dy ja 
nawri popeily płriowe« Swięt. 
22. 

Naw-ie »nij. = puste części wsi, 
-nużące zwykle za pastwisko* 
Krak. IV. 313. »Nawsie = na- 
zwa niektórych zagród, pastwisk 
i pól srazdowskich, położonych 
zwykle w samej wiosce. (Nigdy 
nazwy tej nie spotyka się na 
polanach). Właściciele owych za- 
grrkł i pól nazywają się 'Niiwsia- 
mi*: Na wieś\ do Naw<ia\ Jed- 
nakże spotkać można pojedyncze 
[»ola 1 zagony, zwane 'Nawsie\ 
wchodzące w skład odrębnych 
nonienklatur chłop^^kich i wcale 
do 'Nawsiów' nie należ;ice« Spr. 
IV. 307—308: V, 381." .Nawsie 
= łąka przy drodze* Pr. til. V, 
803. »Nawsie = miejsce wolne 
|»omiędzy domami, nie należące 
<o\Mf* do żadnego gospodarza* 
>pr. IV, 347. > Na wsie, Nawsisko, 
Nawieś = przestrzeń ziemi, l)ę- 
dąca w>póin;i wJa^nością, znajdu- 
ją/ a -iię między dwoma rzędami 
chałup, a obejmująca. [)rórz drogi, 
|e>zcz»> i pastwisko* Wi-ła III, 
3.M) ».\:iwsie* Hozpr. VIII. 192: 
IX, 1.*iN. ».\aw<ie = punkt, w któ- 
rym \\'u'^ je-ł najbardzitj ^obą. 



wieś właściwa* Rozpr. XXVI, 
385. »N«iwsie = pole pod wierz- 
bami wśród wsi* Swięt. 705, 
• Dziewki poszły na nawsie* Kam. 
135. 188. »Z na wsią do karczmy* 
ib. 188. » Gdzieniegdzie środkiem 
wsi ciągnie <ię obok drogi i da- 
lej 'nawsie' tj. wszelki grunt 
w obrębie wsi, nie mający szcze- 
gółowego właściciela. wię<* do 
użytku gromady dłużący, pełen 
gę.<i i trzody* Krak. I, 139. >Na 
nawsiu* Kam. 82. 85. » Chłop 
wyszeł na nawsie* ib. 86. > Na- 
wsie = pole jiminne (własność 
gminy »* Tdz. 

Na wspak: »Na spak. Spacznie = 
przeciwnie, na drugą stronę, na 
niie* Krak. IV, 321 p. w. Spa- 
<^nie. 

N a w > u ć = » nawsuuąć, nasuć', 
nasunąć* Krak. IV. 297. n» 43. 

Naw tka p. Anastazja. 

Nawtóra= » powrócenie np. na tę 
sama służbę: 'Jestem tu drogą na- 
wtórą'* Pr. fil. V, 803. > Dwiema na- 
wtory = dwa razy. powtórnie* 
Lub. II, 211. »Nawlórem = po- 
wtórnie, ponownie: 'Posed łsuzyć 
do niego juz trzecim nawtórem'« 
Pr. fil. V, 803. » Drugim nawtorem, 
trzecim nawtorem z tym samym 
onorem* Chełm. I, 267. Por. Na- 
w r ó t. 

N a w t y k a ć = > wiele po w tykać « 
O. » Naw ty kają gałęzie w strze- 
chę* Kuj. I, 95. n'* 13. »Nawty- 
kał >zkapie w zadek piuiędzy* 
ib. 190. » Kiedy przyjdą na za- 
loty. To wy ł matulenku i nie chciej- 
cie: Niechże wam się nakłaniają, 
Goraałecki nawtvkają. Matulu mo- 
ja!* Maz. III. 112. n« 71. 

Na wychodnego » polować = za- 
rzaić sjł» na zwierza i ubić go 
wtedy, gdy wychodzi na żer a. 
[>owraca do lasu* Pr. łil. V, 803. 

N a w V ć -^ i e : » Zebv.«^ <ie nawyło! « 



Na wyderdy — Nazad 



281 



mówią z gniewem do dziecka 
dużo płaczącego Doman. Por. Na- 
trąbić się. 

Na wyderdy: » Na wyderdy ^ 
o zakład, z wielkim pośpiechem, 
szybko, zwinnie* Swięl. 705. 

N a w y d z i w i a ć się: » Jak macocha 
ściele, Nazłuje się wiole; Jak ma- 
cocha odziewa, Bardzo się nawy- 
dziwia* l^ieszcz. 197. Patrz Na-. 
Por. O. 

N a w y ^ a n i a ć = » wiele powyga- 
niać« O. »Jak dużo (wołów) na- 
wyganiają, to mu po dwa woły 
dadzą* Swięt. 441. 

Nawygrywać = dużo wygrać: 
>Nawvgrawał dużo piniędz^* Zb. 
VII, 13. 

N a w y j m a ć p. N a w y j m o w a ć. 

Nawyjmować: >Nawyjmać*: »Głu- 
|)i syn... posed do owcami, na- 
wYJmał owcom ślipiów...« Chełch. 
II,' 12. 

Nawyknąć: > Gdo czemu nawy- 
knie z młodu, to też czyni i na 
.stjirość* Cinc. 14, n^ 263. || 
• Nawyknąć = nauczyć się* Hilf. 
173. >Nie rtawfk iión bożo' sluo- 
wa« ib. 106. Por. Wyknąć. 

Nawykracać = » nawywracać* 
( !er. Por. W y k r o c i ć. 

N a w y m y ś 1 a ć = » wiele przygan 
komu powiedzieć* O. Ust. z War- 
szawy w znaczeniu 'wyłajać', zbe- 
sztać', 'nagadać'. 

N a w y n a j d y \v a ć : » Nawynajdać « : 
»\awynajdał = znalazł* Zb. YIII, 
250. 252. 

Na w y p r z o d k i = na wyścigi O. 
»Na wyprzódki* biec, lecieć, je- 
chać itp. Ust. z Litwy. 

N a w y r y s t a ć = naryć, nawyry- 
wać: 'Świnie nawyrystały karto- 
fli' = ryjąc na wyrywały Ust. 
z l^odlasia. 

Na wyskok = w cwał, galopem: 
»'Slaclicic na koniu... od wielkie- 
go ołtarza do drzwi na wyskok 



ził* Pozn. I, 13, no 10. •Ci- 
sak... popędził na wyskok* Choć. 
121. 

Na wyszukiwać = j)owynajdy- 
wać Kam. 77. 

N a w y ś m i e w a ć = wiele po wy- 
śmiewać Jastrz. 

N a w y t y k a ć = » długi pozaciągać 
w różnych miejscach* Swięt. 705. 

Nawywijać = dużo wywijać : » Kie- 
dy były dobre lata, Co sę cło- 
wiek uzuł świata... Nawywijał na- 
de łbami...* Kozł. 147. 

Na w y w n ę c k u : » Na zapytanie, 
jak się kto nazywa ('pisę'), odpo- 
wiadają częstokroć żartobliwie: 
'Nie wiem, jak cie nazywać na 
wywnęcku'* (niejasne! K.) Spr. 

IV, 325. 

N a w y ż y c z a ć = ponapożyczać: 
> Stołków nawyzicał* Zb. Y] 201. 

Na wzder i Na bzder: >Na 
wzder = na złość, przeciwnie: 'Na 
wzder powiedzieć' = powiedzieć 
przeciwne zdanie* Pr. fil. IV, 221. 
»Nawzder = na udry, nu przekorę: 
'Otóż na wzder tobie polecę do 
niego i cóż mi zrobisz?'* Maz. 

V, 35. »Na wzder = przeciwnie 
temu, co kto chce* Czark. || 
>Na zder komu robić' = na złość, 
na przekorę* Pr. fil. IV, 221. || 
»Na bzder*: » Zrobić komu na 
bzder = na złość* Zb. VIII, 
250. »'raki 'kurjerek', co baby 
chłopom gadają, jak im (thcą na 
bzder zrobić* ib. 295. . 

Na wzdłuż = wzdłuż: »()rze się... 

nawzdłuż z przeciwnej strony od 

przeszłego roku* Swięt. 2. 
Na wznak: > Leżałem na znak* 

Myszkowski O strachach, 12. 
Na wżdy = »na zawsze* Parcz. 

Por. N a z a w d y. 
Nazad = znowu: >Wół sie zrobił 

człowiekiem nazad* Kuj. I, 137. 

» Położył sie nazad spai'** ib. 154. 

> Powróć sie do kościółka nazad* 



282 



Nazadawać — Na zbytki 



ib. 156. »Nazad łańcuch \viążćj« 
Krak. I, 326. » Kamień stanie się 
nazad człowiekiem* Krak. IV, 68. 
» Ożywił go nazad* ib. 70. •Klat- 
ka takii ślicna nazad* Zb. VTII, 
308, no 6. » Zamknął skrzynię 
nazad* Krak. IV, 226. » Katolika 
nazad zrobić z intra« Derd. J. 
38. *0n się nazad zrobiuł gospo- 
darzem* Zb. VIII, 312, no 10. 
» Nazad rozwód zrobić* ib. 319. 
>W sądny dzień Lucyper uszty- 
flujo nazad swe wojsko* Krak. 
III, 20, nO 26. » Zrobiła mn sie 
nazad jego zona* (z żabki) Wi- 
sła VIII, 796. »Trza nająć nazad 
paro śłuk bydła* Wisła VI, 589. 
• Ksiądz posed nazad do domu, 
wzion trzecie wyświęcenie i byj 
naziid księdzem* Cisz. I, 70. 
>Włędy znowu nazad to samo 
bal sprawił* ib. 244. >()órka ję- 
dzy nazad jo (dziewczynę) obró- 
ciła w : ziwcyne* Chołch. II, 44. 
»Poprzedajes (miotły) i bedziem 
nazad państwo prowadzić* ib. 55. 
II > Nazad* = na powrót, z po- 
wrotem: »Nio znalazł księdza i po- 
szedł nazad do domu*. » Wrócił 
się nazad*. » Pożyczam lampę, 
ale musisz jutro odnieść ją na- 
zad* Ust. z Litwy. > Tablicę na- 
zad j>ołożył* Har. 143. » Wróćmy 
nazad do raeczy* Tyszkiewicz 
Wilja, 10. II > Nazad* pleona- 
slycznie przy oznaczaniu terminu: 
>I)wa dni temu nazad*. »Rok 
temu nazad* list. z Litwy. » Na- 
zad tenui trzy nuesiące« Hoczn. 
217. II >Nazadź<: »Chce nazadź 
iść <J() domu* |{ozi>r. XII. 77. 
II 'Azad' mówi sii;, <r{.W koii a. 
wół powinien z pługiem sii' cof- 
nąć'* Wista V. 751 

N a z a <l a w a «'• = dużo zadać: «Na- 
zadawali im meków < Pozn. V^I, 
191. 

Nazadź p. Nazad. 



Na zadku = »w tyle« Sab. 133. 

Na zadzie = z tyłu : » Wsyslkie 
panienki na przedzie, Jedna Ka- 
sieńka na zadzie* Maz. V, 294, 
zwr. 12. »Na zadzie = z tyłn: 
'Ostał się na zadzie' a. 'w za- 
dzie'* Pr. fil. IV, 895. 

Nazajutrz dzień = nazajutrz 
Wójc. Klechdy I 151. Gazeta 
Polska 1877, n^ 10 (Litwo.s). UsL 
z Polesia. Por. Na jutro. Na 
jut r z e. 

Nazarabiać: » Maciek nazarabiał 
dużo piniędzy* Cliełch. II. 54. 

Nazar a nie: » Przestrzeń pola na 
wscłiodzie względem innych leżą- 
ca zowie się 'nazar&nieni' (na za- 
raniu)* Aten. XIII, 495. 

Nazareński: łNazarański** : » (Szu- 
kamy) pana Jezusa Nazarańskie- 
go* Zb. III, 59, no 32. .Jezus 
Nazarański!* ib. IX, 51, n® 9. 

Na zarok = w rok, po roku: »Na- 
zarok urodziła się gospodarzowi 
córka* Chełch. II,' 122. Por. Na 
b ezrok. 

Na zaś = napowrot: »Jak na zas 
przeszła, tó ji (= jej) dzecko bf- 
ło prćcz« Hilf. 149, n^ 58. 

Na z a w d y = na zawsze: » Włozom 
cypecek na zawdy* Kozł. 104. 
»Nie miałbym ich (zębów) na 
zawdy* Zb. IV, 184, n** 414. 

Nazberezić = nabroić: »Nazbe- 
reziłeś dzisiejszej nocy i może cię 
sumienie rusza* Sewer Maciejow- 
ski. 

Nazbijać = ukuć, uciułać: »Huk 
pieniędzy nazbijał* Bal. 155. 

Na z I) y c i u = reszty, nadwyż: ♦Po- 
rachowali się w.szystcy *po jedna- 
ko', tylko im 'na zbyciu* zosta- 
wało dwji grosze* Cisz. I, 232. 

Na zbytek: »Nazbftk = iiber- 
tliissig (|)rzysłówek)« Cen. 70. 
>Nazbtlk = nazbvt, zbvt* Ram. 
119. 

Na zbytki »co robić = umyślnie 



Nazdać - Nazwodzić się 



283 



komuś szkodę a. przykrość wy- 
rządzać* Zb. I, 72. 

Nazdać i Nazdawać: »Nazdać 
ponadawać: 'Nazdajom ji ńobrdz- 
ków'« Rozpr. XXVI, 384. || »Na- 
zdawać komu = zwymyślać, ze- 
lżyć kogo «; Pr. fil. V, 803. 

Nazdejmać się p. Nazdejmo- 
w a ć się. 

N a z d e j m o w a ć się: >Nazdejmać 
się *Nie zaraz pozwól, matulu 
(jak przyjdji do mnie chłopcy): 
A niechże się nabywają^ i capec- 
ków nazdejmają* Maz. U, 14, n** 
35. 

Nazdel »a. Na zdelke« = w dhi- 
gość, wzdłuż Hozpr. XII, 42. Por. 
Na zhrubkę. 

Nazdepić = >nadeptać« Pr. fil. 
III 306. Fed. 403. 

Na z d e r p. Na w z d e r. 

N a z d y b y w a ć się == znaleźć się, 
spotkać się: »i\azdybyw€iłoby się 
gadki o chłopach* = znalazłoby 
się opowiadań Kam. 159. 

Na z g a n i a ć = » nazbierać, nagro- 
madzić* Swięt. rękop. »Nazga- 
niać* = przypędzić, napędzić: 
»VVydójze le krowy, Coś ich na- 
zganiała* (mówi ironicznie świe- 
kra) Kuj. I, 306. 

Na z li r u b k ę = w szerokość, wszerz, 
w grubość Rozpr. Xn, 42. Por. 
Na zdelkę. 

Na ziem p. Ziemia. 

Nazierać się = naczekać się: 
» Dajcie nam, macie dać, Nie daj- 
cie nam długo zierać. Bo my się 
już nazierali« Pozn. II, 197, n® 
54. 

Naziorkiem » patrzeć = z i)ode 
łba patrzeć* Pr. 111. V. 803. Por. 
O. p. w. Nazierek. 

N a z i m e k » a. N a z i m i e o = mło- 
de zwierzjilko, zostawione na zi- 
mę do hodowania, np. |>rosię, 
cielę, źrebic* O. || > Nazimk = 



wiosna* Hilf. 174. »Nazimk = 
początek, pierwsza połowa wio- 
sny* Ram. 122. || »NazImica = 
świnia, urodzona na wiosnę* Ram. 
122. »NazImnica = młoda świ- 
nia* Hilf. 174. 

Na zimne = »gahireta z nóg* 
Parcz. O. 

Nazlatać się: > Sumsiadów do 
mnie się nazlatało* Kozł. 195. 
»Dużo się p laków nazlatowalo*. 
Zb. V, 133, no 19. 

Nazłować się = nazłościć się: 
• Macocha (ścieląc) nazłuje się 
wiele* Pleszcz. 197. Por. Na- 
ź 1 i ć się. 

Nazmyślać: > Nazm Jszlac, Nazmy- 
szlaja = nazmyślać* Ram. 119. 

Naznaczyć = przeznaczyć: »Ze- 
lić mnie Bóg naznaczył, to cię 
nie minę* Pozn. IV, 5, n^ 7. || 
II »Naznacyła = o owcy a. ko- 
zie kotnej, której skurłat zaczyna 
rosnąć: 'Koza ładnie naznacyła'* 
Spr. V, 381. Por. Naznako- 
w a ć. 

N a z n a k o w a ć = naznaczyć: » Dom 
naznakował sobie farbą* Krak. 
IV, 87, ods. » (Kredą) naznakował 
na okiennicej'* Pozn. VI, 140 — 41. 

Naz nosić i Naznaszać: Drewek 
naznosi do gotowania* Pozn. III, 
156. II >Mchu i liści naznaszała* 
Gliii. II, 125. 

Narzucać: > Lis worki poprzegry- 
zał i rvbv nazrzucał (z wozu)* 
Glin. II.' 201. 

Nazwać: > Nazwią « Kolb. 1 5, zwr. 
21. Święt. 59. II »Zapomniał na 
te górę nazwać, jak brat mówił* 
Pozn. VI. 139. 

Nazwisko: > Nazwistkó * Ram. 119. 

Nazwodzić się: > Nim będę w tej 
drodze. Chłopców się nazwodzę* 
Ules. 440. ^Tyści mjidry b^ł, Na- 
zwodziłoś mi się* Zb. IV, 173, 
n^ 1543. >Tvści szehna l)vła. Na- 



2«4 



Nazwołvwać 



Nęka 



zwodziłaś mi -;ę« Zb. X, 314, 
n® 287. ChiMiziiiście «io mnie, 
nachodzi iiście ^ie. Te moje dzie- 
\vrvne iiazwodzi iiście <ie« Zh, XII, 



164, 



i<> 62h. Por. Natracić N 



N a z w <» ł y w a ć : Nazw oło wał chło- 
pów c Zb. VII. 61. =^Nazwołował 
Żydów* Zb. XI. 74. »Nazwoło- 
wał* Ci-z. I. 24«. 

N a z w o z i ć : » Nazwozo rozmaitych N 
dochtorów* Cłielch. IL 146. 

Na z wyż = w wy»okość lo wzro- 
ście): >T<j taka pocwara. bo go N 
na zwvż do ptA ko-i<ka- Kam. 
17U. ' N 

Nazywać * kogo = dawać komn 
przezwisko. 'Nazywać >ię' = mieć 
przezwisko. *Jak was nazywają?' N 
a. 'Jak się nazywacie."' = jakie 
macie przezwisko, przydomek « 
Wrześ. 14. » 'Nazywa się mu' = N 
on Nię nazywa: 'Nazywało mu się 
Jak<ib\ Temu karbowemu nazy- 
wało się Iwan'« Pr. fil. V, 803. 
• 'Nazywać kogo' = przezywać: 
Nazywajo me Kujonem, ale ja sie 
pisem Giewont'* Spr. V. 381. 
>*M(K.*zary gminne' nazywają się 
po łeni (= dla tego, od tego). 
że zawsze w nich woda stoi« 
Lud I, 182. 

Nazywanie = nazwisko: »Kużde 
nagrobiskuj wydłubało kozikiem 
swoje nazywanie i umer (= nu- 
men-- Kam. 67. 68. »Nie zbierę 
wszyćkich j)0 nazywaniu* = nie 
^pamiętan). nie wyliczę po na- 
zwisku ib. 162. N 

N a ź I i ć < i ę = nazłośeić >ię: Na- N 
źli >ie cłojek« Doinan. Por. Na- N 
z ł o w a ć - i ę. 

Naż = ażV >Krawcyk zcywal (= N 
zszywał), Sewcyk trzymał. A ten 
trzeci. . liaz omgli wał « Pozn. III, 
2nO. 11^ 92. 

N a ż a li ć : > Nażallr, Nażała. Nażallł, 
Nażałl ^^ narobić węgli z drze- 



wa, zwęglić. Nażiiii mie wSgIi'. 
'Ja ci rała gromadS nażałS' = 
ja ci z całego stosu w^Ii naro- 
bię * Kam. 119. 

a ż d a ć : > Nazdać się * : » Nie na- 
zdać ^ie = nie -spodziewać się: 
*Anik <ie nie nazdał. coś tflo 
głupi'* Spr. V. 381. Por. Z nie- 
n a ż d a n i a. || »Nazdawać >ie = 
spodziewać <ię« Kozpr. XII, 96. 

ażreć się: »Nażarć się* O. Tst. 
z Litwy. » i Gęsi) nie nażarto s:i< 
= nie najadły <ię Pozn. IV, 176. 

a ż u b r o w a ć = » narobić szkody « 
Zb. I. p. w. Zuber. 

a ż u c h o i i ć : » NażiichóHc = na- 
krajać, narznąć tępym nożem a. 
ladajako (np. chleba i« Ram. 119. 

a ż y c z a ć = napoży czad : » < '.hłop 
poszed, naży«zał worków i przy- 
nosi do dom* Zb. XI, 9, n* 5. 



= nie N 



ię = nazbierać pieniędzy: 
posa- 
Usł. 



Pobł. 



a ż y ć 
»On na tern miejscu (== 
dziel porządnie nażył się« 
z LitwY. 

ą! p. No! 

ą k a ć p. N u k a ć. 

ą ż I e) p. N u ! 

eba = » daszek u czapki* 
52. »Nćba* Ram. 120. 

e c k a p. N i e c k a. 

eć! = przvśpiew Zb. LX. 260, n« 
315. 

efel tówka = strzelba myśliwska 
roboty majstra Wileńskiego Nef- 
felta Tst. z IJtwy. 

ega = >onegdaj, w tych dniach 
('namedni') Hilf. 173.' 

ega p. Nyga. 

egu> p. Nygus. 

ej bak i = »kluski kartoflane* Pr, 
fil. IV, 221. Rozpr. XVn. 81. 

eka = »grymas Derd. 13(i. »Ne- 
ka = nęka (? K. , narów, sztucz- 
ka* Derd. J. 12. ods. 4. »Neka 
= grvnias, chimera: Białogło- 
wske nokr« Ram. 120. »Ztdt... 
wiarf dac nic chciałf. Zęby zaj- 



Nolsoiika 



Nędzić 



285 



ki (= zajacł') i jicli iiekf lódząm 
szkodzie innialf « Derd. (i-i-. > Trze- 
ba s(^* cliwytac słMrf'cli łj^asklch 
ncków* = starycłi szluk poetyc- 
kich Derd. J. 12. »Neki, na Ko- 
ciewiii 'Nvki' = fochv« Wisła 
III, 746. 

N e 1 s o u k a p. M e I s o n k a. 

Neii. Na, No p. O ri. 

Ne ni =r »nie, nienia« O. »Żadnej 
kra.sv na mnie neni« Zb. IX, 
177,' n^ 14. 

N e p a ć , » N y p a ć . N i i» a e =^ niysz- 
kowar, kosztować : Nasza ku- 
charka po <2:arkach nipa'« Hoz[)r. 
NVn, 81. »Nepać, Nipać, Nypać 
szukać: 'Czej^o łani nepieszV'« 
Pr. lii. [V, 221. Por. Ponepać. 

Neponiu<en: i-Neponuicyjan, Ne- 
pornócy* Bisk. 26. || »Neponio- 
śka, Pornośka = Nepomucena « 
Kuj. II, 275. 

N e r e s I , »N i e r o s t = popęd płcio- 
wy i czas jejro u ryb« (.). 3>(!zas 
tanria sie ryb na wiosnę zowie 
się 'neresl'< Chehn. I, 99. (Jsip. 
Ust. z Litwy. II Nierzcli = ikrze- 
nie się ryb* Pohl. 53. Ram. 127. 
II *Mrzost ^= tarło: ikra* Hilf. 
172. »Kfbf do mrzostu idą< ib. 
123. »liyby na mrzost wycho- 
dzóm« Prac. 

Nerestować = > trzeć się (o ry- 
bach)* Osip. Ust. z Litwy. »Na-. 
restować« Wisła IX, 90. || >Nidrz- 
chnijc sę = ikrzyć się, trzeć się 
(o rybach)* Pobł.'53. Hani. 127. 
Rzeczownik »Nierzchnienie« Pobł. 
54. II »Mrzostowac se« = trzeć 
się (o rybach): >Rfbf se nn-zo- 
stuju« Hilf. 172. »Mrzostować«: 
»Jak ryby mrzostu jóni, na mrzost 
wychodzóni. to sie opłaci łapać* 
Prac. 

Ne ret = rodzaj sieci (w Pińszczy- 
źnie) Kraszewski Wsponin. Wo- 
łynia I, 139. Petr. 

Nerk- p. Nurk-. 



Nerka: -^Nery = nerki* Pr. fil. 
IV, «45. >»Ńyrka« Ust. z Litwy. 

N e r z e j a p. Mierzej a. 

N e s e I i N e s e 1 o w y : i»Nesel « = 
rodzaj lkaninv: » Suknia z nes- 
lu* Pozn. IL 333: III, 124. || 
))Neselowy«: Spódnica neselowa* 
Kuj. I, 65. 

N e s z e r y c łi : »Ne.szer^cłi (neugieri<() 
= ciekawy* Hilf. 173. =^NiszrJch 
(nieodmienne I = ciekawy: 'Ni- 
szrfcli chło[), baba'. Pódft do 
tych niszrjch dzewczat** Ram. 
128. II »Niszrfch = ciekawie* ib. 

Neta = > rodzaj sieci cienkiej, dłu- 
giej a ważkiej-: Ram. 120. »Ja 
brukują netf* Hilf. 122. 

Nęcić = » mdlić: 'Nęci mnie'* Pr. 
fil. IV, 221. Rozpr. XVII, 81. 
>Cuoś mie nćci w żołądku* Rozpr. 
VIII, 98. II >Nęcić* = męcić: 
»Ten trzeci nęcił, kręcił i umgli- 
wał* Kuj. II. 45, n« 201. 
dc = wabić^ Hilf. 173. 
cic sa przyuczać- się- Hilf. 173. 

Nęć p. N ać. 

Nędza: »N:lza a. Noża* Hilf. 173. 
^Nadza = nędza, bieda* Ram. 
119. II ^ Nędza- = nędzarka: 
»Stój, nędzo... dam ci |)urpure, 
nakryj swe kości!* mówi Herod 
do Suuerci Zb. XIV, 50. || >Nę- 
dza* =rr >zych, i)azłotka: » Jabłko 
(na 'koziołku') ustrojone w 'j)a- 
złotkę' czyli 'nędzę* Pozn. II, 
244. *Kita... z blaszkami z nę- 
dzy. Krak. II, 30. Pauli, 206, 
ods. II > Nędza*? > Proszek od nę- 
dzy żółty* Pleszcz. 143, n^ 8, 9. 
II » Naćka* (por. Nadzka i Nędz- 
ka L.) = okrzvk smutku Cen. 
76. 

Nędza k = materjał bawełniany, 
rodzaj perkalu* Pr. fil. V, 803. 
Por. Nędza L. 

N ę d z i ć =^ nędznie spędzać, haro- 
wać: » Muszę nędzić moje młode 
lata* Pozn. IV, 274, zwr. 4r. »Nn[- 



L. [I >Nę- 

11 »Na- 



286 



Nędznieć — Nic 



zic = męczyćc Hilf. 173. Por. 
Nudzić. 

Nędznieć: »Nadzniec = nędznieć, 
biednieć, chudnąć* Ram. 119. 

Nędznik: »NOznici (= nadznifei ? 
K.) = biedacy* Hilf. 173. 

Nędzny: » NOzni (= n^zn^ ? K.) 
= człowiek bez.silny« Hilf. 173. 
>Xa (= ona) bfla ju nazna, mu- 
szala .«JĆ świata jic« (= iść) Hilf. 
109. » Nędzny* = nędznie odzia- 
ny, biedak: »Wziąwsy nędznygo 
pod pachy... sadzajo go... Nędzny 
trwoży sie...« Chełcli. 1, 267. 
»Nadżny'. Ram. 119. 

N ę d z u m : 'Cwórcum, |)ędzium, nę- 
dzum« (= K 5. 6) w mętowa- 
niu Fed. 388, n« 6. 

Nęka = »znęcanie się: 'Robić komu 
nękę'« (z Kra.«jnosławskiogo) Kow. 

Nękać p. N u k a ć. 

Nękał: » Nękał = człowiek ocię- 
żały, nieprzedsiębiorczy; robotnik, 
którego do pracy ciągle napędzać 
trzeba: nudziarz* Swięt. 705. 

Nęka m oni = kłopoty, mordu nek 
Ust. z Litwy. Por. Mękamont. 

Nętka p. Nać. 

Ni = ani: » Uboga wdowusia... ni 
miała do płużka nikóg ni zało- 
żyć* Kuj. I, 319. »Po('óżeś tu 
najechała? Niś lu <iała, niś ora- 
ła. Nim tu siała, nim orała, 
Będę świ(?krowi dogadzała « Wisła 
Vfl, 702. »Ni raz = ani razu* 
Zmor. 182. >Jużci mi i zarosła 
(io dziew<zyny droga. - - Oj ni 
nie żarowa UKM-Iicm, ani kamie- 
niami, Oj ino ona zarosła ludz- 
kicmi słowami* Zb. VI. 158, n^ 
102. Por. A ni. Nic. || >Ni za 
nic- r= za nic: »Scdzę w klat- 
ce i= w kozic) dfcłit ni za nic* 
Derd. 47. || Nito* = niby (wła- 
.ściwie 'ani to*): *Nito ^^adzina, 
nito cłck* Swięł. i 88. >Nito* 
w lakiem znaczeniu I-I. z (Jiilicji 
i często w druku. 



Niania, Niańka i iii. zdrobnienia 
= piastunka Ust. z Litwy.Czark.O. 

Niańczyć = »1, być niańką, pia- 
stować 2, pieścić się z dziecię- 
ciem, nosić Je w objęciach* O. 
»Niańcyć = piastować* Gzark. 

• Niańczyć się (z kim, z czem) = 
nosić się, 'wodzić się' (iron. a. 
pogard.) Ust. z Litwy. 

N i a s ł a p. Niewiasta. 

N ia c h- p. Niuch-. 

Niby = to, mianowicie, właśnie: 

• Idźcie do ludzi, pozyćcie słomy 
jary, niby jecmienny. owsiany 
i grochowianek; potniemy to na 
siecke* Wisła VI, 311. » Ksiądz 
ślaz z tyk dzwićrzf i posed do 
tego niby pałacu, kany papierz 
bywa* Zb. V, 199. »Ten Maciej 
to niby ojciec Michałka* Ust. 
z różnych okolic. 

Nic: Formv: »Nick« obok 'Nic' Hilf. 
173. 100. 102. Ram. 127. Pobł. 
53. II 2 pp. »Nicka = niczego* 
Rozpr. III, 366. •Nicegoj* Fed. 
403. »Niceguj* Zb. IV, 197. Pr. 
fil. V, 803. Fed. 68. ^Do nice- 
guj* Chołch. I. 85. 242. 274. 

• Przez (= bez) niceguj* ib. H, 
88. •'Ni z ecguj' = z niczego* 
Cisz. I. 47, n" 51. •Nico*: »Ni- 
co w łom niema pewnego* Dyg. 
»'Ni o czem' r= o niczem* Pr. 

. fil. IV, 223. 847. •'Ni po cem' 
= po niczem* Rozj)r. VIII, 215. 
>Ni póc = po nic: 'Po o.o idzies? 
- Nipóe* Zb. II, 226. Por. N i- 
pocy. >Ni zac* = za nic: »(^o 
nabrał, nizae se rachował* Kam. 
77. »Ni zac se go ma* Rozpr. 
VI II, 215. II Znaczenia: »Nic = 
zgoła, wcale: •(lOspodarz ze sw*o- 
ja kobieta żyli... i nić mieli nic 
dzieci ze soba< ^'.\^z. I, 221, n® 
171. »Jak buło po wasielu, sło- 
wik nie oddaje nic< Zb. VIH, 
293. II »Nic* bez bliższego okre- 
ślenia = nic nie czvnić, nie mó- 



Nic — ' Niedobry 



287 



wid, nie ustępować itd. »0n mnie 
po pysku, a ja nic« Ust. z pod 
Warszawy. »Pan nie kciał ptaska 
przedać; ale un nic, jeno zęby 
mu przedał* Zb. V, 255, n^ 56. 
II »To dobry człowiek; nic tam 
o niego. (? K.^ Cinc. 36. W 820. 
II >Nic po...«: »Synkarecko, wyjdź- 
ze do nas; Jak nie wyjdzies, nic 
tu po nas* Sand. 33, n^ 19. 
»Jak nie wyjdzies, cózze pó nas« 
ib. 62. »Nie powidm, bo ci puo 
tdm nic* Zb. VII, 19. »To są 
ludzie nic po tdni (= źli)« Cinc. 
37, n° 825. || »'Juże cwarty 
dzień nic w nia/ = nie może 
(z osłabienia) przyjąć żadnych 
pokarmów* Kam. 103. || »'Nic 
z drogi' = nie za wiele a. w sam 
raz: 'On ci tu nic z drogi nie 
pedział*. 'Nic z drogi nie giida- 
cie'< Spr. V, 381. || »Nic byby 
= ani trochę, ani troszkę* Fed. 
403. >'Nie dał nic byy ani ziaiv 
ka'. 'A jak wam powiedzieli? — 
Nic byby'* ib. 4-19, ods. || »Ani 
p('>ł nicego* = ani tro<'hę Spr. 
V, 34 J p. w. Ani. jj >'Po nicze- 
mu' ^= za bez«*en*: »Zbożeńko 
po niczemu* Kam. 48. jj »'Ni- 
czem przejść' = na nirzem się 
skończyć: 'Wszyćko niczcMu prze- 
szło* Kam. 181. || > (Córka pyta 
matki) Cy mam bratów syćkicli 
doma? — Córuś moja, nic z je- 
dnego (= niema jednego), Z tych 
to siedmiu najmłodszego* Goszcz. 
278. II »Nici< (żarłobl.) = nic, 
figa list. z Warszawy. || »Ni<jrze- 
go« =^ nioszf)etny, niebrzydki: 
»Naszo chłopcy niczego* Wójc. I, 
177. >Chociazcś ty ładna, i mnie 
lyz nicogo* Zb. XII, 130; XV, 
J07, w^ 2k »Ma pan [)iokna, pa- 
nią i [)anu nicog(j< Zl). XIV, 76, 
n'' 7. > Niczego = dobrze: 'Jak 
tam u was? -- Niczego'* Zb. I, 



72. »'Jak się miewasz? — Ni- 
cego' = dobrze, jako tako* Pr. 
fil. IV, 845. Por. Niczegowa- 
ty. II »Ni* w dalszych przypad- 
kach od »nic« i >mkt« przesta- 
wia się' z przyimkiem: »'Ni na 
co' = na nic. 'Ni do czego' = 
do niczego. 'Ni do kogo' = do 
nikogo. 'Ni o kim' -^^ o nikim. 
'O co chodzi? — A ni o col' 
Udz. »Ni o cem nie wiedziałc 
Święt. 373. »Ni o cem = o ni- 
czem: *Ni o cera nie wiem'* Pr. 
fil. IV, 847. Pozn. IV, 41. »'Ni 
z cem' a. *Z nizcem' = z niezem: 
Trzysed z nizcem' = bez nicze- 
go, bez potrzebnych narzędzi, wia- 
domości^ Pr. fil. IV, 847. »Ni z kiem 
= z nikim* ib. Toż wszystko 
Ust. z Litwy. >VV niwcem* = 
w niezem Jastrz. || »'Nic sobie' 
= niczego, nie do odrzucenia: 
• Panna, dom, koń iłp. nic sobie* 
^ nie.-^zpetne, niczego Ust. z Li- 
twy. » Wódka gorzka, ale dla le- 
go (= mimo to) nic sobie* Glin. 
III, 220. 

Nic >a. Nice = delikatna z jaj 
potrawa* O. || »Nic = pewne 
lekarstwo na oczy: 'Nic, to je 
dobre u a oczy' (gra słów)< Wisła 
II, 309, nO 1066. » Białe nic = 
zincum oxydatum< Ciesz. 9. »'Nic' 
= zincum oxy<Iatum. 'Nic* maść' 
= unguentum zinci. 'Nicowa 
maść' = unguentum zinci* ib. 
65. 

Niedobry: »Nicdobr| = niedobry, 
lichy, ladaco, niegrzeczny, mało 
warh 'To nicdobradzewczfna'. "lĄ- 
dzl bierą niedobre dzieci w miech' 
(= żydzi biorą niegrzeczne dzieci 
w wór, w ten sposób rodzice 
straszą >vvoje niesworne potom- 
stwo). 'Nie wdawaj sa z nicdo- 
bremi lódzami, bó jes zbf^t^-' (= 
bo będzie po lobie)<; Ram. 127. 



28H 



Nicenica 



Nie 



N i (• e II i c łi [). Nicienie a. 

N i c (Ml i o = choroba ii bydła (iiae- 
malnria)* Spr. V, 115. Hozpr. 
XVII, .f7. 

Nicht(o) [). Nioklo. Nik 1. 

Nicić się = »:o bydle) chorować 
na krwawy mocz* Pr. lii. V. 115. 
Por. M y c i ć s i ę. 

Nicielnica p. Ni ci en i ca. 

N i c i e n i <• a , > N i c i e I n i c a . N i- 
cz (' 1 n i ca = w warslacio Ikac- 
kitn nici kręcone... [)rzez które 
[)rze prowadzają^ się nitki osnowy.. c 
(opis) O. » Krosna o jednej 'pło- 
sze' i dwóch 'nicielnicach'* Zb. 
II, 211. »W .<kład warsztatu (tkac- 
kiego) wchodzą ...dwie nicielnice, 
przez które od jednego do dru- 
giego nawoju przechodzą nici...« 
ib. 220. » Nicielnice = rodzaj 
płocli nicianych* Was. 57. »Nie- 
cielnica a. Nicionka* (opis)Pieszcz. 
27. »Nicenice< (o[>is) Maz. V, 
58. » Nicielnice* (o[)is) Wi.sła VII, 
81. 291. »Nicielnice dwie « (opis) 
Swięl. 32. 705. >Nicenice = 
przyrząd w krosnach, składający 
się z dwóch [)ręh')W, pomiędzy 
któreini przeciągnięte w poprzek 
gęste, grube nici, a pomiędzy te 
przechodzą nici od [)rzyszłej tka- 
niny pod katem prostym: nicenic 
wstawia ^ię dwie a. trzy« Czark. 
»Niczelnica = |)rzyrzad z nici 
u krosien do podnoszenia wątku 
podczas tkania* Osip. Toż Ust. 
z Litwy. »Nicennice a. Niconki* 
lopis) Pr. fil. IV, 845: V, 803. 
>Micielnice« ib. 793. || »Nit< 
:=: nicienica l-st. z Litwy. 

Nicionka p. Nicienica. 

Ni cło z a a. Nicługa, Ni cłu ha 
= rodzaj krzewu leśnego Tst. 
od Lidy. 

Niema » leżeć = twarzą do ziemi < 
Pr. lii. IV, 221: V, 804. Chełm. 
II. 240. Hozpr. XVII. 81. .Nić- 
ma a. Tvćma = twarzą do zie- 



mi np. leżeć, umrzeć* Pleszcz. 38. 
» Niemo* = grzbietem do góry 
np. leżeć, upaść list. z Litwy || 

• Miczmem (leżeć) = twarzą do 
ziemia: Osi[). || »Nyć = twarzą 
do ziemi: 'Położył się nyć'* Hoczn. 
218. Por. Licz ma. 

N i e o p. Nic. Nieco. 

Niconka [>. Nicienica. 

Nicowny = »do niczego, niezda- 
tny* Kopem. 

N i c o w y p. N i c (rzeczownik). 

N i c p o c o j = » arcvłajdak * Wisła 
m, 88. 

N i c p o t a k p. N i c p o t e m. 

Nicpoń: » Nicpoń* Piątk. Por. Nic- 
pocoj. Nic potem. 

N i c f) o t e m : > Żonę miał nicpotem * 
Kuj. I, 184. »0 pannie młodej 
żartami mówia^, że jest 'nicpotem** 
Pozn. I, 194. »'Wszystko jej by- 
ło nicjMjtem' = nie w smak* 
Krak. 1 1 1, 47. > Wszystkie córy 
, były nicpotem* (czarownicami) 
Pozn. VIL 110. »Ta siwa (wełna) 
to wcale nicpotem* Łęcz. 144, 
11° 249. »Nicf)olem, Nicpotniak 
= nicpoń, ladaco* Swięt. 705. 

• Nicpote = do niczego* Sab. 
133. » Nicpotem = nic nie warte 
Mil. >Nicpotak = ladaco, nic- 
poń < Pr. fil. V. 804. >Nicpota* 
ż. Kłosy. nO 218, str. 131. »Ta 
robota, ta nicpola nie podoba mi 
sie* Pozn. IV, 86, zwr. 5. 

N i c z e g o w a t y = » dość dobry, 
wcale doby, niezły* Pr. fil. IV, 
845. Osip.' Ust. z Litwy. Por. Ni- 
c z e g o pod N i c. 

N i c z e 1 n i c a [>. Nicielnica. 

Nić: »Niciami« Kieł. II, 177. Maz. 
IV, 196, ods. » Nicie a. Micie* 
Pr. fil. IV, 845. II »Nić* korali = 
.^znur, pasmo: »Matuleńku, da 
sprawze mi korale (rym: 'fornale').. 
Da aby ze dwie nici* Sand. 198, 
n° 239 (pomyłko wydrukowano 
'koszule' zamiast 'korale' K.). II 



Niduchno 



Nie 



289 



• Mić*: »Mici« Kam. 171. Pr. łil. 
V, 793. Pleszcz. 29. I st. od Grój- 
ca (pod Warszawą;. » Milka* Pr. 
fil. V, 194. Kam. *86. Osip. >Mi- 
tecka* ib. IV, 217. 845. Czark. 
»Mnicio< = nicią Chełch. I, 288. 
.Mnilka* GhełcI..' [, 146. 

Niduchno = > bardzo dobrze « 
Pleszcz. 38. 

Ni dudu p. Ani dudu. 

Nie występuje w j)oslaci »i\i«.zwla- 
•izcza gdy nie słoi przed wyra- 
zem zaprzeczali ym: »Czy znają? 
— Ni!« >Co s niom zrobić? Strze- 
lić? — Ni! Obiesić? - Ni!« 
Ust. z Jaworza. »() ni, mój wil- 
ku!. Wishi VI 142. .Jak nady- 
biesz (grzyb), to go zdymiesz. a ni 
(= a jeżeli nic), lo ci w zad do 
doni« Kam. S. »Jak które ma od 
kogo. to odrobi, a jak ni. to mu 
ciąża przepada* ib. 61. »Ja cie- 
bie tera rozedre! - Abo roze- 
drzes, abo i ni« Chelcb. I. 22. 
.Idź ly! - Ni, idź ty!, ib. 29. 
>...Zcby ją kónecnie wypędzili, 
bo jak ni, to sie będzie gniwiU*^ 
Wisła IX, 105. Pr.>il. V, 803. 
>Przedftjcic nam ten nożyk. — 
A dla cego ni?< ib. 80. » Przed 
swojem obrazem zaśwyciuł śwyc- 
kc, a przed nasem ni« ib. 118. 
»Ni = nie« Wrześ. 14. Kozpr. 
XII, 72 (niejasne K.). >Juzcś sie 
ubrała? — Ni* Cłiełch. II 43. 
»Ni. ni można* ib. I, 117. »Nie« 
zmienia sic na nić* a. »ni« 
przed czasownikami 'mieć' i 'móc' 
i to prawic we wszystkich gwa- 
racli; patrz 'Mieć' i 'Móc\ Prócz 
tego 'nie', 'ni' wystc[)ują i przed 
innemi wyrazami: »E pod wpły- 
wem spółgłosek m, n przecliodzi 
w ć, y: c z poprzodzfijącą mięk- 
ką w i: *jjo nimiecku', 'ni nosi- 
ła', 'ni mam', ni mogę* itp.* Rozpr. 
XII. 14. >K ściąga się na i: 'ni' 
= *nie jest': 'ni jescc': '[)oradzą 

Słownik T. HI 



(== potrafią) włkonać, albo ni'; 
'ja ni* Opól. 31. >E wymawia 
się jak i w wyrazach 'ni' (nie)€ 
(niejasne K.) Zb. I. 58. »'Ni' = 
nie* Lub. 11, 210 (czv zawsze? 
K.j. II *Nie-a = nie.'HiIf. J73. 
• Tona rzekła: — Nie-a!< ib. 100. 
»Eż (= jeżeli) wf jil chcece puś- 
cić, to je dobrze, eż nie-a, to lik 
na ('= ona) musz^ lik goła* ('= 
to ona musi wciąż | chodzić] go- 
ła) ib. 108. II »Nie« z 4 pp. 
po czasowniku za|)rzeczonym: 
»Ten majątek 'nic dostaniesz «' 
Pozn. VI, 180. »Nie chciał ją 
dać tylko za [>ana* ib. 260. »Czy- 
by on swój kapelusz nie sprze- 
dał* ib. 354. »Nie widzą jom* 
Zb. XII. 184. »Nie powiadasz 
prawdę* Rog. u^ 540. »Nie wie- 
ziemy carownicę, A wieziemy 
grzecną [)anią« Sand. 30. »Nie 
wieziemy cyganicę* ib. 78. »Cyś 
sie nas, kacmarecko, nie spodzie- 
wała, W ziemi doły. w izbie do- 
ły nu) porównała?* ib. 92. »Je- 
sce n)i jąm nie chcąm dać* ił). 
42. »Kto to zdrowie nie wypije, 
przecz stąd!* Oles. 95. >Nikt nie 
zna mą nędzę* ib. 124. > Ża- 
dne nie zdobi malowana cera* 
ib. 162. ».Ia żadnemu serce prze- 
cie nie zaślubię* Rog. n° 99. 
>Nie kochamy gmachy* ib. n^ 
108. Ona pierścień nie chcia- 
ła*. »Ona łańcu(rh nie rhciała*, 
>Ona tysiąc nie chciała*, ale tuż: 
»()na zamku, zausznic nic chcia- 
ła* ib. 11° 113. »Nie |)olewaj ją 
łzami* ib. n® 1 72. »Nie polewaj 
izbę łzami* ib. n^ 173, ale w n^ 
174: »Nie pokrapiaj izby łzami*. 
>Xic weź sobie Dupini.inkę, Nie 
będziesz miał harną żonkę* ib. 
n° 330. »Nie clicęci ja talary < 
ib. n° 338. >Przedał wozy, prze- 
dał pługi, Je.^zcze nie zapłaci dłu- 
gi- ib. no 407. » Wróblo wie ziarn- 
19 



290 



Niebclniclwo — Niebezpieczny 



kom j)<»kój nie dają* ib. n** 449. 
>Nie kąsaj my brzusek mój!* 
Kuj. II, 4'^. »By (rzemienia = 
rzemienie) koszule^* nie smarowa- 
li..* Witw. 86. >Nie rachując 
w to bydło i konie* ib. 99. » Ga- 
dzinę nie zabijać* ib. 114. •Fa- 
natyzm nikt (= nikogo) nie prze- 
konał* ib. 122. »Xie mijaj do- 
mek mój* Kozł. 161. Rad. II, 
50. »Pij piwo, któreś nie pijał 
jak żywo* Pauli, 83. »Alboście 
ją nie widzieli w polu?* ib. 149. 

• Kupiłem kozę, Nie chciała ją 
doić* ib. 224. »Nie może z nią 
swój ślub brać* Kolb. 255, n® 
29, zwr. 7. »Nie marnuje grosz 
na szaty* ^W. Pol, Pieśń o ziemi, 
21. >Xienawidzą ją« Kuj. I, 100. 

• Smaczne potrawy, które on je- 
dnak nie jadł* ib. 108, no 30. 

• Nie ciskaj, dziewczyno, le kost- 
ki* ib. 124. »Nie mógeś to ty 
ją wziąć na powrózek?* ib. 163. 

• Dziewczę glajcarz (= grajcar) 
nie chciało* (i tak samo dalej) 
Zejsz. 124. »Nie mijaj domek 
swójc Zb. VI, 138. >Nie zoba- 
czysz dębówkę* ib. 174. »Xie 
miejmy nadzieję* (może 'nadzieje' 
K.) ib. 177. »Mamanc nikt nie 
może zobaczyć* ib. 264. »Na 
twój gniew nie budowano chlćw* 
Zb. II, 176. »Nie chcę ja korzec 
manny* (i tak samo dalej) Zb. 
IV, 122, no 79. »Nie mogę tę 
świece zagasić... Bo jóm nie za- 
gasis< ib. 198. >Ty mnie kaca- 
baję nie kn[)i<z* Wrześ. T. 29. 
»Xie clicieli mi ją dać* Had. I, 

135. >Nio wychodź... póki nie 
ujmies swoją matule za nogi* ib. 
230. -\'w bij ją* Zb. IV, 148. 
»Xikt ja nic zapala* Zb. VII, 

136. »P<)laki ją nie |)oznah « Had. 
II. 35. >\V miasteczku ją nie 
przyjęto* Lub. I, 109. ^Nie chciał 
Ja^io talarv brać* ib. 2S3. »Xie 



damv chjopcu dziewcvne* Zb. 
XIV,' 107. »Celadkę nie budzis* 
Łęcz. 106. »I tak mi ją nie chcą 
dać* Hud. 196. Kai. 1,143. 182. 

• Nie dam ci ją teraz* Rud. 174. 

• Nie dali korale* ib. 182. || »Nie* 
pleonastyczne (z niemiecka): •Cóz 
sie potym nie robi z głupim lu- 
dem!?*' Zb. XV, 35. .Cóz nie 
robi pan Bóg?* (== ot co zrobił 
pan Bóg) Zb. VII, 41. »Cóz sie 
nie stało?* (= ot co się siało) 
ib. 45. Czasami przy 'ani', (;o 
zresztą spotyka się powszechnie 
i w literaturze: »Anich się nie 
spodział* (= anim się obejrzał) 
Rog. no 475. ^Iflo sie djAbłów 
nazlatowało, có ani sie nie mogli 
w ty stancyi pomieścić* Zb. V, 
262'. II »Coby nie?* patrz Co 
II, h. »Dia czego nie?* p. Dla. 

• Nie... dopiero* p. Dopiero 
i Nie dopiero. » Nie... jak « p. 
Jak. >Nie...jeno« p. Jeno. »Nie... 
tylko* p. Tylko. » Kiedy nie..* 
p. Kiedy. 

N i e b e 1 n i c t w o = > niegodziwość, 
nieprawość* Pobł. 53. »Niebel- 
nictwó = niegodziwość. niepra- 
wość, hultajstwo* Ram. 123. Por. 
B e 1 n y. 

N i e b e 1 n i k = * niegodziwiec* PoW. 
53. »Xiebelnik = niegodziwiec* 
hultaj* Ram. 123. || »Niebelnica 
ż. = niecnota* Pobł. 53. •Nie- 
bćlnica =^ kobieta niegodziwa* 
Kam. 122. 

N i e b e 1 n y : »Niebelny = niegodzi- 
wy, niegodny, nieprawy* Ram. 
122. 

Niebezpieczny i pochodne: »Xie- 
bezf>ieczny = ustawiczny, bez 
wytchnienia: 'W ty marny wsi 
bida wieczna. A robota niebez- 
pieczna'* Pozn. V. 91, nO 168. 
»Xiebezpeczny Ist. z Litwy. 
*Xieprzezpieczny« : > Która (ar- 
mata) niepi-zezpieczna. ( to porucz- 



Niebiernv — Nieboszczvca 



291 



nik) wartą zastawuje* Maz. II, 
125, n^ 281. >Nieprześpieczny€ 
Pr. fil. IV, 222. 846. Święt. 137. 
Kud. Udz. »Nieprzezpiecnie« Święl. 
705. »Niebezpiecznosc« Ram. 122. 

Niebierny = » ciasny, szczupły, 
nieprzydatny* Krak. IV, 313. 

Niebieski »kamyk = cnprum sul- 
faricum* Ciesz. 65. > Drzewo nie- 
bieskie = ligniim campechianiim* 
ib. 21. 

Nie błogo: »Kasiulu, niebogo. Bę- 
dzie tobie nieWogoI* Kolb. 87, 
zwr. 6. 98, zwr. 9. 

Niebo = >jarmurka« Święt. 705 
('= krymka, mycka). || »Niebo 
= wygrana w grze w piłkę*, 
przeciw, 'piekło' Pr. fil. V, 804. 
II »Toć to były (rhleby. Toć to 
wszystko kieby nioby* Rad. I, 
J87', n^ 199.' > Ptaszyna latała 
pod niobiosem pod w^ysoczkim« 
Kuj. I, 281. » Laska leciała aż 
pod niebiosy* Pozn. VI, 95. 
>(Najśw. Panna) zaniesła go ('sy- 
noczka') pod niebiosa* Zb. IX, 
10, zwr. 18. »Cyli cio (Jasieńku) 
wyniosły pod niobiesy chmury?* 
Święt. 221, n° 64. » (Aniołowie) 
Zanieśli je ('dzieciątko') pod nie- 
biosy; Niobiesy sio otwierały* ib. 
255,' n'» 162. ' 

Nie bodaj ^ » bodaj nio* Pozn. 
IV, 381. II »Niobody = bodaj 
nio: '(Syn) taki był duży i moc- 
ny, niebody jak taki, co ma 25 
laVc Pozn.' VI, 94, n^ 20. 

Nieboga = nieboszczka: » Dawali 
mi wdowca: Ma jeno pół serca: 
Pół go dał niebodze, Półby dał 
mnie* Rog. d^ 385. »Za pierw- 
szej niebożki pływały w maśle 
pierożki, a za tej niebogi pływają 
w barszczu stonogi* Krak. rV, 
271, n^ 722. || >Nieboga* = 
nieboszczyk: » Posłał chłopów po 
tego niebogo; przynieśli go do 
dom* Pozn. VI, 338, n^ 96. || 



'Niebogi* przymiotnik: >Cbłopiec 
niebogi* Zmor. 37. »Niebogi oj- 
ciec* ib. 67. » Niebogi człowiek* 
ib. 145. Toż o dziadu Dygasiń- 
ski. Beldonek, 103. » Niebogą ko- 
biecinę ucierały w błocie* Krak. 
III, 47. 

Niebojączka :^ nie tchórz, od- 
ważny: »Swak był chłop twardy 
i niebojącka* Święt. 472. 

Nieboractwo: »Żyd Nieborastwo* 
Kam. 82. >Niebóractw6 = nie- 
boractwo, nieszczęście, biedota* 
Ram. 123. 

Nieborak: »Nieborók« Bisk. 41. 
Ram. 123. »Nieburak* = osoba 
komiczna w pieśni Maz. II, 27, 
por. Chleburad. Toż Maz. III, 
224. >Nieburak* Rozpr. VIII, 
173, p. w. Chudłik. || >Niebora- 
czek*: >Nieboraczk a. Nieboróczk « 
Bisk. 48. 49. »Niebórdczk« Ram. 
123. >Niebóracek-t Spr. V, 115. 
II »Nieb6ras* i »Niebóraska* Ram. 
123. »Niebora.sek* Maz. III, 296. 

Niobospad >a. Jaskółcze zie- 
1 e = chelidonium majus, glistę- 
wnik większY* Zb. VI, 242, n® 
59. 203: V.' 123, n^ 164. »Maść 
niebospadowa* (czarownic) Święt. 
529. 

Nieboszczka: >Nioboszka« Lip. 
28. »Niobosce« 3 pp. Kozł. 34. 
»Nieboska* ib. 112. »Niebożka« 
Krak. IV, 271, n^ 722: IV, 140. 
Zb. II, 47, no 23, zwr. 6. 175, 
n^ 125. »Nieboska* Matusiak, 
Kw. 18. PIoszcz. 72. || .Niebo- 
życzka*: Kopern. »Niebozycce« 
3 pp. Pauli, 195. »Niobozfcka* 
Rozpr. X, 229. 257. »Niebozyc- 
ka* Wisła VII, 103. Spr. V, 381. 
Święt. 134. 482. || »Nieboszczy- 
ca* = nieboszczka Zb. I, 20. 
35. Ust. z Litwy (obok *Nie- 
boszczka'). Pozn. VI, 73. »Nie- 
boscyca* Pr. fil. IV, 221. 

Nieboszczyca p. Nieboszczka. 

19* 



292 



Nieboszczyk — Mecłiać 



Nieboszczyk: » Nieboszczvi:zek « 
Rog. n« 36. 37. 109. || ^Niebo- 
-^zczyk* = rodzaj syra, tak na- 
zwany od zakopywania do ziemi 
lJ>t. z Warszawy. 

Niebozas = » świder* Zb. II. 9. 
II »Niebozii> = jaki.ś gwiazdo- 
zbiór* Hiif. 173. 

Niebożę: » Niebożę = mówiąc przy- 
jaźnie do kogoś: 'Idźno. niebożę, 
po wodę'* Pr. fil. IV. 846. »Nie- 
Woze« (= niebuoze) Zb. VI. 262. 
II » Niebożę! = szkoda! 'Nićboże, 
że sem nie schować* Hilf. 173. 
II >Nlebożalko«: »Siedzi <owa na 
gaju, A sowiecka (= sowięta) 
niebozęcka Siedzom se na kraju* 
Zb. IV, 228. n« 95. || »Niebo- 
zijitko* Dyg. 

Niebożyczka p. Niebo szrzka. 

Nie bój > p. Bać się. 

Niebrat »a. Nieklub = klozł-ze 
rymarskie drewniane do trzyma- 
nia skóry* Hoczn. 217. 

N i e b r z V d 1 i w V = » nie ł)rzvdzjicv 
się* Źb. Vin. 252. 

N i e b y i i c a = » bćtjka niepodobna 
do prawdy: 'Ple.M- niebyiice' = 
zmyślać, kłamać* Hoczn. 217. L. 

Niebyły = nieżyjący: >Nie płac 
(Jaguś) Jasia niebyłeno* Kad. II, 
65, n« 1 32. zwr. 6. 

Niebyt = > bieda, nędza* Święt. 
705. II » Niebyt* = nieobe<-ność: 
»Podca^ niebytu Maćka* Święt. 
360. 

Niebywały = * rzadko bywający: 
'Idzie do ciebie gość niebywały'* 
Pr. ni. IV. 846. || .Niebywały = 
nie utarty w świecie, nierozgar- 
nięty* Sand. 261, p. w. Bywał>'. 

Niech i N i e <• h a j : » Niek « Swięł. 
350. .Niocha* Zb. XII, 133, n» 
193. >Niecha« ib. 223. n-^ 131. 
II >Niech* rzeczownikowo: »'Ni 
ma>z jak miły niech, wyleżysz 
sie jako miech* = zostaw nidza 
rze<'z, a ma>z pokój* Cinc. 27. 



n» 596. II »Nie<h tam! Niech 
ta. Niek ta. Niechże tam. Niech- 
by tam = niech -obie będzie, 
niech i tak będzie, a choćby, jak 
tam chcecie, lak będz e, dajmy 
temu pokój, zapomnijmy o tem« 
Krak IV. 313. .E. niekta!* Zb. 
VII, 6. . Niechby ta!* Krak. II, 
9. od>. »Nu, ale niech tam!< 
Gliełch. II. 106. .Nie<h ta trąbi!* 
Zb. XI. 120. II .Niechaj go = 
daj nm pokój, zostaw go* Kud. 
.Niechaj, niechaj = zaprze:^tań, 
daj pokój* Osip. || .Niechaj so- 
bie! = mniejsza o to* Tst. 
z Litwy. Por. Chaj niecłiaj. 
N i e c h a ć = * dać spokój « Kozpr. 
XX, 4r31. .Niechać = zaniechać, 
opuścić, porzucić, nie tykać c 
Święt. 705. .Niechaj, zaniechaj: 
*A1k) bierz, abo niechaj'* Fed. 
403. .Niecliać =; nie ruszać, po- 
łożyć: 'Niechaj to' = połóż to. 
nie rusz tego* Spr. IV, 358: V, 
13w. -Niechać = porzucić, zo- 
stawić': 'Niechaj <y-tko. bier flin- 
tę, a chyhaj w góry'* ib. 381. 
• Niechać sobie = zostawić. >cho- 
wać -obie* Pr. lii. V. 804. . Nie- 
chać € = 'la<sen' we wszystkich 
znaczenia«*h >łowa niemieckiego: 
'Niechała podziękować' = fit re- 
mercier Tst. z Jaworza. .Niechaj 
= nic nisz. nie dotykaj* Wisła 
V, 914. S{)r. IV. 379. .Nić mam 
nic. woda mi zabrała. Tylko mi 
Janicka na kraju niechała* Wisła 
Vni. 219. n« 130. .Sierota ja 
była, to mie by Jo niechać. Było 
•-e do bogaty jechać* Święt. 220. 
n® 62. -Miałach ja miłt^go cztery 
lała: Jak przyszło na piąty, to 
mię niechał* Hk)*:. u® 382. .Nie- 
<*liaJ go w pokoju* Zmor. 185. 
.Niechać = nie tykać, zaniechać, 
dać spokój: 'Niechaj ni<'* = nie 
tykaj się niczego, nie bierz* Krak. 
IV, 313. .Kiedy nie chcesz, lo 



Niechajno — Niecka 



293 



niechaj* Zb. I, 46. » Wszystkie 
konie bierzcie, kasztanka niechaj- 
cie« Kolb. 282. » Pięknie was tez 
prosę, Niecłiajcie warkocków, nie- 
chajze je nosęc Krak. IL 85. >Na- 
bier se piniędzy... jeno te świdcki 
niechaj < Zb. V. 247. »Niechad 
= nie ruszyć* Zb. II, 9. Spr. 
IV, 379. >Jezeh niie kochas, to 
kochaj; Jeżeli mie nie chces, to 
niechaj* Zb. IV, 171. n^ 334. 
•Niechać = zostawić, zaniedbać* 
Rozpr. X, 290. » Poniecham cie, 
bo cie inusę niechać* Zb. VII, 
62. » Panie, d&j mi pozwoleństwo 
pożrćć tego han zniachę (= chło- 
pa orzącego). — Ej, niechaj te- 
go, wi/kołdczku!* Zb. VII, 107. 
»Niecha('' = pozostawiać, zanied- 
bać* Wrześ. 14. >(Smok) Wszyst- 
kich ludzi powyjadał, Ino jednej 
panny niechał* Rad. II, 91, n^ 
189. » Wszystkie panny obscyj, 
A jeno ty niechaj. Coś na ni 
przyjechać* Cisz. I, 310. 

Niechajno = dojulrek Ust. z Po- 
dola. 

Niechcący = nie chcąr, mimo 
woli: »Dziewcyna zacięła go (pa- 
wia) niechcący* Was. 192. || 
»Niefcący* Rozpr. VIII, 196. 201. 

N i e c h c e ń s t w o » mieć do .. = nie 
chcieć: 'Niechoońsłwo miał do ty 
rzecy^c Zb. II, 233. 

Niech I u j ni ca = niechhija, nie- 
chlujka Zb. I, 72. 

Ni ech od ziaj: »Niehodaj = nie- 
rozgarnięty, ciemięga < Maz. V. 
33. »Nieodjaj, Niehodjaj = cie- 
mięga, człowiek opuszczony, za- 
niedbany. 'Nieodziaj' = źle odzia- 
ny, obdartuch* ib. 283, ods. »Ma- 
tulejka... umie lez za nieodziaja 
dała,.. Posed mój nicodziajekorać* 
Maz. III, 272. >Nio(hadzaj = 
gospodarz, mąż w kilku starych 
(? K.) pieśniach « Pr. fil. IV. 846 
(mylne objaśnienie K.). >Niogodaj 



= niegodny, niedołęga, brudas: 
'Matuś... Takiegoś mi niegodaja 
dała; Brudny mój niegodaj... Umy- 
je niegodaja mego'* Pr. fil. V, 
805. 

Niech w acz y » mówi się o charcie, 
który, goniąc za zającem, pyskiem 
go tylko trąca, a złapać nie mo- 
że. Por. Pod ust V* Pr. fil. V, 
804. 

Niech wieje = » niepotrzebne rze- 
rzy: 'Ty gospodarstwa nie pilnu- 
jesz, tylko po niechwiejach cho- 
dzisz'* rdz. » Chodzisz za nie- 
chwiejami, myślisz o niechwie- 
jach* Zb. I, 46. »Niechwieje = 
niedorzeczności, głup.stwa: Tleść 
niechwieje' = gadać głupstwa* 
Święt. 705, >Nie pleć próżnych 
niech wiei* ib. 400. || »Niek wieje 
= zarośla, gęstwiny* Udz. 

Niecić się = zapalać się: »Co 
się prędko nieci to nie długo 
świeci* Cinc. 8, n® 88. 

Nieciecz: » Mazurskie 'nieczeca\ 
w okolicy Sławkowa »nieciecza« 
znaczy małe jeziorko w łąkach 
ze stojącą wodą* Wisła III, 564, 
ods. » Wędrowiec* ku końcowi 
1878 w zapytaniach z lingwistyki. 

NiecMckawy = nieszczególny, nie- 
tęgi, np. stół (wikt), koń, czło- 
wiek itp. Ust. z Litwy i z in- 
nych okolic. 

Nie ciężko = nie trudno, nie 
wielehy brakło, mogłoby być: 
• Wtedyk było setnie luto (= 
zinmo, mroźno), a garści ani po- 
każ kiela nosa, bo nie ciężko, 
kieby ci w niej nie ostał* Kam. 79. 

Niecka: » Niecki* bip.: » Niecki* 
Ram. 123. Hilf. 173. »Niecki = 
na<-zynie do zacierania ciasta* 
Świol. 705. » Niecki = naczynie 
do robienia zacierki* Zb. X, 201. 
»Idź do lasu, zróbże niecki* Zb. 
IV, 148, 11° 193. . Lipowe niecki* 
ib. 149. no 198. »Na niecki krew 



294 



Nieckorona — Nieczesny 



i\ 



zlewała « Zb. IX, 19, zwr. 5. 
•Niecki = wanna* Rozpr. XII, 
96. > Dziecko podczas napadu 
konwulsji matka przykrywa niec- 
kami< Zb. XIV, 127, n* 40. || 
> Niecka = naczynie do zara- 
biania chleba, ciasta* Parcz. || 
»Miecka, Miecółka = niecka « Pr. 
fil. IV, 218. »Miecka€ Pleszcz. 
29. »Miecki« blp. Rozpr. IX, 133. 
II »Necka, Necułka, Neculeczka* 
list. z Litwy. O. >Do necki< Zb. 
XII, 8. II »Nieca = niecka* Zb. 

1, 30. II »Niecułki«, >Niecułeczki« 
itp.: »Nie mas nioculecek* Zb. 
IV, 148. .NiecuJka* Wójc. KI. 

II, 8. »Niecuska, Nieckuska« Maz. 

III, 43. ^Niecujka* Zb. XV, 168. 
»Nieckułki = niecki* Pr. fil. III, 
306. .Nicczułki* Chełm. I, 83. 
>Niecucha = niecułka* Pr. fil. 

IV, 221. 

Nieckorona p. Lanckorona. 

Niecnocie = > robić komu na 
niecnotę, robić krzywdę, szkodo* 
Pr. fil. V, 804. Por. Niecno- 
to wać. 

Niecnota :^ » psota* Pr. fil. V, 
804. » Mazur Mazurowi da nie- 
cnotę wyrządził, Pszonickę mu 
wypasł* Sand. 209. »(Kara) za 
twa^ niecnotę, coś mi wyrządził* 
Kuj. II, 36. »Mazurecek niecnotę 
wyj)łatał. l;rznun mi języka* Kozł. 
170, u^ 33. » Niecnotę wyrządzę* 
Kieł. I, lóO. II > Niecnota* i >Nie- 
cnolka* o ludziach: »Ty. wielka 
niecnota!* ż. Kici. I, 155. •Gdzie- 
żeś była, Dorotko, Gdzieżeś była, 
niecnotko?* Wójc. II, 334. »Jaś 
niecnotka* Łęcz. 227. 

Nieć notować = »1, przeklinać 

2, zrobić komu na złość* Pr. fil. 
IV, 221. Por. Niecnocie. 

Nie co = nie inaczej, jużci, nie co 
innej^o: >Nie co, ino bierzmy!* 
Krak. IV. 300. n^ 66. > Cóż to 
za jeden ? - Taże dziedzic, nio 



co, tamtejszej wsi* Kam. 14. >Czy 
jaki przytrafunek miała kobita? 
— A taże nie co!* ib. 101. »Nie 
co innego, ino trzeba będzie ju- 
tro pójść do Borzęcina* Kaspr. 
11. 
Nieco = coś: » Mamci ja nieco 
pięknego* Rog. n^ 265. »Tu je 
w t^ch chf^czach nidcó nieproste « 
Hilf. 119. ^Nico = coś* PoW. 
56. > Każda żona o swoim mę- 
żu nieczem powiedziała* Kuj. I, 

208. »Nieco = coś .Ram. 127. 
Nie coby = a tem mniej, niedo- 

piero: »Woł&j, szak sie nie do- 
wołasz, Bo w tym czarnym lesie 
ptaszeczka niemasz, Nie cobyś 
sie mogła kogo dowołać* Zb. IX, 

209. » Przytrafi sie panience w po- 
koju (coś popełnić), Nie coby 
mnie, chodzący po polu* Maz. 
III, 204, no 236. 

Niecokolwiek = niecu: »Żydzi 
niecokolwiek skrzywdzeni byli od 
chłopów* Kuj. I, 191. 

N i e c z a s n y p. C z a s n y. 

Nieczasowy = niedojrzały, nie- 
dorosły: »Konicek jesce niecaso- 
wy, a tak chyżo uciekał* Swięt. 
444. Por. Nieczasny pod Czas- 
n y. 

Nieczci wiara = istota niegodzi- 
wa: »Żeby taka nieczciwiara (o ko- 
biecie) miała wam wygrażać!* 
Pozn. VII, 279. Por. Śc i wiar a. 

Nie czemuż = bo leż, nie dziw, 
'Nie w czemże': »A jaka to ta- 
backa? — Lewandowa. Nie 

cemuz taka zdrowa!* Wójc II, 
283. 

Nieczesny = niegodziwy, prze- 
klęty: »Pary nieczesne* (o ba- 
bach pijaczkach) Kam. 82. »Idź 
ty, paro nieczesna!< ib. 143. Por. 
Niecześni k. 

Nieczesny = nie w czas, przed- 
wcześnie urodzony: » Nieczesne 
dziecko* Pr. fil. V. 804. 



Niecześnik — Niedocieknv 



295 



Niecześnik = niegodziwiec, roz- 
pustnik Kam. 18. »Taki niecze- 
śnik prepinator* ib. 82. Por. 
N i e c z e s n y. 

Nieczęstacy? > Jedźcie, pijcie wę- 
drujący, W towarzystwie nie czę- 
sljicy« Pozn. IV, 271, n" 523. 

Nieczysty: ^Nieczysta siła* Pleszcz. 
(nie wiem str.). » Nieczysta* = 
opętana, czarownica: » Ksiądz 
w czasie nabożeństwa widzi każ- 
d;i nieczystą' przez patynę* Kuj. 
I. 101, 'n«'23. ^Nieczysty = 
djabeł* Ust. z Litwy. 

Nieć ki ej = » nie wiedzieć kiedy« 
Pr. lil.Y, 804. 

Nie daj I = nie wypuszczaj: »Nie 
daj, nie daj, bo ucicczel* Choć. 
92. »Nie daj, Nie daj się!c = 
woJania na psy, zachęcając je 
do walki list. z Litwy. »Nie daj 
la!« =: na psy. aby pomagały 
odganiać bydło a. konie Pozn. I, 
101. Por. Niedajmnś. Nie- 
d aj m u t a. 

Nie daj. Boże p. Bóg. 

N i e d a j m u ś : > Niediijmuś * = nie- 
zdohiy: »Nie jest podobno, żebyś 
upilnował, boś ty 'niediijmuś' do 
tego* Pozn. VI. 104. Por. Nie- 
d aj tn u ta. 

Niedajmnta = » niedołęga « Pozn. 
IV, 331; VF. 296, ods. Por. Nie- 
d aj muś. 

Niedaleko: >Niedalek*: » 'Prawdą 
niedalek zandzesz, a łżri sil nie 
iiudławisz'. 'Jabkó u6d jabłoni 
niedalek sjl uódkulnie** Ram. 123, 
|). w. Niedalek. » Niedalek = nie- 
daleko, blizko, prawie: 'Garnek 
niedalek pełny'* Kuj. II, 273. || 
vZ niedaleka*: > Boginka musiała 
się z niedaleka j)rzypalrywać 
(dziecku)* Swięł. 477. || •Nie- 
daleczko*: »Do wieczora nieda- 
leczko* Kuj. I, 55. » Niedaleczko 
stamtąd* ib. 170. 273, p. w. Nie- 
dalek. »(Do ni^j) niednlecko* 



Krak. II, 441, zwr. 5. >Nieda- 
lecko* Chełch. I, 161. >Tdę nie- 
daleczko* Wisła VIII, 237. >Z te- 
go dworu, co niedalecko* Pleszcz. 
211. .Niedalicko* Zb. VIII, 283, 
n® 3. II »Niedaleczeńko* Chełm. 

I, 150. >Niedalecęjko boru* Wi- 
sła VI, 233. 

N i e d a r n y = > lichy, nieurodzajny, 
nieobfity* Swięt. 705. 

Niedawienko = » niedawno, do- 
piero co* Bibl. Warz. LXXX, 626. 
Kuj. II, 273. Ust. z Kujaw. 

Niedbaluch, Niedbała i Nie- 
dbałek: »Niedbaluch* Wisła 

II, 756: Vn, 276. * Niedbała = 
człowiek niedbały, niedbalec : 
'O niedbała starsv drużba!'* Pr. 
lii. IV, 221. >Niedbałek = nie- 
dbaluch: 'Ś. Jadwiga nakazała ś. 
Michałkowi: — Michałku, powiedz 
ty tam niedbałkom, niech się bio- 
rą do skruchy...'* Pr. fil. V, 804. 

Niedługi: •Niedługim czasem* = 
wkrótce, niezadługo: »Nie długim 
casem przł^sło wojsko .. * Zb. V, 
202. II »Za niedłużuchną chwil- 
kę* Zmor. 96. 

Niedługo = wkrótce, niezadługo: 
• Niedługo przyjeżdża... zbójca...* 
Zb. IL 163, n^ 10. Wal. p. t. w. 
II •Niedługuśko* Kam. 46. 106. 
120. 178. > Tatuś musi pomrą 
niedługuśko* ib. 211. »Nirdłu- 
gusieńko* Zaw. 60. || »Niedłu- 
gulko* Krak. IV, 78. Rad. I, 137. 
WisŁ-i VII, 136. >Niedługotko = 
niedługo, niezadługo* Fed. 403. 
II •Niedłużko* Lub. IL 212. Por. 
Za niedługo. 

Niedobry: > Karbowy był niedo- 
bry nu Klimasa* Wi.sła V, 45. || 
■Niedobre* = licho, złe, zły 
duch Wisła VI, 162. ^Niedobre 
cie tam cekłi* Zb. V, 217. 

N i e d o b r z V s k o = > rzecz niedo- 
bra^ Pr. til. V, 804. 

N i e d o c i e k n y =^ > nie ciekawy, 



290 



Nie do cna — Niedolegliwy 



nie rzutny do pracy: 'On niedo- 
(.•ieknv, zebv sie wzion do pra- 
cy'. Żb. II.' 234. D. Por. Nie- 
d o ś c i o p 11 y. 

Nie do e n a = >nie ze wszysłkiem, 
nic do szczęlu: wyraz między 
prostactwem używany* L. 

N i e d o (• z e k a n i o w połączeniu z za- 
imkami o<obowemi: »Niedoczeka- 
nie twoje, jego, wasze, ich« = 
nie doczekasz itp., nio dożyjesz, 
bodajeś nie doczekał, nie dożył 
itp. list. z różnycli okolic. Juee- 
wioz, wspomn. Żmujdzi, 28. "Za- 
miast 'nie doozekasz się*, 'nie po- 
myślisz', nie zobaczysz' mówią 
niekiedy 'niedocekani(»\ 'niepomyś- 
lenie', 'nieobacenie' twoje* Sand. 
268, no 2. 

N i e d i) (• z u r : » NieiJocziic = niedo- 
słvsz(Hf: I ójc tera jn niedoczóje'* 
Piam. 123. 

Niedogan ? >I*ana niedobrana do 
tańca wołają* Puzn. IV, 17, n^ 
33, zwr. 10. 

Niedogarek ^» niedopalona reszt- 
ka polana, szczapy, belki, papi- 
rosa* Spr. V, 138. 

Niedogoda: > Matulu, wezmę w gę- 
bę wody. Parsknę, będzie Jasio 
dobry. — Nie pomoże w gębie 
woda, Kiedy chłopu niedogoda* 
Łęcz. 96, zwr. ó i 6. Toż Wisła 
VIII, 695, zwr. 8. »Niedogoda = 
coś, co niedogadza, niewygoda: 
'Musi nni niedogoda jakaś była'* 
Pr. fil. V.804-. .Niedogoda ='nie- 
dogodność: Czf tak, czf sak, jemu 
w jedno niedogoda'* Ram. 123. 

N i e d o g o d 1 i w y = któremu dogo- 
dzić- trudno: > Służba nieszczęśli- 
wa, Pani niedogodliwa, W każdej 
robocie cliodzę, W niczeni jej nie 
dogodzę* Zb. II. 57. 

N i e d o i m k a = remanenl, niedo- 
płata ([)odatku) list. z Litwy. O. 

Niedojadek = >którv nie może 
sil' najeść-^ Pr. fil. V, 801. 



Niedojda: »Niedójda = człowiek 
niezgrabny* Wisła III, 746. »Nie- 
dojda = niedołęga^ Pobł. 53. 
> Niedojda = nieporadny, niedo- 
rozumiew^ający .się, niezręczny, nie- 
śmiały, niedołęga* Święt. 705. 
» Niedojda = niezdara* Pr. fil. 
IV, 221. »Niedojda = niedołęga, 
ślamazarny* Spr. IV, 366. > Nie- 
dojda = osoba niezgrabna, śla- 
mazarna* Parcz. Niedojda = 
idjota* lldz. » Niedojda = nie- 
zdarny a leniwy, mazgaj* Osip. 

• Niedojda = niedołęga* Rozpr. 
XI, 186. » Niedojda = niedołęga, 
człowiek do niczego; pod wzglę- 
dem fizycznym: nieruchawy, pod 
umysłowym: tumanowaty* Ram. 
123. Bliziiiski Dziwolągi 1876, 
str. 206. »Gym (o jaki kalika, 
r.ym to jaki niedojda?* Pozn. IV. 
130, zwr. 4. 

Nie dojrzeć się:^ nie spostrzec: 

• Nie dojrzałeś się pan, pańska 
żona kulawa* Wisła VII, 731. 
»Niedozdrzec = nie dojrzeć, nie 
dopatrzyć* Ram. 123. 

Niedokoniecznie = niekoniecz- 
nie: » Dziad lirnik ...śpiewał nie- 
dokoniecznie śpiewy nabożne, ale 
też światowe* Bar. 49. 

Niedola w przyśpiewie: »W War- 
szawie na ulicy Jedli, pili rze- 
mieślnicy, Oto to, oto to niedola, 
oto to niedola* Maz. II, 134, n® 
296. » Odrobiłem pańskie. Kilka 
dni niedoli* Wisła VI, 576. Por. 
Niewola. 

Niedolegliwość, »N i e dolegli- 
wość = dolegliwość, słabość* 
Bibl. Warsz. LXXX. 626. Kuj. 
II, 273. 

Niedolegliwy: > (Syn) przyjeżdża 
»do rodziców) i staje się niedo- 
legliwym (= nie daje się poznać) 
swym ojcom, że jakoby nie ich 
sfn' był* Kuj. L 128. 



Niedoletni — Nie do śmipi 



297 



Niedoletni = »niedorojiły« Krak. 
IV, 305 p. w. Dolotni. •Niedole- 
tni = małoletni* Zb. I, 18, p. 
w. Doletni. 20. Konopnicka, Na 
drodze. Por. Małoletni. 

Niedolizany: >'Niedolizane cielę' 
= połajanka na leniwa dziewkę* 
Kłosy, XIII 43. 

Niedołęga Rozpr. XI, IHH. »Nie- 
dorifeac Zb. VIII, 252. .Bogien- 
ka... podstawia w miejsce praw- 
dziwego (dziecka) swoją własną 
niedołęgę* Krak. III, 45, n^ 90. 
• Niezdołęga* IV. fil. V, 807. 

N i e d o ni ó w e k = mało mówiący « 
Spr. V, 115. 

Nicdopad = »człowiek ruchliwy 
a niezręczny, potykający się, lecz 
nic padający* Osip. » Nicdopad, 
Niedojda, Łazuk. Cielepiej (wyra- 
razy obelżywe u chłopaków wiej- 
skich pod Suwałkami) malują 
temperamenla powolne, umysły 
roztargnione, gapiowstwo, połą- 
czone z pośpiechem nierozważ- 
nym hil) ociężałością, rażącą w mo- 
wie i czynach.* Tyg. ilustr. X, 
255. II » Nicdopad := excremen- 
lum: 'Okładał swoim własnym 
niedopadcm'* IV. fil. V, 804.' || 
>Niedo[)ad* ^=: islota nadprzyro- 
dzona. Latawiec, Oćwiara, litews. 
Ajtwaras Połuj. 260. 

N i ed ()[)ie ro(ż) = 'nic coby', lem 
mniej ii. lem bardziej: > Potrafi 
on przegadać: dwóch, nie dopie- 
ro jednego* I st. z różnych oko- 
lic. II »Nie dopiero* = nic (od) 
dzisiaj, dawno: »r'.zy dawno wy- 
szed? — <) juze nic dopiero* 
Czark. ^Rozmyślać lo było wco- 
riij nic dopiero. Miałaś cas nie- 
mały!* K:il. I, !().'), f|0 156. xNic 
(lopiro to na świecie. Gdzie je 
dwoje, lam i trzecie* Kozł. 89. 
Por. Nie to hożo 

Niedorajda ::= > nipz<rrał)nv. nie 
uniiojący sni)io dar radv< Zb. II. 



9. » Niedorajda = niezdara* Pr. 
fil. IV, 221. » Niedorajda = nie- 
zręczny, niezgrabny* Spr. V. 115. 
> Niedorajda = niezgrabna, ślama- 
zarna osoba* Parcz. » Durny chło- 
pie, niedorajdo I* Junosza. » Niedo- 
rajda = niepośpieszny* Udz. •Nie- 
dorajda = niedojda* Fed. 403. 

N i e d o r ę g a p. Niedołęga. 

Niedorostka: »Ja, mała niedo- 
rostka, nie umiem robić* Maz. II, 
9, no 22. 

Niedoruchaj = » człowiek ślama- 
zarny* Parcz. 

Nie do soli = »nie w porę, nie- 
stosownie: Teraz mi nie do soli' 
r=: gdy zasmuconemu proponują 
zabawę. 'Teraz mi nie do soli, 
kiedy grają na basetli'* Roczn. 
217. II »Niedosolony = niedo- 
warzony: 'Jemu ta cosi chybia, 
wrzekomo je mądry, a głupio ga- 
da, jaki<5i niedosolony'* Spr. V, 
381. Por. Nie do śm igi. 

Niedosolony p. Nie do soli. 

Niedostały, »Niedośpiały = 
niedojrzały* Pr. fil. IV, 846. 

Niedostatek = niestały; »Je- 
dzies, ty, niedostatku I Wsystkieś 
pannv poobjizdzał, nmie na ostat- 
ku* Wisła II, 117. Por. Nie- 
s t a t e k. 

N i c d o s z a ł a ł y : » Niedosatały = 
głupkowaty* Spr. IV, 325. »Nie- 
dosatany = ułonmy. kaleka fizycz- 
nie a. umysłowo* Tdz. Rozpr. 
XVII. 47. Por. Nieoszatany. 

N iedoście jMi y = »nie ciekawy, 
nie rzutny do pracy: 'Ón niedo- 
ś<iepnv. zebv sie wzion do pra- 
cy \. Zb. II. 234. 1). fV. Nie- 
doc i e k n y. 

Niedościgły :z^ > niedojrzały* 
Krak. IV, 313 [>. w. Naścigły. 
*.lagodv w niedościgłym słanie* 
ib. I, 158. 

Nic do ś m i g i = toż, co 'Nie do 
soli' Zb. 1. 72. 



298 



Niedośpiał — Niedziela 



Niedośpiał:=: »leniwy« Spr. IV, 379. 

Niedośpiały p. Niedo stały. 

Niedotknięly = wrażliwy, noii 
me tangere, delikatny: >Jakiś ty 
niedotknięty (o dziecku), zaraz 
krzyczysz!* Ust. z Litwy. 

Niedowiarek, >Zyd-niedowiarek 
= nie-katolik« Pr. fil. IV, 846. 
» Niedowiarek = każdy nie-chrze- 
ścjanin, szczególnie Żyd, Cygan: 
'Pół psa. pół kozy, niedowiarek 
bozy'« Osip. >Niedowiara, Niedo- 
wiark = niewierny* Hilf. 173. 
• Niedowijirk* Kam. 123. 

Niedowidzieć := "igdy nie wi- 
dzieć: »Zam(»k, oblany zewsząd 
woda, stopy ludzkiej niedowidział* 
Wój.* KI. II, 69. 

N i e d o \v i n n y = > niewinny « Krasn. 
306. II »Niedowinnie< = niewin- 
nie: »Muszał niedowinnie w pryze 
pokutować* Derd-ś-6. » Niedowin- 
nie wf^cerpiiił męczeństwo* ib. 71. 

N i e d o z d r z e 1 a ł y = ni(»dojrzały : 
>Brzad niedozdrzelały* Pobł. 7, 
p. w. Brzad. Ram. 123. 13, p. w. 
Brzrtd. Por. Niezd rżały. Nie- 
ź r a ł y. 

N i e d o z d r z e i e ć: > Niedozdr/.eloc = 
niedojrzeć, nie stać się jeszcze 
dojrzałym* Ram. 123. 

Nie ducliem = >nie bardzo* Pr. 
fil. V, 804. 

Nie dudnś j>. Ani dudu. 

N i e d u ż o w a ć : » Nieduzować = 
nie być rzeźkim* iV. fil. IV, 813, 
p. w. Di IZO w ać. 

Nieduży = > słabowity* ()>ip. •Nie- 
duży* = cbory, słaby; umiera- 
jący Ijst. z Litwy. II >Nieduze- 
eki = nieduży: Mam crrzesek, 
ai«* nieduzecki'< łV. lii. V, 804. 
»Ni('duz('cki, Nieduziuchnv = 1, 
malońki 2, blizki .śmiiTci* (izark. 
II >Ni(»duziuśki* : »(iotuj mi w «iar- 
mi-(*cku lem malońkiom, niedn- 
ziu^kicm \Va^. 204. n" 130. 



Niedwab p. Jedwab. 

Niedwabnik p. Jedwabnik i do- 
daj »Niedwabnik == jedwabnik: 
'Wysyła chustecke zielónem nie- 
dwabnikiem* Pr. fil. V, 804. 

Niedwabny p. Jedwabny i do- 
daj: » Chusteczka niedwabna. Naś- 
ci chusteczki niedwabnej* Pr. fil. 
V, 804. 

Niedziela: > Ty, wianecku siednii 
ziela. Chowałam cie od niedziela* 
(? K.) Krak. II, 68, n° 137. .Od 
niedziele do niedziele* Wisła VII, 
146. n® 4. »Niedzela = 1, nie- 
dziela 2, tydzień* Ram. 124. 
.Niedzielą* 4 pp. Łęcz. 129. 
• Dwie niedzieli* ib. 108. || .Nie- 
dziela zaduszna = ^uaŁember- 
sonntag* Pr. fil. V, 804. .Wiel- 
ga niedziela* = wielkanocna 
Swięt. 404. .Niedzela czarna = 
piata postu* Pobł. 53. .Pierwsza 
niedziela postu nazywa .się 'kusa*, 
2-a 'postna', 3-a 'stara\ ó-a 'mło- 
da'* Lis. II .Niedziela* = ty- 
dzień: .Słowa 'miesiąc' nie uży- 
wają nigdy, ale mówią... 5 nie- 
dziel, 8 niedziel, 12 tydni* Rud. 
108. »Pdra niedziel* Rozpr. IX, 
318. .Oj leży, bolą ją kości, A po- 
lol<;ujz(» jej aby z niedzielą* Łęcz. 
129, nO 220' .Dwie niedziehc 
ib. 108. .Rez dwie niedziel cho- 
rował* Wisła V, 40. .Niedziela 
= lydzień: 'A tyś głowy nie ce- 
sała śtyry niedziele'* Spr. V, 115. 
II .Niedziołka* : .Co niedziołka* 
Sand. 24. Kuj. 11, 19. Pozn. V, 
81, n° 140. >Nie(iziołka przyj- 
dzie* Maz. III, 163, ii'^ 174. .Do 
nicdziołki* Ra<l. II, 3. n^ Ł .Co 
niedziołka. co światecko w wia- 
n«'ckn była* ib. 1, '218, n« 293. 
»W którą niedziołecke?* Zb. XV, 
7ó, n^ 172. II .Niedziołeczka = 
niedziela* Pr. fil. IV, 221. .Nie- 
(łziolecka = zdroh. dzień nie- 



Niedzielny — Niedźwiedź 



299 



dzielny* ib. 846. >Wczora była 
niedziołeczka* Rog. n® 397. Pozn. 
IV, 284, n^ 554. •Przyjdzie nie- 
dziołecka, albo jaki^świątek« Sand. 
202, no 247. 224, n®' 300. Kieł. 
II, 105, n^ 344. »Co sobolam cię 
(warkockii) mywała, Co niedzio- 
łecka (*esała* Kozł. 214, ods. 
>Ani wilczek niedziołeczki, ani 
wilczek świątka* Pozn. I 164, 
n® 25. »Niedziołeczka gorzałecz- 
ka, a wieczorem do dziewczyny* 
Kolb. 423, n« 383. >W każdą 
niedziołeckę* Kieł. II, 38, n® 108. 
Kai. I, 149. Świct. 308, n« 502 
('niedzi<'>łeckę')- Had. 11, 126. »Ck) 
niedziołeckę« Maz. U, 40, n. 99. 
» Pościłaby ja siedem poniedział- 
ków, ósmą niedziołeckę* Kai. I, 
129, zwr. 6. II »Niedzioleńka« 
(może raczej 'niedzieleńka? K.) 
Pr. fil. IV, 846. »Niedziołeńka* 
ib. 221. >Niedzieleńka« Tyg. ilustr. 
1, XII, 27. Wójc. II. 41. .Przy 
dzisiejsej niedzieleńce* Pauli, 43. 
II » Przyjdzie święta niedzielina* 
Zb. X. 326. ii» 362. || >Niedzie- 
licka* Zb. XII, 140, n« 293. || 
»Wczora była niodzielinka* Cinc. 
38, no 870. || »Niedziółejka*: 
• Przyszła niedziółejka. sz<'zęśliwa 
godzinejka* Pr. fil. V. 804.' Por. 
Niedzi oc łi a. 

Niedzielny: ^Niedzielni dzień* 
Pozn. II, 238. 239. »'Na pose- 
dnie' i 'niedzielne' chusty* Święt. 
20. II » Dzień niedzielniejszy* Zb. 
IX, f);"). Pozn. II, 225. || -Dzień 
niedziolejsy* Krak. IV, 299, n® 
64: II. 236. 

Niedziocha =: nazwa kruwy, uro- 
dzonej w niedzielę Wisła V, 922. 
923: VIII. 812. Święl. 21. .Nie- 
dzióchnii* Tyg. ilustr. 1, XII, 6. 

Nie dziw = tylko co nie. omal 
że, 'dziw nie': 'Przyjaciele (się) 
mienią i= nazywają siebie przy- 
jaciółmi): Kiedy do nich zajdzie. 



Nie dziw się nie skryją* Rog. n® 
524. II »Nie dziwa = o mało: 
'Nie dziwa go nie zabił** Zb. I, 
27. » Ociec okropnie sie smuci 
i nie dziwa płacze* Pozn. VI, 
78. >Nie dziwa na mnie kamzeli 
porozdzierały* ib. 303 (w dwóch 
ostatnich przykładach zdaje się 
że Kolberg opuścił 'nie* przed 
'płacze' i przed 'porozdzierały' K.). 
Por. Dziw. 

Niedźwiada: >W -fciOpuchowy gra- 
ją, do Niedźwiady sjycbać* Zb. 
XV, 167, n® 75.' || »Niedźwie- 
dzianka* ib. 

Niedźwiedzi: » Niedźwiedzie ucho 
= rodzaj dziewanny (verba.scum)* 
Pelr. »Niedźwiedzie sadło = lek 
ludowy. Pr. fil. V, 804. |j •Niedź- 
wiedzie IJsko* = nazwisko zbój- 
cy (bajka u nim) Chełch. I, 214 
232. » Niedźwiedzia ju.szka* = 
nazwisko zbója (bajka o nim) Zb. 
Xl, 104—106. ||*Niedźwiedzki*: 

• W niedźwiedzkiej skórze* Pozn. 
VI, 116. 

Niedźwiedź: »Niedźwydź* Chełch. 

I, 16. 19. »Niedźwedzia* 2 [)p. 
ib. 19. •Niedźwiedź białoszyj = 
gatunek największych niedźwiedzi 
litewskich* Pr. fil. V, 804. || 

• Miedźwiedź* Pr. fil. IV, 218. 

• Miedźwiedź* Pleszcz. 148. »x\Iied- 
wiedz* Ham. 102. Hilf. 171. 

• Miedwiedz* Pobł. 47. •Miedź- 
wiedź* Pr. fil. IV, 842. U.sip. 
Kam. 139. J79. || •Miedźwiidek* 
= owad Pr. fil. IV, 846. || 

• Niedźwiedź* = zabawa wiejska: 
>Parobczaki oprowadzają 'niedź- 
wiedzia', którego rolę gra jeden 
z nich, obleczony w kożuch* 
Pleszcz. 84. •Chłopak przebiera 
się za 'niedźwiedzia' (opis)* Pozn. 

II, 190, n" 4. 350. Zb. VIII, 63. || 

• N iedźwiadck < : • Niedźwadek = 
potljadek (gryllotalpa yulgari.s)* 
Spr. V, 115. » Niedźwiadek* = 



300 



Niefortuna — Nie już 



owad. Zb. III, 9, n^ 25. 13, no 
72. Kozł. 385. Kieł. II, 191, n^ 
3. » Niedźwiadek = turkuć* Przeni. 
235. »Niedźwiadek* Święt. 112. 
•Niedźwodek a. Miedźwodek« Pr. 
fil. IV, 846. II .Niedźwiadek* (po 
ziodziejsku) = kufer: >Klawiśnik 
(klucz) zeniknij, niedźwiadka odem- 
knij* Maz. V, 287. n« 315. 

Niefortuna: » Cego wrzescys, cy 
cie jeno niefortuna łupi?* Łęcz. 
24. 

Niegada = niemowa: »Nigdy nie 
nie mówi i przezwana 'niegado'* 
Chełm. II, 91. 

Niegalancie = nieładnie, nie wy- 
pada: » Gadać o tern jakoś nie- 
galancie* Szymański. 

Niegarny = » niewybredny* Pr. 
fil. IV, 221. >Niegarny = łako- 
my, łapczvwv* Sand. 261, p. w. 
Garny. Hozpr. XVII, 81. Por. 
Gardy. 

N i e g d y = niekiedy, czasami : » Śmie- 
je się na mnie niegdy inny* Rog. 
no 348. Por. Ni kiedy. ' 

N i e g i ł y = » niezręczny, niezgrabny, 
nieruchawy* Kuj. II, 273. Bibl. 
Warsz. LXXX, 626. 

Nioglaja = >maruda, ględa* Pr. 
fil. V, 805. 

Niegłaźny == > niezręczny * O. »Nie- 
glaźny* Lam Koronjasz, 150. Por. 
NiezgI aj zn y. 

Niegodaj p. N it^chodziaj. 

Niegodliwiec = niegodziwiec 
Zapolska. 

Niegodliwy = niegodziwy, nie- 
[)rzystojny: »Ma często niegodiiwe 
żarły na ustacii* Zapolska. 

Niegodnik: »Psio, niegodniku!* 
(do człowieka) Pozn. VI, 289. 

Niegodzien: » Niegodzien nmie 
był* Kog. n« 397. 

N i (» g o d z i j a s z : > N iegodzlia>z = 
niegodziwiec* Pol)ł. 54. »Nieg6- 
(izljiisz* Kam. 124. ^Niogodzijas* 
Spr. V, 115. 



Niegorliwość (= może zamiast 
'niegodziwość' K.): »A ja swemu 
ojcu zrobię niegorliwość. Posta- 
ram się o dzieciątko na moją 
poczciwość* Pozn. IV, 242, n* 
469. 

Niegoszów: >Niegoszowskie dziew- 
ki* Rud. 139. 

Niegrzecznica: » Chociaż nie- 
grzecnica, Aby była z ciebie do- 
bra robotnica* Maz. I, 229, zwr. 1. 

N i e g w i s n y i pochodne: » Niegwfs- 
ny = niepewny* Ram. 124. 
»Niegw!snosc = niepewność* ib. 
• NiegwIsnie = niepewnie* ib. 

N i o h a r a ś n y = » brzydki « Wrześ. 
14. Rozpr. X, 290. »Nieharaśny 
= szpetny* Spr. V, 381. 

Nie honor: » (Niezapłacenie prze- 
granej) byłby to dla niego nieho- 
nór i nie po ludzku* Święt. 123. 

Nie jak = nie inaczej, tak: »Tyś 
mu pomogła? — Nie jak, ino 
pomogła* Krak. IV, 8. 

Niejaki = jakiś: »Wsed w nie- 
jaki las* Pleszcz. 146. || >Ńjaki*: 
> Dziedzic zacon (mi) zadawać 
próżniactwo, nikiejby na ńjakiego 
ostatniego psa* Sand. 272. || 
>Ńjakiś*: > Zawitał do ńjakiegoś 
pałacu* Sand. 276. || »Nijaki*: 
» Jednego casu hyl nijaki skotak 
u gospodarza...* Cisz. I, 264. 
II »Niejakisik*: >ByJ niejakisik 
pan...* Cisz. I, 245, n^ 194. » Ni- 
jak i człowiek* Pozn. VI, 341. 
» Upilnować (jabłka) od nijakie- 
goś złodzieja, co je kradnie* Pozn. 
VI. 103. 

N i e j e c V : »Niejęcy = niesmaczny 
(o osobie)* Spr. V. 138. Por. 
J c c y. 

N i ej n t ro : >Niewitro = pojutrze* 
Cen. 69. »Niewilro = pojutrze* 
Pobł. 55. Ram. 127. 

N i e j u ż a. Nie już to = czyż: 
»Nie już (to) on nie pamięta? 
Nie już nie wiesz, że dziś świę- 



Niekara — Nielepiee 



301 



to?€ 
już. 



Ust. z Litwy. Por. A nie 



Niekara = Wotr« Zb. II, 8. Bisk. 
15. » Niekara = chłopiec, dziew- 
czę swawolne* PoW. 53. •Nie- 
kara = czJowiek kniąbny, swa- 
wolny* Rani. 124. || » Niekara. 
to je wilk... Wilka inf zowenif 
'niekara'* Hilf. 137. 173. •Nie- 
kara = zwierz żarłoczny, np. 
wilk* Pobł. 53. » Niekara = wilk* 
Ram. 1 24. Por. N i e k a r a n i e c. 

Niekara nieć: »Niekaranc = chło- 
piec swawolny, w karności nie 
wychowany* Pobł. 53. Ram. 12i'. 

N i e k a r o w a ć = dręczyć : » Bić 
i niekarować* było w rękopisie 
A. Cliudzińskiego, co w druku 
zmieniono na »bić i dręczvć« 
Wisła XL 525. 

Nie kazać = nie pozwalać, zaka- 
zać, zabronić list. z różnyrh oko- 
lic. >Czy ci matka nie kazała?* 
(żeś do mnie nie f»rzy szedł) Wójc. 
II, 174. »()n nie kazał ij kotowi 
dawać jeść* Kuj. I, 131. »Nie 
mojrę. ojciec nie każe* Pozn. IV, 
43, zwr. 5. »Nie wpuszczę cie- 
bie, kot nie kazał* Zb. II, 170. 
»Nie chce na nuiie (teściowa^ ro- 
bić, Ja>iowi nic każe* Zb. IV, 
180, n^' 390. 

Niekiedy = > niegd\'>ś, przedtem * 
Zb. 1, 20. II .Nikiedy = nieg- 
dyś* .Ia<trz. II »Nie kiedy* = 
nie czas, nie w czas: »Jak pój- 
dziesz do świckruchy, 
ci lam będzie* Wisła 
Por. N i k i e d y . 

Ni ek 1 u b p. N i e bral. 

Niekluda — ; cymbał, 

»Tak:i niekluda!* (o mi*żczvźnie) 
Zb. VII, :>(;. 

N i e k o n i e c z n i e : »Niek<")niecnie =^ 
nie bardzo, nie zupehiie: 'Niekó- 
niecnie daleko'. 'Sijche masz sia- 
no? — Niekóniecnie* Was. 243. 



Nie kiedv 
VII, 700. 



niedołęga: 



Niekosz = taka trawa a. łąka, 
której kosić nie warto Ust. z Li- 
twy. 

Nie kto = ktoś: »Teraz za mną 
chodzi niekto inny* (nie 'macicz- 
ka') Hog. n° 348. » Teraz mię 
głaskuje niekto inny* ib. » Niech to 
= ktoś* Ram. 1*27. Cen. 42. 

• Nichto = ktoś: Nichto je u dwie- 
rzy, biiijże otemknąc'* Pobł. 56. 
II »Nigdo« = niejeden, jaki ta- 
ki: »Nigdo bardżej ryczy, niż za 
sobą smyczy* = niejeden gada 
o sobie więcej, niż wypada: do- 
słownie: niż za .^obą wlecze, (cią- 
gnie K.) Cinc. 27,n0 606. »Nig- 
do [)rzed czyją sienią nid zamia- 
ta, a przed swoja^ ma dość śmie- 
ci* ib. n° ()07. »Nigdo konia 
puszcza, a błechc (pchłę) chyta* 
ib. 28, n^ 608. »Nigdo robi z bą- 
ka konia* ib. n** 609. »Nigdo 
drze bez noża* ib. n" (i 10. ^-Nig- 
do ma więcej w jjębie, niż w kap- 
sie* ib. n" 611. Por. Nikt. 

Niektóry: »Nickłory <'złowiek* = 
pewien, jaki.^ człowiek V>\. z Ja- 
worza. II » Niektóry* = \vi\ i ów, 
niejeden: > Niektóra Zmora da się 
ułagodzić obi(?lnica darów* Swięt. 
519. »Bywa. co <lo niektórej 
dziewki ogrodnik przepowie...* 
Kam. 129. 'Ouch... rok przed 
śmiercią^ za niektórym człowie- 
kiem chodzi* Nadm. 129. »Niech- 
lery, Niecliłeren* Hilf. 173. || 

• Niechtoren, Nit^chtora, Niechtóre, 
2 pp. Niecliórna (? K.), Im. Niech- 
tórny (? K.) = niektóry* Ham. 
124. »Niektórny*: »Niektórni |)a- 
nowie* Kam. 35. >Niecht6ren, 
Niechtórna. Niechłórno* Gen. 42. 

• Nieclitórny* Chełch. I, 78. Por. 
N i k tó r y. 

Niel epice: .Z Nielepic* Rud. 200. 
II »Nielepicki* Hud. 130, n*> 16. 
139. 191. 200 i ind. ||'>Niele- 
piczanie* Hud. 135, n® 47. 



302 



Nieletniak 



Niema 



Niololniak: »Nieletniak« = mło- 
kos Kaspr. 26. 
N i e i u b = niemiły, nie kochany: 

• Wydać za nieluba (dziewczę)* 
Kłosy VII, 61. II .Nielubc =? 

• Obiecują odsłużyć nielub sami, 
ale nami, ubogiemi pachołkami* 
Krak. II, 33. || »Niohiby«: .Życzyć 
dobrze niohibemu* Maz. II, 96. 
Wójc. I, 250. 

Nieludzki = > nieżyczliwy < Spr. 
IV, 347. 

Nielus, »Nielusnik = człowiek 
niechlujny, zaopuszezony (tak K.)« 
Ram. 124. >Niolusnica = kobie- 
ta niechlujna, zaopuszczona (tak 
K.)« Ram. ib. »Nielus = nie- 
ch luj, wszarz* Pobł. 53. 

Nioluso = > smutno* Pr. lii. V, 
805. 

N i e 1 u s t w o : »Nielustw6, N'ielusnosc 
= niechlujność, plugawość: nie- 
chlujstwo, |)luj:^astwo* Kam. 124. 
Pobł. 53. 

Nielu>y »a. niezgrabny', synony- 
mac Trobcckicgo Pisma (1822). 
I. 96. »Nielusy = nicgłaźny* 
L. »Niclusy = nicrozgarniony: 
'Mojći (kobieta) niehi>a'« Zb. II, 
249. »Niolusv = nieruchawy* 
I{ozi)r. IX, 210. »Niołusy (tak 
K.) =: obrzydliwy, brudas* Hilf. 
173. >Niclusy* = impotens 
Isł. od Buska. »NioIusy = 
nie żwawy*: »Starsy drużba 
niclusy. Starościny z poza stołu 
nio rusy* Sand. 37, n® 29. Kon. 
52. >Niclusi słarostowi(»« Kad. I, 
153. >Niolusv nasz marszałek* 
Lub. I, 194, no 182. Pozn. VI, 
322, ods. Por. N i e I u .ś n y. 

Nioluśny: »Niolusny = niechluj- 
ny, zapuszczony, [»Iugawy« Ram. 
124. Pobł. 53.' Por. Nielusy. 

Nie Iza: »Nio Iza, Nic było Iza* 
-= nie można, nic było można 
|{oz|)r. Xii, 71. » Dwóch robót 



nie Iza naraz robić* Cinc. 11, n* 
168. » Małej wody na moc mły- 
nów nie Iza gnać* ib. 23, n* 
486. >Nie Iza mu tego wbić do 
głowy = niepojętny człowiek* 
ib. 25, n^ 547. »Nie Iza tego 
z nogawicc (a. z rękawa) wy- 
trząść* ib. n° 548. >Nie Iza mu 
na nule trafić = dogodzić mu 
nie można* ib. n<* 539. 

Nieładem = bez ładu: » Opowiem 
ci, clioć nieładem* Kam. 207. 

Nie ładno: » Samej (dziewczynie) 
nie ładno kawalira częstować* 
Tyg. ilustr. 1, X, 378. 

N i eł a p : > 'Wieszcz' rodzi się w 'czep- 
ku'... wstanie z grobu... i zacznie 
dzwonić, a kto to dzwonienie po- 
słyszy, musi umrzeć. Takich lo na- 
zywają 'nicłap', a drudzy 'połap'* 
Nadm. 66. Por. Nicłapszy. 

N i e ł a p c a p = » brzydki, rozlazły, 
do niczego* Krak. IV, 313. 

Niełapio [». Łapie. 

N i e ł a p s z y : » Czosnek w domu 'nie- 
łapsy\ tj. sprowadza niepowodze- 
nie*" PIcszcz. 99, n° 2. > Jodła, 
dąb. kasztan, agrest są 'niełapse' 
tj. nieszczęśliwe i tych przy do- 
mach i w siedliskach nie sadzą* 
ib. n° 9. » Jakieś niełapsze pta- 
szysko wyleciało łj. jakieś licho, 
którego złapać nie można, mówią 
o wietrze ze śniegiem silnie mio- 
lającym* Gluz. 545. Por. Chełm. 
I, 30. 

Niełoni: »Niełoni = zaprzeszłego 
roku* Pobł. 53. Ram. 127. 

N i e ł u p a n y : * Śliwy sypią 'niełu- 
|)ano', tj. wraz z pestkami* Zb. 
XIV, 28. 

Niema: >Nima* list. z wielu oko- 
lic. > Niema* list. z Litwy. »Ni- 
ma (z akcentem na a) = niema* 
Zh. I, 72. II > Niema przy mnie, 
aby kląć* = nie mam zwyczajn 
kląć, juzeklinać Zb. II. 235. || 



Nieniak — Niemiec 



303 



>Nieiiia głupich!* = nie głupim, 
nie dam się złapać Hsl. z War- 
szawy. Por. Mieć. 

N i e m a k = » człowiek niemy « Zb. 
1, 46. Osip. »Niemak = niemo- 
wa* lldz. II » Niemko a. Niem- 
ka* m. = człowiek niemy Ust. 
z Litwy. II > Niemek = niemo- 
wa* Fed. 403. || »Niemota*: 
»Ona niema, niemota... wcale ga- 
dać nie może* Rad. II, 196. 

Niemal: »Niemalż* Osip. »Nieina- 
leć to <*ztery lata, jakeś mnie 
zwodził* Rojr. n*^ 58. || •Nieo- 
mal* Ribl. Warsz. 1864, I, 285. 
Por. Omal. 

Niemały: »Czas niemały* = hohe 
Zoit, 'wielki czas': »Maryś, wy- 
bieraj się, bo ci jnz cas niema- 
ły* Krak. II, H4, n^ 128. || .Nie- 
inaluśki* = duży: >PrzeATócił 
sio bez ten niernalnśki próg< Pozn. 
VI, 177. II >Niemałski = liczny* 
Wisła III 88 (może |)omyłkowo, 
zamiast 'niemaNki' K.), »Niemal- 
ski = niemałw np. chłop* Spr. 
V, 381. 

Niemasz = imię fanla>tyczne z gry 
słów: »To masz* i >Nie nia.sz*: 
>W"olę Tomasza, niż Niomasza* 
Krak. [V. 283, n« 999. 

Niemi ca = blekol po^ipolity Poe- 
zje M. Jezierskiego, 108. Żb. VI, 
263, no 107. 313, n^ 24. »Ni- 
mycia* Zb. VI, 229. 

Niemiec i pochodne : > r^zterze 
Niemcy, wierteł chmielą, jeszcze 
im pomo(*y łi-zeba* Cinc. 35. n® 
789. »Kany sie Niemiec wysra, 
tam siedem rok ów trawa nie roś- 
nie* Wisła Vin, 792, n^ 1222. 
» Nieme: 'Sędzi, jak Nieme na 
kazaniu'* Ram. 124. » Gdzieżeś 
podziała (wianek). Dorotko? — 
Przyszedł Niemiec, wziął mi wie- 
niec* Wójc. II, 334. Anegdoty 
o Niemcach i Niemkach Zb. II, 
172 — 73. »Dzi<'wcvno z Krze- 



mieńca, nie chodżze za Niemca, 
Bo Niemiec odmieniec, da cepiec 
za wieniec* Oles. 174, n^ 659. 
Zb. II, 114, nO 195. »Przyszed 
Niemiec do Polaka Kupić chleba 
za trojaka, A Polak mu nie chciał 
przedać, Musiał Niemiec w gno- 
jach grzebać* Pozn. V, 176, n^ 
424. » Poszła droga ze Sokoła, 
Za Sokołem rzeź: Wydusilim szel- 
mów Niemców Za tę Polski część* 
Zb. II, 90, no 114. Cała piosen- 
ka o Niemcach ib. 109, n^ 158. 

• Poszedł Niemiec do Warszawy 
kapustę .szałkować...* ib. 113, n^ 
188. > Sikora się okociła... Bure 
prosię porodziła. Pewno Niemiec 
będzie* ib. 118, zwr. 4. »Jak 
mnie bańdzies bijał dębcem. Po- 
wędruję od cię z Niemcem* Maz. 
III, 191. no 218. .Poszed Nie- 
miec: orać w pole z jedną krową; 
Złomała mu jarzmo, jak ruszyła 
głową*. Lub. II, 43, n^ 126. 
»W Krakowie na ^ali Niemcy 
tańcowali...* Zb. XIV. 237, n^ 85. 

• Morawiec na ławie, A Niemiec 
pod ławą, A mój nAjmilejszy 
W łóżeczku >e nmą* Zb. IX, 
240, no 231. » Przyszli Niemcy 
do kraju Podle swejro zwyczaju 
Z cielęcymi torbami, Zrobili się 
panami: Ty, dzieweczko z Ka- 
mieńca, Ej nie bier sobie Niem- 
ca...* ib. 253, no 292. Piosnka 
w Krak. II, 465, n^ 764 z pew- 
nością nie jest ludowa. »Poginęli 
tam Polacy, a nie w^zfscy Niem- 
cy* Pozn. IV, 263, n^ 508, zwr. 
5. » Dalej, chłopcy, wiele was. 
Przyjdą Niemcy, wezmą wraz* 
Zb.'XH, 207, no 36. .Powiada- 
jom Niemce, dobrze na wojence* 
ib. 209, no 65. »A te Niemcy 
za górami Jedli sukę z |)azura- 
mi...* Zb. VI, 149, n^ 125. > Ksią- 
żę Poniatowski dobrze Niemców 
kropił* Zb. X, 314, n^ 292. 



304 



Niemiesięczny — Niemko 



• Matko boska, Brońże nas... A tydi 
Szwedów, Niemców i)orziicaj do 
krzaków* Zb. X. 325, n° 357. 

• Posod Niemiec na Kamieniec 
kapustę przedawać..* Zb. XII, 
180, n*^ 209. »A wy Niemcy, 
wy nie wiacie...* Pozn. V, 135, 
n^ 295. II »Niomczyk«: »ł3ył tu 
Niemczyk grzeczny. Miał portecz- 
ki jaksamitne, Surdut jeszcze lep- 
szy* Zb. VIIL 107, no 219. || 
>Niemiaszek«: »Jak sie wsescy 
o rzucili, Ws^stkich poranili, Az 
do jednego Niemiaska* Pozn. IV, 
263, zwr. 10. II »Niemczak« Zb. 
n, 172, nO 3. II »Niemkinia« = 
Niemka O. 0.sip. Ust. z Litwy. 
»Niemkini« Pr. lii. IV, 846. Krak. 
I, 197. II >Niemra ( pogardliwie / = 
Niemka- Pr. fil. V, 805. || *xMie- 
mit'c«: Święl. 703. Kam. 34. 38. 
55. Pr. (ii. IV, 812. Czark. Pozn. 
IV, 263, ods. »Miemce = Niem- 
cy: 'Bez dwa lata byłem na Miem- 
cak« Koz|)r. X, 217. >Mivmiec« 
Zł). XI. H4: XIL 180. Spr. IV, 
26. >Mimiec* Hozpr. L\. 133. 
Mil. >Miemiec* ib. 172. Krasn. 
305. >Miemiec* Sand. 268. Krak. 
III, 38. no 71. Pozn. IV, 263, 
ods. Rad. II, 194. »Mieinc a. 
Nieme* Kam. 102. »Miemcy« 
Archi V V, 644. »()matra Mie- 
miec* Kai. I. 256. Matu^iak, 
Kw. 17. ^Dziewczyno z Krze- 
mieiica, Nie chodzie za Miemca...* 
Wójc. 11, 212. » Miemca nie chcę. 
bo Micmiec zinmy* Was. 181, 
n^' 115. Zb. IV,' 257, n^ 251. 
»Na Krakoskij sali Miemcy tań- 
cowali: Polak wj|sem rusuł. Miem- 
cy uciekali* Święt. 302, n*^ 458. 
»Nie dowierzaj Miemcom... Ho to 
Miemiec jest odmieniec...* Zb. 
XII, 180, n*' 211. .Łopucha 
sie okociła, Trzysta Miemców po- 
rodziła i dwadzieś(!ia Miemków* 
Zh. VI, 137, n^ 95, zwr. 4. || 



»Miemka«: Rozpr. IX, 133. Ram. 
102. » Przyjechała Miemka w cyr- 
wonycli sukinkach* (zagadka 
o cybuli) Zb. X, 148, n^ 100. 
•Łopucha... trzysta Miemców po- 
rodziła I dwadzieścia Miemków^* 
Zb. VI, 137, nO 95. |l »Miemki- 
ni* Pr. fil. IV, 846. f| »Miemia- 
sek* Pozn. IV, 263, od.s. || »Miem- 
czyk* Ram. 102. >Miemczyka 
nie chcę, bo zimny...* Kieł. I, 
191, no 352. || »Miemczura* Ram. 
102. II >Nienueeki*: »Psy w nie- 
mieckim (tak K.) kiintoze* Zb. 
XIV, 244, n" 114. >Sowica... 
Kazała grać po niemiecku* Wójc. 
II, 335. Rud. 160, n^ 6. .Za- 
grajze mi, skrzypecku, wsyćko po 
niemiecku!* Święt. 152. »Po ni- 
mieckn* Rozpr. XII, 83, n^ 11. 
»Husaryja jedzie, ino po niemiec- 
ku, Ino se frajerki wiozjj na łó- 
żeczku* Zejsz. 165, no 106. >Grać 
po niemiecku* Maz. III, 306, n^ 
448, zwr. 9. || »Mimiecki*: .(Bro- 
da) nedzi(> mokła po mimiecku* 
Zb. XIII, 162. n« 2. .Chodzi po 
rynecku. Służka za nia^ po mi- 
miecku* Kieł. 11, 151, i\^ 457. 
.Zonę ucył |)0 miemiecku* 
Rad. II, 194. .Mimieckie ligle* 
Pozn. IV^ 47, n** 96. .Stoi |)anna 
w uokienecku, .Mówi pacierz |)0 
mimieckn* (zajuadka o kocie) Zb. 
X, 147, n^ 99. .Grać po mi- 
miecku* Rozpr. IX, 193. Zh. VIII, 
99, n« 167. Kozł. 153, n^ 3. 
Ram. 102. Kam. 85. Nadm. 159, 
n^ 34. II .Mimiec = nie-katolik, 
ewan^ielik* Pia^tk. || .Miemiec = 
dawniej o każtiym człowieku, je- 
żeli był w surducie: 'Jakisi Mie- 
miec sed drogom'* Spr. V. 377. 
II .Mimcowai- = mówić po nie- 
miecku* Piatk. 

N i e m i <» s i ę c z n y p. .M i e s i ę c z- 
ny. 

Niemko p. N i e m a k. 



Niemiec — Nieoblizana 



305 



Niemiec = potrawa: » groch tycz- 
kowy z olejem* Maz. V, 43. || 
»'W niemca' = rodzaj gry w pił- 
kę* Pr. fil. V. 805. II »Miemiec 
= taniec w trzy pary* Pr. fil. 

V, 793. II »Miemce = rodzaj 
ziemniaków* Zb. XIV, 26. 

N i e m i r n y : »Niemierny = niespo- 
kojny* Wisła III, 746, p. w. 
Miór. Ni 

Niemka: > Niemka = nazwa kro- 
wy* Wisła IV, 691. II .Niemki* 
= gatunek grzvbów (opis) Wisła 

VI, 679, n« 2]' Kai. I, 37. 

N i e m o c : :>Nimoc = choroba * Rozpr. 
XII, 96. > Niemoc = słabość* 
Rozpr. XX, 431. »Niemoc = cięż- 
ka i niebezpieczna choroba ('cho- 
iość\ 'boleść' mówili w wypad- 
kach !nnioj cieżkiciri* Spr. V, 
381. 

Niemocny = » zwykło w znacze- 
niu 'cliory': Som dł^cki jacfś nie- 
mocni'* Pr. fil. V, 805. » Niemoc- 
ny = chory* IIuc, 245. 

N i e m o r o ś n y = » bez wsi ydn y < 
\'L (cieszyńskiego) Rozpr. XVII, 
47. .>Niemoro^ny = nieobyczaj- 
ny. nieprzyzwoity* Spr. IV, 347. 

Niemo w a : > Zona ł woja niemowa « 
Cisz. I, 130. 129. II »Niemów- 
ny«: »iZona) nic mówi, nicmówna 
jest* Cisz. I, 130. 

Nie móc p. M <> c. N i 

Niomóż: >Niemóż = nie można* Ni 
Pr. fil. IV, 221. Kam. 8. 18. 26. 
:)4. 37. 66. 86. >Nic móz* Lub. 
I, 71. ^Nimóź* (^ -I Zb. I, 61. Ni 
^Niemóż* Nadm. 158, n® 30. || 
• Xi niużc< Wisfa VIII, 692, n^ Ni 
38. II > Niemoc* Cer. 

N i e m r a w- p. M i c \\\ r a w-. 

Nie nni->ieć: »Nirnu>zoc = nie 

musieć, nie mieć obowiązku (nie N i 
pewinienn To <a nimuszł robie'* 
Hani. 1 2S. >[n<z<''j (dziewczyny) Ni 
iii«' musisz luwi('* Hog. n° 370. 



Ni 



Ni 
Ni 

Ni 



Ni 

Ni 
Ni 



115. >Tam spor.zieć nic nmszę< 
Sand. 234, n^ 324. >Nie musieli 
tak tęgo jechać, jeno tak jak un 
kciiił* Zb. V,* 221. »Gdy chcesz 
komu co dać, nie musisz sie z te- 
go nadymać* Cinc. 15, n® 272. 
»Tam, ka moje kochanie, tam 
patrzyć nie nuisę« Wisła VII, 
122. no 25. 

emy: »Nićmy« Kuj. II, 284, n^ 
57. »Nime stworzenie* Chełch. 
I, 158. 161. »Nimatwdrz = wy- 
raz niezbyt silnej pogardy: Taka 
nimatwarz'* Rozpr. XXVI, 385. 
Por. N i (» m a k. Niemko. 

emylnie: »Nieon)ylnie*: ^De.sc 
będzie nieomylnie* Zb. II, 241, 
no 4. 

enaeo= »na nic« Pleszcz. 38. 

e n a d a n i n a = » nicpotem, to, 
co się nie nadaje* Pr. fil. V, 805. 

e n a g I ę d a = > ten, którego się 
naf)atrzyć nie można, osoba bar- 
dzo miła* O. 

enajeslny = >nienajedzonv* 
Zb. I, 72. ' 

e n a m o 1 n y p. N a m o 1 n y. 

en asy tka = >owad, o którym 
mówią, że jeżeli go kto zje pi-zy- 
padkowo, to odtąd nigdy ^ię już 
nasycić nie możi»* Pr. fil. V, 805. 
>Niesytka. częściej 'nienasytka' 
= ćma, nocnica* ib. IV, 222. 

e n a u c z n y p. N a u c z n y. 

e naumyślnie: »Nienjunyśni(^ 
= nie naumy.^^lnie, niechcący* 
Święt. 705. 

enazdanie p. Z nienazda- 
n i a. 

e nosisty = nietrwały: >Samo- 
dział źle zwalony, nierówny, nie 
nosislw nie mocnv« Wisła VII, 
687. ' 

p. N ied oczek a- 



I le 



>Xie 

Sł.. 



musisz 

rn.k T. III. 



-lę -j)ie.>zyc< 



ib. 



(» o b a c z o 
n i e. 

e u b I i z a n a : 
niewslycinica* 
w. loblizaniec 



»Nieu()blizana = 
Rozpr. X, 291. p. 

20 



306 



Nieobrębowany — Niepewny 



N i (i o b r ę b o w a i» y : » Miała baba 
kożuch nieobrębowany € Święł. 
303, n" 467. 

N i e o d j ę i y : » Oj • dziewczyno ko- 
chana, Od sercaś nieodjęla, Do 
buzi przytknięta* Kuj. II, 247. 

N i c o d k o ł y s a n y : > Kołys.ze się, 
moje dziecię małe, Bości ty rai 
jesce nieodkołysane, nieodf)owija- 
ne. Święt. 131. 

Nieodmacliem = » natychmiast, 
w oka mgnieniu* Zb. I, 21, 
'Chłopak odrzekł nieodmachom« 
Pozn. VI, 212. 

N i e o d p o w i j a n y p. N i e o d k o ł y- 
s a n y. 

Nieodziaj p. Niechodziaj. 

Nieodżałowany: »0j zahi mój, 
zahi nieodżałowany I « Kieł. II, 44. 
Por. Niewyżałowany. 

Nieomal p. Niemal. 

Nieomylnie p. N i e m y 1 n i e. 

Nieoparzony: » Chmielu nieowa- 
rzony. Ty chłopski pysku nieo- 
parzony!* Zb. X. 238, n° 36. 

N i e o p o w i e d z i a n y p. N i e w y- 
p o w i e d z i a n y. 

Nieoprzęgany: »Mieuk = wo- 
leć nicoprzęgany* Zb. VI, 93. 

Nieorety = »nic do rzeczy: 'Ga- 
dacie nieorety* Pr. fil. V, 155. 

Nieoszatany: » Nieosatany = nie- 
rozgamięty* Hozpr. XVII, 47. 
>Nieosatać sie = zgłupieć* ib. 
Por. Niedo<:zatały. 

N i eo warzony p. Nieoparzony. 

Niepamiętnik p. Od n ie pa- 
ra iętn i ka. 

Ni opatrzny = »nieokazały< Rozpr. 
XVII, 47. » Człowiek niepatrzny, 
nieokrzesany* Wisła VIII, 794, 
nO 1273. 

Nieped ^nieodmienne = niebez- 
pieczeństwo* Rozpr. IX, 210. Spr. 
IV, 337. »Niepeć = niespodzie- 
wanie* Rozpr. VIII, 230. »Nie 
peć = nie żarty, strach: 'Jak 
u widział, ze nie peć, tak uci^k'* 



ib. X. 290. »Niepeć = nie żar- 
ty, nie j)rzelewki, niechybnie: 'Nie- 
peć widzi, zguba!* = widzi, że 
to nie żarty, że zginie* Krak. IV, 
313. » Widzę, że to nie[)eć* Pozn. 
VI, 146 (= nie żarty). »Niepeć 
= konieczność, gwałtowny mus, 
nie żarty* Wrześ. 14. >Ha, z dja- 
błe niepeć* Wisła VI, 145. »Nie- 
peć = nie żarty* Hdz. »Jak wi- 
dział, ze niepeć... = gdy widział, 
żo nie poradzi* Rozpr. XXVI, 
385. »Niepeć = 1, nie na rękę, 
nie do sraaku 2, źle, strach: 'Juz 
było ś nim niepeć' = już było 
z nim źle. 'Jak widziajt niepeć, 
dopirz ucik'« Spr. IV, 27. »Jak 
widział niepeć, przyznał sie...< 
Święt. 487. Por. Wisła VI, 876. 
»Peć* L. > Niepeć = nio łatwo* 
Goszcz. 133. O. »Niepeć = strach, 
obawa* Bibl. Warsz. LXXX, 626. 
» Niepeć, Niepyć = źle, nie udaje 
się: 'Zmiarkowawszy, że niepyć, 
wyszedłem'. 'Niepeć' = nie mo- 
żna: 'Jak jedno wziąść, to dru- 
giej?o niepeć'* Pr. fil. IV, 221—22. 
• Niepeć = nie przelewki, nie 
żarty: 'Jak widziAł niepeć' = jak 
zobaczył strach przed oczyma, 
jak zauważył, że to nie przelewki, 
nie żarty* Swięt. 705. » Niepeć 
= niebezpiecznie* Pr. fil. V^ 805. 
> Niepeć = nie |)rzelewki, nie 
żarty, konieczność, ostateczność: 
'Kie przyiidzie niepeć, to musis 
uciekać'. 'Nie zjadaj sytkiego, scho- 
waj se kęs od niepeci'* Spr. V, 
381. » Niepeć = konieczność* 
Cer. >.lak widział niepeć, ze sie 
chałupa pali, gnichnuł do okna* 
Swięt. 408. »Widzą<- niepeć, za- 
czął mówić pacierz* Swięt. 509. 

Niepewnie a = » rzecz niepewna: 
'Obietnica niepewnica, a głupiemu 
rado.ść'* Pr. fil. V, 805. Toż Ust. 
od S trądom ia. Fed. 354. 

Niepewny: > Chto sie trafi (na 



Niepili — Niepokornica 



307 



nocleg w karczmie), to życiem 
niepewny* Chełch. I, 230. 

Niepili = »obcy« Hozpr. IX, 210. 
Spr. IV, 847. » Niepili a. Niepildk 
= 1, nie krewny 2, obcy, nie- 
znajomy* ib. X, 290. Toż Wrześ. 
14. » Niepili, Niepilak, Niepilec = 
obcy* Spr. IV, 308. Toż ib. V, 
381. »Dad dziecko na niepile rę- 
ce* ib. >Tu mi się między nie- 
pilemi kutwi = tu mi się mię- 
dzy obcymi przykrzy* ib. IV, 346, 
p. w. Kutwić się. » Niepili = ob- 
cy, cudzy* Pr. fll. V, 805. Cer. 
»Mnie znany jest tylko przymio- 
tnik 'niepili' = obcy, cudzy* 
Rozpr. XXVI, 385. Por. Rozpr. 
XVII, 47. »Niepili, a, e (przy- 
miotnik, czasami nieodmienne) nie 
należący do rodziny, do sukcesji, 
nie spokrewniony: 'Odmówili mu, 
jako niepilemu'* Krak. IV. 313. 

Niepleka = >dziwak* Hiif. 173. 
• Niepleka = osoba niedołężna < 
PoW. 54. »Nicplcka m. i ż. = 
człowiek ociężały, wielki a nie- 
zgrabny; niedołężny, charłak* 
Ram. 125. 

Niepodoba p. Niepodobień- 
stwo. 

Niepodobieństwo = » rzecz nie- 
możliwa* Mii. II » Niepodoba = 
niepodobieństwo* Krak. IV, 313. 

Niepodobność: > Gadał niepodo- 
bnością* = cenił skórę tak wy- 
soko, że niepodobna było tyle za 
nią zapłacić Zb. VIII. 317, n" 12. 

Niepodobny = nieodpowiedni: 
»Na młyn tam niepodobne miej- 
sce w żadnym sposobie* Kuj. I, 
175. II > Niepodobny = niepo- 
trzebny* Pr. fil. V, 805. II >Nie- 
podobny* = nie podobny do 
prawdy, niemożliwy: »Jak mi po- 
wićs co niepodobnecjjo, to ci dam 
te pieniądze* Święt. 429. Toż 



Cisz. I, 246, no 195. » Powzięła 
go niepodobna cbęć ożenić się 
z hrabiego córką* Pleszcz. 145. 
II » Niepodobne rzeczy* = niepo- 
dobieństwo, to być nie może: »Nie 
pójdę za Jasia, niepodobne rze- 
cy!« Kieł. II, 46. »Z tobą nie po- 
jadę, da niepodobne rzecy!* Rad. 
1,150, no 108. >Tatusieńku, Nie 
bij mnie za plecy: Trza się pou- 
mizgać, niepodobne rzecy!* Krak. 
II, 499, no 845. || ^TOepodobna, 
zęby...' = niepodobieństwo, to 
niemożebne* Was. 243. || » Nie- 
podobna*: » Obwieszą cię. Już ci 
będzie zbijać potem niepodobno* 
Zejsz. 170. Toż Goszcz. 282. 
> Czemuż mi jest niepodobno wie- 
dzieć przyczynę?* Rog. n° 492. 
» Niepodobno, żeby on ij poradził* 
Kuj. I, 178. »Niepodobno = być 
nie może*: 'Tak go strofował, że 
niepodobno = że więcej już 
niepodobna* Zb. I, 28. .Tyle 
strachu, co niepodobno* Pozn. 
VI, 76. »Król bardzo wielki try- 
jumf zrobił, że niepodobna* ib. 
77. »Nie josl to podobno, żebyś 
ty upilnował tych jabłek od zło- 
dzieja* ib. 104. >Ładna, co nie- 
podobno* ib. 115. » Biedni, co 
niepodobna* (tak K.) ib. 166. 
» Niepodobno było sprzedać* ib. 
343. »To jest niepodobno, żeby 
to sto dukatów miało kosztować* 
ib. 356. II >I ten md króleską 
córkę dostać za żonę I To jest 
niepodobniel* (tak K.) ib. 75. 
»Tak sech {= chudł), co niepo- 
dobnie* (tak K.) ib. VII, 110, 
no 40. 

Niepodraga = » baryłka* Lub. I, 
160. 

Niepokornica = » niepokój * 
Święt. 705. »Nie jest mi zimno... 
Ino mi jest wielga niepokornica* 
ib. 254. 



20* 



308 



Niepołożny — Nieproste 



Nic położny = » stromy*: »Nie- 
położna ffóra< Zb. II, 235. 

Niepomalu ? »Kj żalu niopomaiu, 
Kochałem cie, panno, z mału« 
Kozł. 72. Tamże str. 73 w ta- 
kiejże pieśni: »ZaI, zal niemały*. 

Niopomyślon ie p. Nicdocze- 
kanie. 

Niepopsuty = > niespłoszony (my- 
śli w. o ptaku) « Pr. iii. V] 805. 

N i e p o r a = niepogoda Potocki 
Słownik rosyjsko-polski, p. w. 
Henoro;i,be. 

Nie porada >nio można, nie ma 
ochoty* Wrześ. 14. »Nieporada 
= nie sposób* Rozpr. III, 373. 
^Nieporada = nie można, nie 
ma ochoty: 'Nioporada mi tam 
iść'c Rozpr. X, 290. »Tak sie 
<W*ko skocurzfło, ze nieporada 
togo teraz wyproście* ib. 301, 
p. w. Skocurzić sie. > Nieporada = 
nie można* Cer. » Nieporada = 
nie sposób, nie można* Spr. V, 
381. »Spie\vałabvk radfi. Ale nie- 
porada* Zb. XII, IfiO, no 135. ^Ra- 
dak cie widziała... ale nieporada* 
ib. 187, nO 90. Por. Ni era da. 

Nieporadny = niemożebny: »Fra- 
jenHzki moje, nie zazdrośćcie so- 
lne: Nieporadne rzeczy, zebyk 
was wziął obie* Zejsz. 47, n'^ 
39. II »Poradna a. Nieporadna 
godzina* :^^ 1, zła, niestosowna, 
feralna 2, kłopot: *Nie|)oradna go- 
dzina z tym człowiekiem' = kło- 
pot z nim, nie wiedzieć, jak z nim 
zfadzić* Roczn. 226, [». w. Po- 
radny. Zb. I, 74, p. w. Poradny. 

Ni«*[)oręt: »Z Niepor«^ta« Maz. II, 
191, no 460. 

N i e p o r u s z n a = uczciwa (o dziew- 
czynie) r^t. od Pułtuska. 
N i <' p o s i d u s z r z y = » nie siedzą- 
«-y na miejscu, ruchliwy, niespo- 
kojny* Zb. I, 62. >Nieposieduszczy 
= 00 na jodnem miejscu posie- 
dzieć nie może* ib. 72. 



Nieposłuszeństwo: > Niepósłfisz- 
nosc* Ram. 125. || »Nieposłach 
= nieposłuszeństwo* Pleszcz. 38. 

Nieposłusznik = nieposłuszny 
(o svnu): >Nieposuśnik« Zb. VII, 
23. ' 

Nie po temu == nie do tego, nie 
od tego: nic [)otem, do niczego: 
>Tu ludzie nie po temu. Dziwu- 
ją się Lida czemu* Pozn. IV, 96, 
n^ 181. »Nie paś (Jasiu) kuni 
w moi rucie, Moja ruta nie po 
temu. Każdy krzacek po złotemu* 
Kozł. 170, n° 33. >Nie drzyjze 
mi kamizele, Ro to teraz nie po 
temu. Łokieć płótna po złotemu* 
Kon. 28, n« 167. Toż Krak. II, 
494, zwr. 8. »Lódze są tu nie 
po temu. Dziwują sę, jak raro- 
gf, czasem lada czemu* Derd. 81. 

Niepotrzebny = » nieprzydatny 
do niczego* Roczn. 217. Zb. I, 72. 

Niepozorny: » Niepoziorny = 
brzydkiego wejrzenia, odrażający: 
'Tc^ki niei)Oziorny, jak zbój'* Spr. 
IV, 325. » Czarni' oczka, czarne, 
Ale nie|)ozorne: Pozorniejsze si- 
we, Ale nie[)oczciwe* Rud. 147, 
u'* 134. »Niepozorny« :=: niepo- 
czesny, wyglądający niekorzystnie, 
nieuprzedzająco IJsl. z Litwy. 

Nie praktyk = laik, fryc, niedo- 
świadczony Ist. z Litwy. W tem- 
że znaczeniu »Nie|)raktvkant* 
Sand. 269, n^ 5. 

Nieprecz = » niedaleko* Aten. 
VIIL 511. .Pytłił sie, daleko tu 
do miasta, a uni mu pedzieli: — 
Nie prec* Zb. VH, 12. || »Ta 
kańsi nieprecki była jakasi fajna 
dziewc^nka* Rozpr. X, 249. 257. 
Za[)ewne pomyłkowo w Tygod. 
ilustr. 2, XIV, 28 stoi 'niepręd- 
ki' K. 

Niejiroste = nieczyste, złe, nie- 
dobre (o strachach): >Tu je w t^<'h 
chfcz&ch nieco nieproste* llilf. 
119. 



Nieprzeliczony — Nieroba 



309 



Nieprzeliczony = niezliczony: 
• Dużych rybów było 330, a ma- 
łych to nieprzelieuna moc* Chełch. 
i 146. 

Nicprzepłacony = nieoszaco- 
wany, nieoceniony: »Pojąnem so- 
bie nieprzepłaconą Księdza pro- 
boszcza siostrę rodzoną* Kuj. II, 
15. Toż Zb. IV, 173. Kon. 33. 
Krak. II, 58. 514. Maz. II, 102. 
Rad. II, 111. 

Nie przewodny = » nieporadny* 
Święt 705. 

Nieprzezpiecz- p. Niebezpiecz-. 

Nieprzezwy ciężenie: »Do nie- 
przezwycięzenia jeść mu się chciii- 
ło< Chełch. II, 127. 

Nie przygoda = zła przygoda: 
>Cy ci sie jaka niepsygoda (lak 
K.) stała?. Zb. X, 181. 

N i e [) r z y j a c i e I : > Djabeł jest lekki 
na wspomnienie, zaraz staje przy 
człowieku... to albo trzeba go ina- 
czej nazwać, np. 'zły\ a. nieprzy- 
jaciel", a. po prostu 'ten\ albo 
leż, nazywając, wspomnie<» przed- 
tem coś o Bożem narodzeniu* 
Wisła I, 104. > Nieprzyjaciel = 
zły du(!h (eufemizm)* Pr. lii. IV, 
222. 

Nieprzyjazny = nieprzyjaciel, 
wróg: »Koń potrafi nieprzyjaznych 
trałować* Kam. 165. 

Ni e p r z y k ł a d a j ą c y = » naprzy- 
kład: 'Chodziły, jak nieprzykłada- 
jący to bydł(j% Pr. fil. V, 805. 
Por. N i e p r z y m i c r k i c m. 

N i e p r z y m i e r k i e m = nie f>rzy- 
mierzając, niby: » Człek nieprzy- 
mierkiem kieby ślepak łazi* Kam. 
8. 34. 38 (nit»przymirkiem). 101. 
211. »Nieprzyinierkiem :=: nic- 
przymiorzająr. aby się nie .stało, 
gdy się o czemś złem mówi: 
'W tom miejscu nieprzymićrkiom 
miał wrzód' (Ij. aby w tcm miej- 
scu pokazując(*mn się nie /robił)* 
IV fil. IV, 222. Poi\ Nieprzy- 



kładający. N iep rzy mierza- 
j ą c. N i e r ó w n u j ą c. 

Nieprzymierzaj ąe: »Pies się 
wkoło wił, nieprzymierzając jakby 
wicher, kiedy złapi carownicę* 
Kam. 148. O. p. w. Przymierzać. 
II »Nie przymierzający* Dyg. Por. 
Nie przykładający. Nieprzy- 
mierkiem. 

Nieprzysiężny = nie należący 
do towarzystwa wstrzemięźliwości 
(od w(')dki) Pozn. II, 30. 

Nieprzywinny = »niewinny« 
Pleszcz. 38. >Ja z rodu temu nie- 
przy winna = zupełnie jestem 
niewinna* ib. 48, n^ 1. 

Nierad = » niechętny* Fed. 403. 
• Poślejciez... po księdza, po są- 
siad y, po wszystkie ludzie niera- 
dy (w nieprzyjaźni). Co się z niemi 
przt^prosiemy* Kai. I, 124, zwr. 5. 

Nierada = > niemożliwość, tru- 
dność: 'Dzieciom straśnie nierada 
jiś do skojty, bo bjoto'* Rozpr. 
XXVI, 385. Por. Nieporada. 

N i e r a d n y = niezaradny: »Po za- 
biciu niedźwiedzicy, piastuny są 
nieradne i do schwytania łatwe* 
Tyg. ilustr. 1, XIV, 136. » Choć- 
by najstarsy cłowiek i najnierad- 
niojsv, to musi gulać* Chełch. I, 
119.' 

Nieraga = » niezdara* Pleszcz. 38. 

N i e r a n o : »Nicrilno = późno* Ram. 
125. »Nier&ny = nicranny, nie- 
wczesny, późny* ib. Toż Ust. 
z Litwy. 

N i e r a ź n o : > Jak zaczną grać, to 
nijak ci dosiedzieć na ławie, choć- 
by (ri i sobą nioraźno było = 
choćby.ś miał jaki smutek* Kam. 
140. »Nieraźno = przykro, nie- 
do«?odnie. niezręcznie* Osip. 

N i e r e c h ( = » niesłusznie, niedo- 
brze^ Krak. IV. 313. 

Nieroba = » leniuch, próżniak, gnój, 
włóczęga* Kolb. »Taki nieroba 
z nipffu* Pr. lii. V, 805. »Nie- 



310 



Nierobem — Niervchłv 



roba :=: któremu robić się nie 
chce< Zb. I, 72. »Nasi chłopi 
ladaco, nieroby* Kam. 35. || >Nie- 
robus = próżniak, człowiek le- 
niwy: 'Mam pincoro nierobusów', 
powiada ojciec a. matka o swo- 
ich dzieciach* Ram. 125. »Nie- 
robus = któremu robić się nie 
chce* Pobł. 53. || 9Nierobotnik< 
= próżniak: Karczmarza cera. 
Syn zagrodnicy, Oba się zeszli 
nierobolnicy'* Rog. n*^ 527. || 
• Nierobociag = próżniak: *Stra- 
śnie mam zono kiepsko, straśny 
nierobocijig** Pr. fil. V, 805. || 
>Niorobocian = próżniak: 'Po- 
wiadają ludzie, ze ja nierobociśn, 
A ja sie uwijam, jak na polu bo- 
cian'* Pr. fil. V, 805. II >Niero- 
bociueh = próżniak: 'Powiedzieli 
ludzie, że ja nierobociuch. a ja 
sie uwijam, jak na polu bociuch'* 
Pr. lii. Y, 806. 

Nierobem = bez roboty: »Nie 
mógł ściorpieć tak nierobem sie- 
dzieć* Kam. 128. 

Nie ro bocian p. Nieroba. 

N i e r o b o c i u »• h p. Nieroba. 

Nierobotnik p. Nieroba. 

N i e r 1) b u s p. Nieroba. 

Nierost p. Neresl. 

Nierozeznawka = > rodzaj dzi- 
kiej kacyki* Pr. fil. V, 806. 

Nierozhłuzdany = >człowiek 
tępy, nierozwinięty umysłowo* 
Wal. p. w. Hłuzdy. 

N i e r o z s t a n u y : > 'Ona z każdym 
nieruzstanna* = trudno t>d niej 
odejść, jak się przyczepi i dług-ą 
gawędę rozpocznie* Zb. VIII. 252. 

Nierób p. Nieroba. 

Nierówna m o e* p. N i e r ó w n i c a. 

N i e r ó w u i c a = * wielka choroba, 
epilepsja* Wrześ. rękup. Pr. fil. 
V. S06. Spr. V, 383, p. w. i )hru- 
<ować. II »Nierównamue == wiel- 
ka i-ln>roba. konwnUje* Spr. IV. 
3U^. »'NierviwnanKK-. Niemwnica 



go bije** = wielka choroba, kon- 
wulsje* ib. V, 381. Por. Nie- 
szczęśnica. 

N i e r ó w n u j a e = nieprzymierza- 
jąc, 'nieprzykładający', 'nieprzy- 
mierkiem' Ust. z Litwy. 

Nieruchaj itp. »Nieruchaj* = nie- 
dołęga: > Miała matka nieruchaja, 
Nasadziła go na dwa jaja: — 
Sitnlź tam, chłopie, niedołęgo I* 
Pozn. V, 152, n» 350. || >Nie- 
ruchała = ociężały człowiek* 
Swięt. 705. >Taki nieruchałal* 
ib. 357. » Wyglądał na nierucha- 
łę« ib. 361. || »Nienichały« przy- 
miotnik: » Stary, nieruchały* Swięt. 
219. n*^ 61. II »Nieruchawy«: 
»Dał mu ojciee konia starego, 
nieruchawego* Kieł. II. 238. »Za 
starego każą iść, A ten stary, 
wielki, nieruchawy. Żeby nigdy 
z nich [Z łóż) nie wstał* Pozn. 
IV, 203, zwr. 4. » Nieruchawy 
= powolny, oi*iężałv, flegmatycz- 
ny* Pr. fil.' IV, 846. Czark! || 

• Nieruchawiec* = niedołęga, bał- 
wan Potocki Słownik ros\'jsko- 
polski p. w. Tio.ieHb. 

Nieruchał- p. Nieruchaj. 

Nieruch a w- p. Nieruchaj. 

Nierychły i pochodne: »Nierychły< 
= późny: »Kłos z przodu fury 
ma oznaczać wczesne siewki, 
z środka, średnie, z zadu nierych- 
łe* Święt. 119. || »Nierychło« 
= nie zaraz, nie prędko: »Tata 
w polu orze. A nierychło zorze* 
Święt. 220, n*^ 63. »Ńierycho itak 
K.ł = nie prędko, nie zaraz* 
t)sip. II » Nierychło* = późno: 

• Nierychło idzie wa. Nie rychło 
na-- <^pan. ł-zy ekonom > puściuł* 
Wi<ła VI. .SÓ4. no 27. .iGorzel- 
nik' nierychło nas puścał do 
dom* Lub. I. 128, zwr 18. jj 
» Nierychło* = nie <*za5, nie 
wczas: »Już teraz nierychło do 
kądzieli choiizić* Woje. I. 242. 



Nierychtyk — Nieskrowity 



311 



przv na- 
IL 271, 
IV, 222. 



Pauli, 102. II »Nieryehie« = póź- 
no: »Nieryohle z wiecora* Maz. 
III, 63. »Do karciny chodzi, Nie- 
rychle przychodzi* ib. 82. Por. 
Nieskoro. 

Nierychtyk = »nierychło, próż- 
no* (chyba późno? Ale i 'nierych- 
ło' zapewne Wędnie wyjaśnia wy- 
raz K.) Krak. IV, 313. 

Nierzch- p. Nerest-. 

Nierzeja p. Mierzeja. 

N i e r z w- p. Mierz w-. 

N i o sama = » b«^*dąca 
dziei« Kam. 103. Kuj 
|). w. Gruba. Pr. lii. 
846; V, 806. »()na opłakuje, Bo 
dobrze miarkuje. Ze juz nie sa- 
ma* Kozł. 90. 

N i e s a nu) w i I y = > człowiek, ma- 
jący związki z djabłem i z Jego 
[)omocą nadzwyczajne rzeczy do- 
kazujący; mówi si^» o takim, że 
*ma nmchy w nosie'. Niekiedy 
lakże używają lego wyrazu mniej 
właściwie zamiast 'nie swój', tj. 
gdy komu czegoś brakuje, gdy 
nie ze wszystkiem zdrów. a. po- 
dejrzany o obłąkanie umysłu* 
Hoczn. '217—18. Zb. I, 72. -Lu- 
dzie 'niesamowici' jedzą węża ży- 
wego i to na przekąskę po wód- 
ce...* Zb. V. 171, no '38. Lam 
w powieści 'Idealiści'. 

N i c s c h ę d 1 i w y = » nieochędożny, 
nie lubiący porztidku, nj). chło- 
piec* Zb. II, 249. 

Niesiotr p. Jesiolr. 

Nieskąd = nie tylko: > Okropnie 
bogaty pan, że nieskąd w kiesze- 
niach, ale i w sjedie i w batach 
pieniądze miał* Pozn. VI, 228. 

Ni esk oczny: >W Olkusza Gwar- 
kowie tańczyli niegdyś nieskocz- 
nego', którego nazwę na *nieskoń- 
czonego' przetworzyła z czasem 
burzliwa i niecierpliwa młodzież 
męska* Kici. II, II. 

N i e < k o ń c z o n v : » Nieskończona 



bajka* = rodzaj gry, składającej 
się z powtarzania tych samych 
pytań Wi.sła II, 837,' n^ 31. Por. 
N i e s k o c z n y. 

N i e s k o r n y = powolny, nieprędki: 
»Nieskorne Żydowsko packa się 
długo z tym miodem...* Krak. IV, 
315, p. w. Paćkać się. 

Nieskoro = » późno* Kozpr. X, 
202: III, 373. Spr. IV. 27. Li- 
sty filolog. XII, 468. > Ziemniaki 
nieskoro uwrzeją* Zb. X, 241, 
n° 45. II »Nieskorzej = później* 
Hoff, 41. »Masło zostawił, a pi- 
niądze dostanie nieskorzf^* Zb. 
VII, 52. II » Nieskoro = za póź- 
no* Pr. fil. V. 806. » Zegar idzie 
nieskoro* = późni się Tst. z Cie- 
szyna. > Wprzód sobie uważ, Jeźli 
będzie z kochaneczka dobry go- 
spodarz; Nieskoro potem... Jak ty 
będziesz wycierała Oczka pod 
płotem* Hog. n° 372. Toż Zb. 
IX, 191, zwr. 6. » Nieskoro bę- 
dzie po uczynionej przysiędze 
(klasztornej wycliodzić za mąż)€ 
ib. n° 492. > Nieskoro wianecka 
załujes* Zb. XII, 192, n« 31. 
»Na staro.ść wilkiem to juz nie- 
skoro orać* Fed. 352. »Gdo nie- 
skoro chodzi, sam sobie szkodzi* 
Cinc. 13, nO 216. .Nieskoro po 
śmierci lutować* ib. 25, n° 555. 
» Nieskoro ryby za sakem chytać* 
ib. 26, n®568. > Nieskoro sie bać 
ognia, jak sie spjili* ib. 27, n® 
586. 

Nieskreślnio: »Nieskryśnie = 
bardzo, niewymownie* Pr. fil. IV, 
222. 

Nieskręconv :=: > niezgrabny* 
Kozpr. XXVI, 385. 

Nieskromny = » postny: 'Sobota 
dzień nieskromny'* Pr. fil. V, 806. 

Nieskrowity == >niepori)iarkowany, 
niehamowany* O. »Nieskrowity = 
nicobyczajny* Pobł. 136. »Nie- 
<krowitość = nieobyczajno.ść* ib. 



312 



Nieskulecznie — Niestworzenie 



Ni<?sk u tecznie = niepomyślnie: 
>Co napisał (do panny, prosząc 
o rękę), to mu odpisowaja nie- 
skutecnio* Cisz. I, 262. »Nie- 
skntecnie na świecie, Któż mi te- 
raz złotv warkocyk rozplecie?* 
Rad. I, 169, no 155. 

Ni('słony = ^ niedojrzały, n p. o wiś- 
niach* Lub. II, 212. >Niesłony 
= nieporadny* Święt. 705. •Ja- 
siek... tak wielgi, jak tyka, a nie- 
siony, ze Boże sie pozaU ib. 487. 

Nic słowny: » Wrona to 'niesłow- 
ny' ptak, bo swojem krakaniem: 
'kraśd. kraść' I podżega poczci- 
wych ludzi do złodziejstwa* Fed. 
369. 

Niesłuszny = » nieprzyzwoity: 
'Niesłuszna śpiewka'* Pleszcz. 38. 
II »Niesłuszny« = próżniak: •Je- 
den ociec miał syna niesłusnygo; 
nie chciało mu sie nic robić* 
Chełch. 1, 234. 

N i e s m u 1 1 i w y : » Kto kocliania nie 
zna, II Boga szczęśliwy: Nockę 
ma spokojna, A dzień niesmntli- 
wy* Wisła Vi, 864. n® 35. 

N i o s o p u s t (y) p. M i o s o p u s I y. 

Niespełna: »( )wieczki poczytać 
(= |)orachować), owieczki nie- 
spełna* Zejsz. 139, nO 64. 'loż 
Zb. Xn, 204, nO 57. || >Xiesp('>ł- 
na rozumu* Fozn. V"I. 103. 

Niesporny p. Spor n y. 

Nieś pory i Ni es poro: »Nies[)()- 
ry« = niezręczny, niedogodny: 
» Siada na konika, droga mu nie- 
spora* Wójc. I, 120. » Nieś pory 
= nieskory: 'Takie to było nie- 
spore do ehodzy*« Kozpr. XXVI, 
385. II >Nie^poro< =^ nie raźno: 
>\k}i -^ie siim. wybira sif, a nie 
sporo mu» Cheich. 1. 2 i. » F^ur- 
manowi nies[)oro jechać* Krak. 
III. 32, n« 53. ^J3vJo iin jakoś 
iiio«.|)oro^ (iazpla PoN. 1S77, n^ 
17. »W-zyslkie <io-łry za mąż 
poszły. A nmi»» zaś nii^sporo* Zb. 



Vin, 110, n° 255. »Jadę, Dróżka 
mi niespora: Konicek mi ustńł, 
Dziewcyna mi chora* Święt. 259, 
n« 172. 

Niespostrzeżenie przysłówek : 
>Niespostrzezonie* Święt. 390. 

Niesprawny = nie chcący jeść: 
• Bydlę niesprawne* Ust. od War- 
szawy. 

Nie stać p. Stać. 

Niestatek = niestateczny, bała- 
mut: 'Teraźniejsze chłopcy to ca- 
łe niestatki. Bałamucą panny, ko- 
chają mężatki* Oles. 159. » Wa- 
łek niestatek Zośkę bałamuci* 
ib. 175. » Wyjeżdżaj, ty psie, nie- 
statku; Wszystkieś panny poobjet- 
dżał. Mnie na ostatku* Lip. 96. 
Toż Rad. II, 29, zwr. 8. Por. 
Niedostatek. || » Kobieta, zna- 
na we wsi, jako czarownica, cho- 
dziła po pastwisku przed wscho- 
dem słońca, a po trawie, po ro- 
sie miotała powązką, pi-zez którą 
mleko cedzić się zwykło, i mówiła: 
» Biorę pożytek, ale nie wszystek*. 
Parobczak (który ło widział) mio- 
tał, po trawie uz<leczk;i, mówiąc: 
»A ja, niestatek, biorę ostatek*. 
Skoro powrócił do domu i zawie- 
sił uzdeczkę na kołku, i gdy już 
słońce w.schodziło, natenczas ob- 
ijcie mleko ciekło z uzdeezki* 
Gluz. 461. Toż Zb. IX, 70. Kuj. 
I, 100, n« U. Zł). X, 90. 276. 
Fed. 262. Rud. 110. Święt. 527. 
II » Niestatek = złe prowadzenie 
się. rozpusta* Osip. 

N i e s I a t k o w a ć = > źle się pro- 
wadzić, żyć rozpustnie, bałamucić 
się* ()>i[). Toż l.sl. z Litwy. 

Nie sloty: >Niesluty* Rozpr. VIII, 
244. »Xie>tetv mnie strapionej I* 
Wisła \TII, 294. II .Niestutać = 
żalowjić l*dz. II •Nie-itutkować = 
zeinslować. przeklinać* Tdz. 

N i e s t w o r z e n i e i Niestworzo- 
ny: »Jasinka okiili w żelaza, jak 



Nie swój — Nietoperz 



313 



to nieslworzenie* Zb. IV, 222, 
n® 52. »Kuba... pije jak niestwo- 
rzenie boskie « Pozn. II, 63, ods. 
»Koń... schorzały jak niestworze- 
nie do domu się przy wiek « ib. 
179, ods. 1. II > Kupiec... ujrzał 
niestworzonego potwora, jakiego 
nikt na świecie nie widział* Wisła 
Vm, 262. 

Nie swój = cudzy, wędrowny: 
• Muchy... osiadły jakiegoś nieswo- 
jego, co był zaszeł do karczmy* 
Kam. 139. 

Niesytka p. Nionasytka. 

Nieszczerość: » Niescvrność< Fed. 
403. 

Nieszczęsny itp. : » Nieszczęsna 
białogłowa*' Rog. n^ 388 (ale n^ 
403: 'nieszczęsna'). »Niescesna< 
Kozpr. IX, 274. 329. »Niesztęśnie 
puosła za mąz« ib. VIII, 135. 
»Nicszlęście< ib. J17. 175. »Nie- 
szczesce* Bisk. 38. ^Niesceście< 
Rozpr. IX, 329. 

Nieszczęśliwy itp.: > Nieszczestll- 
wy«, »NieszczestlIwie« Ram. 125. 
II »Cóżeś ty nieszczęśliwego zro- 
bił?!* = najlepszego Pozn. VI, 
300. 

Nieszczęśnik i Nieszęśnica: 
.Ty, niescęśniku!< Zb. VII, 30. 
II » Nieszczęśnica. Nieścęśnica = 
konwulsje, wielka choroba: 'Chy- 
ciła się go nieścęśnica'* Krak. IV, 
313. » Nieszczęśnica a. Przepaśni- 
ca = wielka choroba, ciężka 
choroba* Hibl. Warsz. LXXX, 
626. Por. Nierównie a. 

N i e s z p e ł n i c a : » (lego krzycys, ty. 
niespetnico?* Zb. IV. 242, n^ 
198. II »Nieszpelulis« = źarłobl. 
o pannie niebrzydkiej Tsl. z Litwy. 

Nieszpory: »Niespór« ll<)Z|)r. X. 
205: Viii. 220. Wi4a III, :>95. 
Kaspr. 17. >Zawiedhi go... Z wiel- 
irij msy na hies])()ry. / nie^po- 
ru do raju* Swięł. 206. n*^ 164. 
»Niesz[)()r< I >l. z Lii wy. O. 



Nieść: .Niść* Ghełch. I, 172. »Nie- 
sę, Niesłam* Ust. z różnych oko- 
Hc. .Nioszę* Wisła VII,' 727. || 
»*Nieść sie za co' = uważać się 
za coś lepszego od innych « Święt. 
705. 

Nieśli wy: >NieśliwA kura = ku- 
ra, znosząca często jaja< Święt. 
705. 445. Rozpr. XXVI, 385. 
Por. Nieśny. 

Nieśmiałek: >Mój Michałek nie- 
śmiałek, Chłopa tylko kawałek* 
Pozn. V, 29. nO 50. Por. Nie- 
ś m iel uch. 

Nieśmieluch = > nieśmiały* Sand. 
263. Por. Nieśmiałek. 

Nieśmiertelny: »Niesmirtelny« 
Ram. 125. »Niesmirtelnosc* ib. 

Nieśny »rok = w którym kury 
dużo jaj nio.są* Pr. fil. V, 806. 
>Kura nieśna* = 'nieśli wa\ du- 
żo jaj niosjjca Zb. IX, 41, n^ 3, 
3. >Drób od ziarnek, rzucanych 
na ś. Szczepan, ma być od nich 
nieśny* Zb. II, 21. Por. Nie- 
śli w y. 

Nieświadomy i poch. = niezna- 
ny: >PrzfszlI... w wielgi las nie- 
świadomy* Hilf. 131. II »Nie- 
.ś wiadomość* = wątpliwość: »Pan 
go zabrał do dwora na poradkę 
w kużdej nieświadomości* Kam. 
87. II >Nieświadomo* = na nie- 
widziane: »Nasa dziewucha nie 
l)ydlę, abyśwa ja nieświadoino 
pozbywali* Krak. II, 11. 

Nie tła p. .Miotła. 

Nie to bożel »Nie to huzel = 
niedopieroż. (em bardziej: 'On mu 
dał radę, a nie h) boże tyl'« Spr. 
IV, L>7. 

Niełoj)erz: *Niedo[)«''rz* Rad. II, 
126. Parcz. Ci>z. I, 78. >Niedo- 
pyrz* Pr. til. IV, 221. .Niedo- 
perz* C.zark. list. z Litwy. || 
»Nie(opyrz« .lasti-z. || •Kaco[)ez* 
\Vi>ła V. 652. 751. »Ka(0[)yrz* 
Pr. fil. IV. 275. Spr. V. 110. || 



314 



Nielota — Nieiimiałv 



»Krzętoperz« Krasu. 304. || »La- 
toperz« Kozł. 381. »Latopesz« 
Hozpr. IX, 111. 133. »Latoperz« 
Łęcz. 12. »Lalopierz* Rozpr. XI, 
185. Pr. (ii. I, 155, n^ 3. HofT, 
40. .Lalopyrz* Pr. iii. IV. 213. 
Parcz. Mil. || »Mętoperz« O. Osip. 
Wisła Vn. 175. >Mętoperz« Rozpr. 
XIL 39. J. Byslroń. »Myntopyrz« 
Spr. IV, 26. '»Mentoperz< Pr. fil. 
V, 792. »Menlopirz« Wisła 1, 101. 
II »Szętopierzc Cen. 79. Pobł. 98. 
Nadni. 148. »Szitłopierz« Ram. 
207. Por. Gacek. Gac o perz. 

Ni Pt ot a = > roślina Wcopodium 
selago* Wrześ. li. Spr.'V, 382.0. 

Kio to to = nie prawda: »(Bur- 
mislrzówna mówi): To źli ludzi- 
ska zmyślili I (Pan starosta odpo- 
wiada): — Oj nio to to. bnr- 
mistrzówno, nie to to« Maz. III, 
123, no 92. Toż Wójc. I, 94. 

N i e ł r e f n y : > Młodzież... dziegciem 
a. ozem nietrefnem kołki nasma- 
ruje, ażeby dziewczęta zwalał\' 
ręce« Ch«»łm. I, 160. 

Nie trwać = »nie dbać o ro< 
Spr. IV. 27. II .Nie trwałe ► dłu- 
go* a. 'nie warowało długo' == 
wkrótce Choo. 7. 

Nie trzeba = właśnie, i oto. aż 
tu: »I nie trzeba, że właśnie pod 
owe czasy szedł «obie chłopak...* 
Bibl. Warsz. J864, I. 26S. *Nie 
trzeba, że, jadać z góry, przy du- 
siła deska kurę...« ib. 288. 

Nietuj = Miiema czego a. kogo: 
'Nioluj doma gospodyni'* Osip. 

Nie tu w> pum i n ajiu* = aby nie 
urzer. na p^a urok. mówi -iię 
o tzemś złów rogiem, lata lnem. 
z życzeniem, aby nie sptitkało 
o<uby, do której -ię mówi: » Ksiądz, 
nic tu w^pominajat*. dostał cho- 
icrv 1 nmarN. » Parobka lego, nie 
tu w-puniinaj:ir. /.iihU |tił»run< 
r^i. z Lii wy. 

Nu* I V I u ;•. T \ i k u. 



Nieubolny = > nieżyczliwy* Czark. 

Nieuczałv = nieu(!Zony: »Nieuu- 
czały*H'ilf. 143. Ram. ^126. »Nie- 
uuczałose* Ram. ib. Por. Nau- 
czał y. 

Nieuczciwy i poch.: >NieiiutcIwy, 
Nieiiulclwie, Nieiiutclwosc* Ram. 
126. 

Nie udały: >Niei3dały< = 1, nie- 
udany 2, niezdarny Ust. z Li- 
twy. Bałucki, Pańskie dziady, 
230. Por. Udały. 

Nie u darzony = » niezdarny* Fed. 
40o. > Dzieci nTeudarzone* Spr. 

IV, 319 p. w. Bejdak. >Nieuda- 
rzony = niezgrabny, nieładny, 
niezdarny* Sand. 263. Por. Nie- 
zdar z o n y. 

Nie udolić= » nie zdołać* Rozpr. 
XL 431. 

Nieudolny: »Nieudólny = nie- 
zdatny, nieprzydatny* Krak. IV, 
313. 

N i e u g o d n y = > niezgodny, gry- 
maśny* Krak. IV. 314. 

N i e u h a j n i e (może raczej 'nieóchaj- 
nie\ por. O c h a j n y K.) = »nie- 
porzadnie. niechlujnie* Pr. fil. V, 
806. 

Nieuk = > byczek, założony po raz 
pierwszy do jarzma* Gzark. > Nie- 
uk = młody wół, który jeszcze 
nie chodził w jarzmie* Osip. Maz. 

V. .i5. »Nieuuk* L.st. od Makowa. 
II > Nieuk = woleć nieoprzęga- 
ny* Zb. VL 93. .Mi.uk* Maz. V, 
200. »Miiiuk, Mieftuk* (autor pi- 
sze miłuk*. 'miełuk' K.i Wisła 
IIL 739. 

N i e u k t) j n y : » Prz« 'biegłaś... Jako 
strzała z leku, Wrywszy w moje 
-erce Nieukojna ręka* 'ZJipewne 
nieukojną mękft' K.' Rotr. n^ 272. 

Nie umiały :=: nieumiejętny: >Xie- 
umia^Mu etynmlogizowaniem na- 
roil <'*mę niedorzeczeństw* Bran- 
łiow-^ki U innnv<la<*li Bielowskie- 



Nieuroda — Niewiada 



315 



Nieuroda = brzydki: » Dziad nie- 
uroda ogolił brodę...* Pozn. IV, 
234, iio 451. 

Nieurodliwy = » szpetny, nie- 
ładny c Pr. fil. IV, 846. 

Nieusłueh = nieposłuszeństwo : 
»Za nieii słuch bije (pan)« Kieł. 
n, 157. 

Nieusłuchany = nieposłuszny 
Wilkoński Raniotki, t. I. Doman. 
> Nieusłuchany = nieposłuszny* 
Spr. IV, 27. ' 

Nieusta w leżnie = nieustannie : 
»Dla czego nieustawicznie ga- 
dasz?* Kuj. I, 150. »Wo młynie 
sie mele nigdy nieustawicznie* 
ib. 175. Por. Nieusta w nie. 

N i e u s t a w n i e = nieustannie : » Bę- 
dę mówić Matce 'pani matko', 
Tobie będę mówić nieustawnie 
'babko'c Rog. n^ 168. Por. Nie- 
usta w i c z n i e. 

N i e u ż y c z 1 i w y = » 1, nieżyczliwy 
2, nieużyty, skąpy « Parcz. Por. 
Nieużyczny. Nieużytek. 

Nieużyczny = » (człowiek) nieu- 
żyty* Pr. fil. IV, 222. Por. Nie- 
tt ż y c z 1 i w y. Nieużytek. 

Nieużytek = » człowiek nieużyty* 
Pr. fil. IV. 222. Por. NieużV- 
c z 1 i w y. Nieużyczny. 

Niewał uszny :=: niezdatny Od 
Jaślisk. 

N i e w a r o w y : » Niewarowe płótno 
= surowe, prosto z krosien, nie 
|)arzone jeszcze i nie bielone na 
bielniku* IV. lii. IV, 846: V, 806. 
Kłosy XII, 307. 

Niewart u s :=: > nicpoń* Pobł. 55. 

N i e w c z e m ż o : » Niewczymże = bo 
też, nie dziw że, *nie czemuż': 
Gdy mówia^ o samobójstwie czy- 
jemś, kłoś dodaje: > Niewczymże 
taki smutny chodził już oddawna*. 
Dowiadując sio, że ktoś coś ukradł, 
ktoś powiada: » Niewczymże tak 
zawsze z pode łba patrzył* itp. 
Usl. z Litwy. 



Niewczoraj : »Niewczora a. Poiiić- 
wczora a. Zaniewczora = przed- 
wczoraj, pozawczoraj* Pobł. 55. 
>Niewczera* Hilf. 173. »Ni^wc2e- 
ra* Cen. 70. Ram. 127. 

Niewdzięczny i poch.: »Nie- 
wdzeczny, Niewdzecznosc itd.* 
Ram. 126. 

Niewdzięk = niewdzięczność: » Za 
com nie godzien takiego niewdzię- 
ku? = Zacóżem zasłużył na la- 
ką niewdzięczność* Kuj. II, 26. 

Niewdzięk a = » niewdzięcznica* 
Bibl. Warsz. LXXX, 626. 

Niewiada = > niewiadomo* Parcz. 
Kud. > Niewiada, Niewiadu, Nie- 
wiado = niewiadomo* Pr. fil. IV, 
222. 846. » Niewiada gdzie = 
niewiadomo gdzie* ib. » 'Niewiadu 
od cego smaga w gębie, ze no, 
a głowa boli polanem' = niewia- 
domo z czego gorączka w ustach, 
a głowa ciężko boli* Pleszcz. 49, 
n® 10. > Choćby im niewiado co 
dobrego uczynił* Kam. 35. •Nie- 
wiado. jak długo* ib. 55. »Nie- 
wiado co zapłacił* ib. 87. » Wszyst- 
ko się niewiadu gdzie podziało* 
Chełch. II, 134. »Nicwiadu = 
niewiadomo* Pleszcz. 31, n^ 11. 
>Niwiadu skąd niescęście na cło- 
wieka przychuodzi* Rozpr. VIII, 
103. > Niewiadu = niewiadomo* 
Pleszcz. 88. II » Niewiada* rze- 
czownik: >Z dziecka (spłodzonego 
z upioia i kobiety) po siedmiu 
latach robi się 'niewiada' « Lub. 
II, 97, no 7. II »Niewiadku* = 
niewiadomo: » Panowie niewiadku 
co mają w gJtowie< Sand. 263. 
271. »Niewiadku = niewiadomo: 
'Niewiadku jak'* Pr. fil. V, 806. 
II »Niewieda« = niewiadomo: 
>Niewieda który* Zb. II, 89. 
>Niewieda, gdzie się podziewa* 
ib. 158. >Niewieda skąd* Chełch. 
II. 96. II > Niewiedz kaj = nie 
wiedzieć gdzie* Krak. IV, 314. 



316 



Niewiadomka — Niewiele 



II » Pleść troje niewiedy« Potocki 
Słownik Ros.-Polski, p. w. Fpe- 
3HTB. Por. Nie w idy. 

Niewiadomka p. Niewidka. 

Niewiadomstwo = » niewiado- 
iność* Fobł. 56. Ram. 126. 

N i e w i a d r o : »Niewi§.dro = niepo- 
goda* Hilf. 173. »Niewiadro = 
niepogodac Ram. 126. 

Niewiara = niewierny, poganin : 
> Każdy niewiara s&memu suobie 
skfiodzi*. »Ja takidm niewiarom 
nie jezdem*. »Zyd niewiara ni 
niiioze duostać sie do nieba « 
Rozpr. VIII, 121—22. Ib. IX, 
176. » Żydowsko... niewiara po- 
sed« Krak. IV, 31?>, p. w. Pać- 
kad się. Por. N i e w i e r n i k. 

Niewiasta = żona: » Niewiasta 
wójtowa* Kuj. I, 120. 49, n® 2. 
>Niasta« Hilf. 173 (u Kabatków). 
100. 104. Ram. 122. 126. || 

• Niewiasta* = kobieta, mężatka: 

• Niewiasta, częściej 'Niasta'» Hilf. 
173. 87. (u Słowińców i Kaszu- 
bów). »Jużeś niewiasta!* (= mę- 
żatka) Pozn. II, 267. Ram. 122. 
126. II » Niewiasta* = kobieta 
zamężna w roli swachnv: Pozn. 
II, 224. 234. 235. 267.' Kuj. II, 
259. »Moja niowiasteczko!* = żo- 
iieczko Zb. IX, 195. » Pannom, 
niewiasteczkom* Rozpr. VIII, 168. 
II » Niewiasta. Niewiastka = sy- 
nowa. Pr. ni. IV, 222: V, 806. 

• Niewiastka = synowa* Plcszcz. 
38. Spr. V, 382. »Nie\via<ta, Nie- 
wiastka, Niewiastefzka, Niewiost- 
ka. Niewielka = synowa* O. 
Wójc. II. 229 ('niewiasta'). » Nie- 
wiasta = svnowa« Hozpr. X. 
290: XII. 96.' HolT, 50. Spr. IV. 
347. Wrzpś. 14. »rciokaj matko 
I inoża) w polo prec, Ho cię nie- 
wiasta rziKM w pice* Rad. I, 227. 
n** :J2ł>. »Radaś iiiewieścio, mat- 
ko, co ci ją >vnac('k przywie- 
dzie?* Kai. l' 147. n" 116. ^Nie- 



wiasteńkac Wisła VI, 855, n® 8. 
> Matulu... Prowadzimy ci niewia- 
Steckę* Maz. III, 146, n^ 133. 
II > Niewiasta* = narzeczona Hue, 
668 (? K.) 

Nie w id: » Troje niewidów opowia- 
dać* O. »Mądra prawi jakieś cu- 
dy-niewidy* Pozn. VII, 139, ods. 
Por. N i e w i a d a , przytoczenie 
z Potockiego. 

Nie widałeśl = »co ci po tem ! 
daj spokój!* Cz'jrk. 

Niewidka: »Czapka-niewidka* w baj- 
kach: Glin. I, 131. 143. 148. 
197. od 218; III od 1. 25; IV 
od 88. II >Capka niewiadomka 
= czapka, której włożenie czyni 
człowieka niewidzialnym* Pr. fii. 
V, 806. II »'Niewidóm.ski kape- 
lus' a. 'Niewidomska capka' = 
w bajkach ludu cudowne przy- 
krycie głowy, czyniące człowieka 
niewidzialnym « Pr. fil. IV, 846. 
II > Czapka niewidzialności Swis- 
tuna* Fed. 295. 

N i e w i d n y = cieńmy, mroczny: 
>Myska wlazła do jakiegosik nie- 
widnego ga^sca, co nic nie wi- 
dział* Zb. V, 191. »Jasieńku, 
Gdzie się mi bierzesz [)rzeciw no- 
cy, przeciw nocv nie widnej ?* 
Wisła VII, 691. 

Nie w id ok = >ciemno: 'Już był 
niewidok, jak przyszeł* Pr. fil. V, 
806. >Strasne ćmaki sie zrobiły, 
niewidoki: nie widzieć nic...* 
Cisz. I, 38. 

N i e w i d o m y > a. Ni o w istny = 
ślepy* (od Suwałk) Tyg. ilustr. 1, 
X, 294. Osip. Toż list. z Litwy. 
»Niewisny< O. Ust. z Litwy. 

N i e w i e j k a = » zboże nie wiane* 
Petr. 

Nie wielce = nie długo iip. cho- 
rował Zb. VIII, 252. 

Nie wielo (co) myślący p. M y- 
ś leć. 

Niewiele: »Niewieliczko« = tro- 



Niewielki — Niewola 



317 



szkę, niewiele Ust. z Litwy. »Nie- 
wieleczku* Chełm. I, 150. 

Niewielki: » Niewielczki « > CWo- 
pyszek niewielczki* Pozn.VI, 233. 
II >Niewieliezki« Ust. z Litwy. 
♦ Jestem ja nie wielicka, drobna, 
Będzie ze mnie gospodyni dobra « 
Maz. V, 244, n^ 225.' 

N i (' w i e r c a = przenie wiercą: > Ach 
ty luby. ty, niewierca, Coś się 
stał dla mnie szyderca'?* Zb. II, 
100, n« 135. 

Niewieriiik = > niedowierzający* 
Pr. fil. IV, 846.: >KłaJowi"anie 
niewiernicy, Zjedli sukę na gra- 
nicy: Jesce sobie nie wierzyH, 
Ko.ściaini sie podzielili* Swięt. 
301, no 450. Toż Zb. XII, 168, 
n^ 50 (o Hogowianach). || »Nie- 
wiernik* = niedowiarek: »Bie- 
rzemy stad niewiornika, a przy- 
niesiemv katolika* (mówi matka 
chrzestna) Rad. I, 131. || »Nie- 
wierniczka = niewierna: 'Wy, 
druchniczki, niewierniczki. Nie 
wiernie mi służycie I'* Pr. h*l. IV, 
222. »Ka^i£i, niew iernicko, T.oś 
mnie » bronić miała!... Pozn. IV, 
213, zwr. 7. 

N i (' w i t» :; (• i : » Niewieście psiny = 
roślina ozartawa a. czarnokwit 
(circaca) « O. 

Niewinność = niewiniątko, nie- 
boga: »Kiej on... krowiusię nie- 
winność zabił, to i <lo mnie wy- 
mierzyć golów* Krak. IV, 94, n^ 
36. 

N i o w i s (I) n y p. N i e w i d o m y . 

N i e wi t ro p. Niej u ł ro. 

Nic w j e d n o = » nie zawsze: 'Nie 
wjediio świategó Jana'* Ram. 126. 

N i e w o (I n i c z y = starszy rybak, 
rybolłłw. oficjalista dworski, do- 
zorujący połowami Ust. z Litwy 
wyiaz tradycyjny, dzisiaj podo- 
bno nicużyw^any K.). 

N i (' w o d n v = niewodowy: >Nie- 



wodnfch jader (= sieci) wielga 
je gromada* Derd. 112. 
Niewola = jeństwo: > Dałaś mię, 
matusiu, w niewolą I Robić mi 
kazują... Weźże mnie z niewole. 
Bo on (mąż) mie zaprząga z kó- 
nisiem do role* Wisła VII, 128, 
n° 22. » Wyście na świebodzic*, 
ja w ciężki niewoli* Kozł. 283, 
no 109. »Posed Jaś do roli Z tej 
tęgiej niewoli* Maz. V, 257, n® 
258. II »Niewoliczka*: »Niechze 
mój ojciec te stery konie sprze- 
daje. A mnie bidnego z tej nie- 
wolicki dostaje* Rad. II, 69, n® 
1 38 (mówi rekrut). W przytocze- 
niu następującem może 'niewola' 
stoi zamiast 'niedola': »Wędro- 
wawsy nóżki bolą; Ożenis się, 
cierp niewolą* Maz. II, 236, n^ 
652. II >Niewola*: >'Niewoła by- 
ła' = musiał, musiała: 'Niewola 
ci była' = musiałeś* Scand. 263. 
» 'Niewola my była' = musiałem* 
Kuj. II, 278, p. w. Wola. •Nie- 
wola = mus, ostateczność, twar- 
da konieczność: 'Śpi bieda, nie- 
wola jom budzi: — Spij. biedo, 
śpij jesce, nie chodźmy do lu<lzi\ 
'Nie niewola mi torbo za panami 
po halach nosić, bede jacy fur- 
manił'* Spr. V, 382. Koń i w(')ł 
mówią do koguta: »Cóż tobie za 
niewola? Gospodyni ci ziarno da- 
je...* Krak. IV, 233. Tóż ib. 234. 
> Niewola == przymus, koniecz- 
ność: 'A coz mi to za niewola!'* 
Was. 243. »Ozeńze sie, mój Ja- 
sionko, bo ci niewola. Jakci nie- 
wola. Takci potrzeba: Będziema 
się... dorabiać chleba* Kieł. I, 
U 7, no 177. 120, n^ 190. Maz. 
I, 290, n^ 187. Toż (dość nie- 
jasno) Kai. I. 162, nO 152. 1MX 
no 191. 185, n^ 205. Podobnoż 
zwToty, dość niejasne: Was. 150. 
Rad. i, 231, no 338. 235, n'» 354. 



318 



Niewola 



Wis^a VIII, 703, n« ó8. Święt. 
265, no 208. Kuj. II. 14, ii^ 124. 
Zb. II, 48, n« 26. Kozł. 96. Zb. 
X, 231, nO 14. Maz. 1, 234, n^ 
111; III, 165. 213, n«256. 214, 
nO 258. Kieł. I, 74, n^ 33. Kuj. 

I, 287. 300. »Ach niescęsna do- 
la. Za iiiąz mi niewola' « Oles. 
142. >Nie pójdę ja za mąz ...Oj 
cóz mnie za niewola?* ib. 218. 
Toż Kon. 5. Zejsz. 56. 75. || 
W następujących przykładach 
znaczenie 'niewoli' splątało się 
z 'niedolą' i nabiera odcienia 'złej 
przygody', niedoli': »Cy cie głów- 
ka boli, Cy nie mas niewoli, Gy 
ci ojca, matki zalV€ Fed. 44. 
»Cegóz płaces, Cóz ci to za nie- 
wola? — Nie niewola, nie przy- 
cyna. Bo mnie mama dziś wybi- 
ła* Was. 154. »Niewola była 
Jadwidze, Poszła do boru po ry- 
dze* Kieł. II, 72. Kozł. 152. »Nie 
chodźze tam, moja Maryś, bo lam 
niewola. Niewola była, sama po- 
trzeba Z tobąci się, mój Wójty- 
siu, dorabiać chleba* Rad. I. 175, 
n« 168. 236, n^ 354. l^or. Lub. 

II, 17, n^ 30. » Wstępuj, Doroto, 
w len olij, Nie będzieć żadnej 
niewoli* Łęcz. 171, zwr. 27. Maz. 

III, 342. zwr. 18. »Co ja się lam 
nacierzpiała (u matki) <ńężkij nie- 
woli! — A cóż ci to za niewola 
U matki twoji?* ł.ęcz. 254, n® 
571. >Miłyz, mocny Boże, na mo- 
je niewole, Mnie robić kazują, 
a mnie rącki bolą* Zb. XII, 163. 
n® 608. > Idzie krawczyk lasem 
I przymiera głodu czasem: To bi- 
da, niewola moja!* Rad. II, 34, 
n® 67. > Niewola nas ożeniła, bi- 
da nas łupi* Łęcz. 84, n° 119. 
Pozn. V, 131, nO 282. Maz. II, 
no 520. Maz. 111, 273. n^ 384. 
»Nie robiwszy od lal kilku, Te- 
raz mówią: - Róbże wilku! Nie- 



wolaż moja!* Lub. I, 215, n® 
260. »A już biedy, już niewoli. 
Od frasunku główka boli* Maz. 
V, 220, no 171. »0d biedy, od 
niewole Płacą ocka moje* Wisła 
VII, 116. »Dziewcyno z Podola, 
co ci za niewola? Mdsz chłopca 
jtadnego, samaś nic godnego* Zb. 
XV, 71, n^ 136. »Marysiu, pó- 
dzies na niewolą, Bo ta u Matu- 
sa kapusty nie solą* Święt. 152. 
» Niewola mie przymusiła. Żebym 
posła za Rusina* ib. 274, n^ 268. 
>Bićda i ciężka niewola* ib. 316, 
n^ 552. W przyśpiewie: »Tuli da 
hopsasa... niewola!* Kuj. II, 49, 
nO 214. Toż Kozł. 56. »To bida, 
niewola!* Maz. II, 124, n^ 280, 
a. Toż Kuj. II, 62. Zb. IX, 201, 
n° 92. » Niewola me z karcmy pę- 
dzi Przez worecka, prz(»z pinię- 
dzy* Kozł. 266, n^ 6. » Niewola 
moja! Dałaś mi (za męża) mola... 
starego* Rog. n^ 387. 386. »W tej 
mojej ciężkiej niewoli Któż mi 
serce zgoi?* ib. u^ 398. Gdzie 
u Rog. n^ 387 'niewola', lam ib. 
n° 388: »Ach biada!* »Cierpieć... 
w niewoli, w chorobie...* ib. n° 
451. » Płacze i woła. Tak jej jest 
wielka niewola* ib. n^ 495. »0d 
niewoli serce boli* ł^ys. 15. » Pła- 
kała dziewczyna na swoją nie- 
wolę* Zb. X,'268, no 110. Maz. 
III, 240, no 304. »Hola, Jasiu, 
hola, W karcmie lobie nie nie- 
wola!* Maz. II, 171, no 379. || 
• Niewola* Wójc. I, 250 czy to 
wie.4, czy też imię pospolite? K. || 
> Niewól iczka* = niedola: > Cięż- 
ka niewolicka* Oles. 52. »Niewo- 
licka (mnie) od matki wygnała « 
Oles. 206. »Jaka mi to teraz (za 
mężem) niewolicka sroga!* Kieł. 
II, 44, n® 128. II »Nie niewola* 
= nie potrzeba, niema musu: 
Patrz wyżej przylotrzenie ze Spr. 



Niewolić — Niewvwo<inv 



319 



V, 382. >(Czeladka) zbiera z pola, 
choć jej tejro nie niewola* Kam. 
67. Por. Nawała. Wola. 

Niewolić: > Jeżeli <-ię nóżki bolą, 
To cię na to nie niewolą* Sand. 
66. »Klóz cię na to niewoli?* 
Maz. III, 239. Rad. I, 193. Toż 
Lub. 1, 263. » Niewola, mię za 
starego* Sand. 219. »Mnie ma- 
tula za Jasia niewoli... Główeeko, 
nie ból! Ty mie, matulu, za Ja- 
sia niewól* (tak K.) Was. 152, 
n° 44. >Nio chcesz mnie chłop- 
czyno. Ja cię nie niewolę* Kieł. 
II. 13, no 29; II, 176. »To ta 
nie robola, co ty pieles len. — 
Pierwsy raz mnie matuleńka nie- 
woliła (w) niem* Maz. II, 9, n^ 
21. II >Niewolić się^: >Przyjedź 
Jasiu... Niechaj się ludziska do 
mnie nie niewolą* Krak. II, 484, 
n" 806. 

Niewolka = » narzędzie służące 
do rozbierania i składania zamku, 
przez ściskanie a. zniewalanie 
sprężyn; składa się z podpórki, 
nacisku i śrubki* Pr. fil. V, 806. 

Niewód: » Pod Kosow^em wymawia- 
ją niekiedy 'iniewód'* Maz. III, 
44. II » Chłop... łowi rfbę nie- 
wodkjt* Hilf. 122. 

Niew^styd itp.: »Niewstydzie!« = 
połajanka Doman. || »Niewsty- 
dnica*: >Ty, niewstydnico!* Kieł. 
I. 72, nO 30. Krak.' II, 124, no 
244. Kai. I, 117, zwr. 10. || >Nie. 
wslyda a. Niestyda = bezwsty- 
dnik* Spr. V, 382. Toż Wrześ. 
14. Rozpr. X, 290. 

N i o w y d a r z o n y = lichy: » Owoc 
niewydarzony* Rozpr. X, 298, 
p. w. Psiarka. 

N i e w y ł o m n y = » niewyłaumjący 
się, skłonny: 'Prosił pan ociec... 
żebyście byli grzecni, niewyłomni, 
pośli z nami na wesele'* Pr. fil. 
IV, 222. Por. Niewymowny. 

Niewymowny: » Pierwszćj było 



Maryjanna... A tyj trzecij nie wy- 
mawiam. Bo to jego panna, A la 
trzecia niewymowna. Bo to jego 
sama* Kuj. II, 32, zwr. 3. W po- 
dobnej pieśni Zb. VIII, 281, n^ 
1 : »A tyj trzecij nie wystawiał, 
bo to jigu dama*. Toż Pozn. IV, 
151, n® 282. II >Niewymowny 
= nie wymawiający się* Pr. fil, 
V. 806. » Niewymowny = nie 
wymawiający się, nie wzbrania- 
jący się* Rozpr. XX VL 385. 
»Wy, gospodarze, bądźcie honor- 
ni, niewymowni* (z oracji wesel- 
nej) Łęcz. 44. > Żebyście byU nie- 
zgardzoni i niewymowni* (też) 
ib. 58. » Żebyście byli sposobni, 
Ochocy, niewymowni...* Wisła VII, 
336. > Abyście niewymowni byli* 
Pozn. III, 54. » Prosi pan uociec... 
byście byli mowni, niewymowni..* 
Matyas, Z ust. ludu, 5. Por. N i e- 
wyłomu y. 

Niewypowiedziany: >Nieopo- 
wiedziany*: >0 żalu mój, żalu 
nieopowiedziany!* Rog. n® 221. 

N ie w y rozu mialcc = niewyro- 
zumiały: » Gościec, jeżeli mu co 
nie polubuje'. to on zaraz, nie- 
wyrozumialec, chce wywrzeć swą 
zemstę za to na śuiiertelniku* 
Święt. 484. Por. N i e w y ś c i g ł y. 

Niewyspany: » Ach wy nocki nie- 
wyspane!* Rog. n^ 176. 

N i e w y ś c i g ł y z= > n ie w yrozumia- 
ły* list. od J. Bystronia. Por. 
N i e w y r o z u m i a I e c. 

Niewytrzymanie: »To łu widzę 
w takim boru niewytrzymanie 
ludzkie!* Dygasiński, Beldonek, 
23. 

N i e w y w c z a s : » Cóz ci to krzywe 
moje fryzowanie? Mójci to nie- 
wvw^cas, moje niewyspanie* Kieł. 
1,101, n^ 131. 

N i e w y w o d n y = <^'iągły, nieusta- 
jący, ustawiczny: »U nich goście 



320 



Niewyialowany — Niezbędny 



niewy wodne* » Choroba nicwywo- 
dna w domu* Ust. z Litwy. 

Niewyżałowany: » Mój żalu nie- 
wyżałowanv« Kon. 12. Kieł. I, 
111, n» 159. Por. Nieodżało- 
w a n y. 

Niezabaczony = » nieprzepomnia- 
ny« Wisła III, 88. 

N i e z a b a w e m = niebawem, za- 
raz: > Pobiegła niezabaweni i po- 
wróciła* Kuj. I, 40, ods. O. p. 
w. Zabawem. || >Nie zabawa* = 
nie potrwa długo: > Wszak to nie 
zabawa, pobiegę lani i zaraz wró- 
cę*. > Zaczekajcie, to nie zabawa, 
zaraz przyniosę*. >Czy to zaba- 
wa!* = czyż I o długo potrwa! 
list. z Litwy. 

N i e z a b u d = > upominek, pamiji- 
tka« O. 

N i e z a b u d k a = -- roślina niezapo- 
minajka (myosolis paluslri^i* O. 
list. z Litwy. 

Niezadługo = niedługo, wkrótce 
i;sl. z Litwy. Chełch. I, 177. 
Por. Z a n i e d ł u g o. 

N i e z a g r a n y : » Niezagrane jaje < = 
bez zarodka na żółtku, tworzące 
>ie jakoby bez udziału samca Ust. 
z Litwy. 

N i e z a p o m i n a j k a : » Hłotna nie- 
zapomiajka = myosotis paliistris* 
(]iesz. 11 (może pomyłka druku 
K.). Por. N i e z a b II d k a. 

N i e z a ż y f y = > niezagojony (o ra- 
nie)*'!.).' 

N i e z b a w i o n y = potępiony: » i^pa- 
da z komina człowiek, król ni(»- 
zbawiony w |)ickle* Kuj. I, 119. 

Niezhęda = ^wzgarda: 'Cyni Bo- 
gn i ludziom przez swe postępki 
niczbcdę'* Spr. IV, 337. 

Niezbędnik: »Niczl)ednik =:: Inil- 
taj, człowiek sprośny* Pobł. 55. 
>Niczł)(?(inik = «-złowiek złych 
obyczajów* Ham. 126. Hisk. 88. 
Ty, niezbędniku!* Krak. II, 118, 
n" 293. > Żydzi niezbednicy, Pa- 



na Jezusa męczennicy* Kai. I, 
88. »0j chmielu, psie, niezbędni- 
ku!* ib. 195, no 228. || ^Nie- 
zbednica = kobieta nic dobrego* 
Pobł. 55. »Niezbednica = ko- 
bieta złycli obyczajów, latawica* 
Ram. 126. >Niezbcdnica = psot- 
nica* Piąlk. »Niezbcdnica«: »Ce- 
go płaces... tv, niezbędnico!* Kieł. 

I, 115, zwr.'l3. Kai. I, 153, n^ 
130. Toż Zb. VI, 106, n" 16 
(> niezbędnico «\ >Synu, Dobrześci 
ty zrobił, Żeś tę niezbednicę już 
raz zabił* Pozn. IV, 217, zwr. 

II. ^Wielga niezbednica, lata po 
gościiicach i f)o nocach, a gospo- 
darstwa nie pilnuje* Pozn. VI, 
186. >A ja swojej kochance nie- 
zbednicy strzelę w łeb* Maz. II, 
216, no 568. || »Niezbędnica = 
wielka choroba, epilepsja, 'że jej 
się f)ozbyć nie niożna** Pr. fil. IV, 
222. > Niezbednica a. Brzydnica 
= wielka choroba, choroba ś. 
Walentego* Zb. II. 249: III, 18, 
ods. 2. 

Nie z b i 1 i c p. Z b i 1 i ć. 

Niezl)ędny: »Niezbedny = nie- 
zbędny, konieczny; natrętny* Krak. 
IV. 311. » Niezbędny = nieuni- 
kniony, konieczny: mówi;i o (cho- 
robie, śmierci i wogóle o nie- 
szczęściu* Parcz. II >Niezbędny 
= nieszczęśliwy* Kozpr. IX, 265. 
>Uśnijze mi, () niezbędne dziecko. 
Zęby mi jesce mówili: -- Dzień 
dol)ry. dziewecko!* Łęcz. 110, 
n° 174. > Niezbędna stajeneczka. 
Co w podwórzu była, Co ja do 
ni kocłiane(.*zka Ihidzidem cho- 
dziła* Pozn. IV, 173, n^ 328. || 
> Niezbędny = sprosnw plugawy* 
Pobł. 55. >Niez))(Mlny r= sproś- 
ny, niemoralny, nieobyczajny< 
Ham. 12(>. »Niezb(''(inosc* i >Nie- 
zbednie* ib. Bisk. 38. » Stała się 
nam w Polst-e trwoga Od nie- 
zbędnych heretyków* Łęcz. 166 



Niezbożny — Niezglajzny 



821 



no 292. Por. Niezbędnik. 
N i e z b y i y. 

Niezbożny i poch.: >Niezbozny = 
iiiepobożny* Rozpr. XXVI, 385. 
II >NiezboźnicoI« Zb. XII, 218, 
n^ 70. 

Niezbylny? » Niezby tni świadko- 
wie U zi). IV, 92, n» 15, zwr. 9. 

Niezby ty (zapewne zamiast 'nie- 
zbędny' K.); » Śmierć niezbyta 
Bierze ani pyta człowieka* Rad. 
I, 134, zwr. 4. 

Niezdały = » który się do nicze- 
go nie zda* Zb. I, 72. 

Niezdara = > który się nie udał, 
człowiek, działający powoli i źle, 
a niezdolny poprawić się. 'Nie- 
zdarny' = niezdarzony, niezgra- 
bny* Bibl. Warsz. LXXX, 626. 
Knj. II, 273. » Niezdara = chłop 
do niczego* Krak. IV, 314. •Nie- 
zdara = człowiek niezgrabny, do 
niczego nie zdatny. 'Niezdarny' = 
niezgrabny* Zb. I, 46. >Niezdara 
= niedołęga* Rozpr, VIII, 230; 
IX, 210; XI, 186. > Niezdara = 
ktoś do niczego* Pleszcz. 38. 
• Niezdara = niezgrabny, do ni- 
czego* Udz. » Niezdara = niedo- 
łęga< Rozpr. XX, 431. »Nieździa- 
ra = niezdara* Zb. VIII, 252. 
»A kajześ ty niezdara, Kasieńka 
się spłakała; A kajześ ty niezda- 
rzony, ,Nie godzieneś takiej zony« 
Kieł.' I 103, no 137. V^ójc. II, 
Dod., 100. »Zaieca się w tej Lu- 
boni lada niezdara* ib. 102. •Nie- 
zdarny* (o koniu) Kuj. I, 103. 
Por. N i e u d a r z o n y. N i e z d a- 
r z o n y. 

Niezdarzony; > Niezdara, Niezdarzo- 
ny = niezgrabny; 'Niezdara cliłop- 
czysko'* Knj. II, 273. »A gdzieżeś 
ly, niezdarzony ? Nie godzieneś 
takiej żou\< Wójc. II, 12. Toż 
KieJ. I, 194. nO 228. 103, n^ 137. 
>Rad. 1. 155, n" 131. 180. n^ 
181. >Niezdarzony Felek* Sand. 

S/ownik. T. III. 



109. 118. •Jakaześ ty niezdarzo- 
na, do niczego nie jesteś stwo- 
rzona* Kuj. I, 152. Wisła Vn, 
740. Por. Nieudarzony. 

Niezdobacha; >Niezdobacha = 
niespodzianka* Udz. 

Niezdobaczka; >Niezdobacka = 
= nagle, niespodziewanie* Rozpr. 

VIII, 230. Pr. fil. IV, 222. Udz. 
• Niezdobacko = niespodzianie* 
Rozpr. XX, 431. Por. Z nieo- 
baczka. Z niezdobaczka. 

Niezdobra = » mimowolnie, nie 
z własnej woli, wbrew czyjejś 
chęci i woli, pod wpływem oko- 
liczności przymusowych: 'Niezdo- 
bra jon sprzedał konia' = chcąc 
nie chcąc, musiał* Osip. 

Niezdołęga p. Niedołęga. 

Niezdrów isko = »katar« Kuj. 
I, 94; II, 273. Pr. fil. V, 807. 
>Niezdrowisko a. Sapka = ka- 
tar* Piątk. 

Niezdrzały =^ niedojrzały; >Za 
górami tarka Niezdrzał*! je* Zb. 

IX, 236. Por. Niedozdrzela- 
ły. Nieźrały. 

Niedużać = »być słabym: 'Letni 
to niezduża' = wiekowy czło- 
wiek jest słaby* Pr. fil. V, 807. 
Por. Nieduży. 

Niezgarać = »być niezadowolo- 
nym z kogo* Zb. II, 8. » Niezga- 
rać na kogo = niecierpieć ko- 
go; 'Ów niezgara (a. 'niezgara') 
na niego, na nią'* Kuj. II, 273. 

Niezgardzony = nie gardzący, 
chętny; > (Prosimy), zęby była 
łaska niewzgardzona... żebyście 
byli niezgardzoni i niewymowni* 
(z oracji weselnej) Łęcz. 58. »Ślic- 
nji pani... Trzeci (wianecek) wiła 
niezgardzony, Roć się svn naro- 
dzi* Zb. IV, 103, zwr. 3. 

N iezgasi t e 1 n y = »unauslosch- 
lich* Mrong. Słownik niem.-pol- 
ski, p. w. I)naus[(')sclilich. 

Niezglajzny = > niezgrabny* Pozn. 

21 



322 



Niezgłoba — Nie/rały 



IV, 831. »Niezglajzny = nie- 
zdarny, głupi « ii). VI, 296. Por. 
N i e g ł a ź n y. 

Niezgłoba = » niezdara* Fed. 403. 

Niezgodny = niezdatny, nieprzy- 
datny Ust. z Litwy. Por. Zgo- 
dzić .się. 

Niezgodzieństwo = » wielka 
niezgoda* PoW. 136. 

Ni o zgorszy = >niezły« Mil. Ust. 
z Litwy. > 'Niezgorsza ziemia' = 
niezła* Spr. IV, 366. 

Niezgorzej = > nieźle* O. •Za- 
snęli niezgorzv twardo* Chełch. 
I, 18. 

Niezgraba = niezgrabjasz: »Wilk 
niezgraba u wiązł w dziarze* Choć. 
106. Toż Pozn. VI, 320. Por. 
Niezgrabota. 

Niezgrabny = > nieudolny w ro- 
bocie* Mil. II »Niezgrajny« = nie- 
zgrabny: > Ja niedźwiedź niezgraj- 
ny Chciałbym w tańcu być oby- 
czajny* Wisła VII, 97. 

Niezgrabota = > rzecz niezgra- 
bna, człowiek nie^rabny* Pr. fil. 
rV, 222. » Niezgrabota = czło- 
wiek niezgrabny* ib. 846. Toż 
Ust. z Litwy. Por. Niezgraba. 

Niezguła = > niedorajda, niedołę- 
ga, niezdara* Pr. fil. V, 807. 
•Niezguła = niezgrabjasz, ga- 
moń* Krak. IV, 314. > Niezguła 
:= id jota* Fed. 403. > Niezguła 
= niedołęga* Pr. fil. IV, 222. 
Kozpr. XI, 186. » Niezguła = 
niezdara, nieokrzesany, safandu- 
ła* Rozpr. XVII, 34, p. w. Guła. 
»Niezgóła, Niezgółecny = nieu- 
dolny, nieporadny, niezdara, nic- 
poń, głupi* Święt. 705. » Niezgu- 
ła = niezgrabny* Rozpr. VIII, 
230. »Niezguta = niezdatny do 
niczego* ib. IX, 210. » Niezgoda 
= niezgrabny* Rozpr. XXVI, 
385. > Niezguła a. Krzęk = prze- 
zwi.sko* Spr. IV, 346, p. w. Krzęk. 
> Miała Matka syna, slrasnego nio- 



zgółę* Święt. 385. » Chłop... tro- 
chę niczgóła w mowie* ib. 459. 
II »Niezguławy = niezdara* Pr. 
fil. IV, 846. >Niezgnławy = nie- 
dołężny, nieżwawy, nie mocny, 
nie silny* Czark. > Konie niezgu- 
ławe* Maz. V, 56. || » Niezgó- 
łecny* Święt. 705. » Córka (kró- 
la) za takiego niezgółecnego dzia- 
da musi iś* Święt. 356. 

Niezioro p. Jezioro. 

Niezmiarka = owad chlorops 
Maj. Korespondent roln. przy Ga- 
zecie Warsz. 1871, n® 12. ' 

Niezmiernie: »Niezmierno* Ram. 
127. 

Niezmierny: > Nieźwierny « Zb. II, 
249. II > Niezmierny = nie zu- 
pełnie zdrowy* Pobł. 136. 

Niezinożny = » słaby : 'Chłopiec 
niezmożnv, bo jeszce młodv'« Pr. 
fil. V, 807. 

Nieznabóg = ateusz: > Ideał nie- 
znabogów* Hue, 661. 

Nieznajomy » czego = nieznający 
się, nie umiejący* Pr. fil. V, 807. 
»Nieznajomny« Pozn. VL 8. 

Niezręczny: >Są tacy ludzie, co 
mają rękę *niozręczną\ tj. po któ- 
rych dotknięciu się bydła, ono 
nędznieje i schnie* Zb. V, 112, 
32. »Niezręcny = nie przyno- 
szący szczęścia: *Niezręcne ku- 
piujlem konie, oba mi zdechły'* 
Spr. V, 116. >Niez!^cny a. Nie- 
ręka = *Cłek zazdrośliwy a ła- 
komy, nie z ręki dń (= nie szcze- 
rze) i nie darzy sie; dobry cłek 
je każdy zręcny'* Spr. V, 382. 
Por. ib. 358, p. w. Gościec. > Nie- 
zręczny = nieszczęśliwy w han- 
dlu* Mil. Por. Pr zeziora. R ę- 
cz yć się. 

Niezrozumiały = » niepojętny, 
głupi* Was. 243. » Byłaś wtedy 
młodziulcńka. niezrozumiała* ib. 
147. 

N i e ź r a ł y = niedojrzały : » Nieźrałe 



Nie żeby — Nijak 



323 



wiśnie* Lub. II, 212, p. w. Nie- 
siony. » Owoce niedojrzałe zwą 
'nieźrałemi'* Rud. 30. 

Nie żeby = » niewłaściwie, tak nie 
wypada, nie uchodzi: 'Jego mowa 
nie żeby' = niestosowna, nie 
uchodzi* Osip. »Nie żeby = nic 
szczególnego, nie lego : To czło- 
wiek nie żeby'. To nie żeby po- 
łożenie' Ust. z Litwy. II »Nie że- 
by* = gdyby jeszcze, gdzieżby: 
>Jeszcze czego!... Nie żebym ja 
tobie jeszcze (jeśd) dawała, to 
cóżbym jasama miała ?< Rozł. 
305. 

N i e ż y r z n y i poch.: »Nieżfczny = 
nieżyczliwy. 'Nieżfcznik' = za- 
zdrośnik. *Nież^cznica = kobieta 
nieżyczliwa, zazdrośnica* Pobł. 
55. Ram. 127. »Nieżfcznosc = 
nieżyczliwość, zawiśr, nieużytość* 
ib. »Nieżfcznie = nieżyczliwie, 
zawistnie* ib. 

Nieżydówka >a. Pionka ogrodna 
(zapewne 'psidnka' K.) = sola- 
num* Wisła IV, 880, n« 15. 

Nieżyt: » Nieżyt = katar* Wisła 
I, 154. Tygod. ilustr. .serja 2, n® 
110 (ze Szląska). Pr. fil. V, 807 
(»tak zawsze*). Por. Rema. 

Niętusz p. Mię tuz. 

Niga = > nigdy* Hilf. 164, p. w. 
Ga. 101. Pobł. 56. Ram. 127. 
Por. Ga. 

Nigda p. Nigdy. 

Nigdo p. Niekto. 

Nigdy: »Nigdf: 'Nigdf przenigdf* 
Hilf. 173. II »Nigdy* = wcale 
nie: »A to nigdy nie moi ojco- 
wie* Wisła I, 310. II »Na świę- 
ty Nigdy* Zb. XII, 233. »Zapła- 
ci mu na święty Nigdy* Cinc. 
40, n^ 915. II »Nigda*: Wisła 
VII, 108; VIII, 219. Pauli, 231. 
Zejsz. 88. 90. Sab. 133. MAtyśs. 
Por. Niga. Nikiedy. Nikiej. 

Nigdzie: »Nindze* Hilf. 173. 96. 
98. .Nidze* Ram. 127. || »Nig- 



dziejc: Zb. I, 46. Chełch. I, 144. 
237. 246. Por. Ni kaj. Ni kędy. 

Ni i ni = ani weź. ani rusz: »0ko- 
mon zargoce, a tu ni i ni oddńć 
(długu) nić mozes* Zb. VI, 96. 

N i j a k = » bynajmniej, zgoła* Rozpr. 
III, 373. »Nijak = w żaden 
sposób* Was. 243. » Nijak = 
w żaden sposób; wcale nie* Święt. 
rękop. »Mijak = w żaden spo- 
sób, żadną miani* Spr. IV, 325. 
> Nijak = zgoła, wcale* ib. V, 
382. » Nijak = w żaden sposób* 
Rozpr. XI, 186. Pleszcz. 38. •Ni- 
jak = w żaden sposób, całkiem 
nie, zgoła nie* Ram. 128. •'Ni- 
jak ś nim nie poradzi* = ża- 
dnego na niego niema sposobu; 
wcale sobie z nim nie dasz ra- 
dy* Sand. 263. 272. »'Nie pi- 
jam nijak tego smrodu, chyba 
pod wielkiem szczęściem' = nie 
pijam wcale wódki, chyba bardzo 
rzadko* Pleszcz. 48, n® 4. •Ni- 
jak a nijak nie chce was noco- 
wać*. » Nijak i (= jej) nie do- 
stanie, jak o trzeci godzinie* Wi- 
sła VIII, 225. »Jak Janlek za- 
cznie grać, to nijak ci dosiedzieć 
na ławie* Kam. 139. > Szyja od 
zbanka naścibiła się psu na kai^, 
co mu jej nijak było zdjąć* ib. 
149. >Nie mogła się nij^ po- 
miarkować* Kozł. 348. » Nijak 
czasu ku temu nie najdem* Wrześ. 
T. 23. »Radźta, jak mojo zune 
mUm stracić. — Nijak jy nie osą- 
dziem* Chełch. I, 160. » Nijak ni 
mogo* ib. 284. » Nijak ni może 
ich znaliźć* ib. II, 7. » Nijak ra- 
dy nie może dać* Wisła VI, 142. 
» Jinszf przfszli, a jeden nić przf- 
szed nijak* (= wcale) Hilf. 135. 
>Niejak nie przfńdą* Hilf. 121. 
>W grAbą (= w szerz) óno (dzie- 
cię) rfisło, ale na wysoko nijak* 
ib. 124.